نيۋ-دەليدە وتكەن بريكس پليۋس سامميتىندە پرەزيدەنت جاھاندىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ بريكس ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ، ترانزيتتىك الەۋەتتى ارتتىرۋ، اسا ماڭىزدى مينەرالداردى وڭدەۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى كۇشەيتۋ جونىندەگى باستامالارىن ۇسىندى. بۇل باعىتتار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتىپ، جاڭا نارىقتار مەن ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشۋى مۇمكىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بريكس پليۋس الاڭىندا كوتەرگەن باستامالارىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ماڭىزىن پوليتولوگ ءسۇيىنباي سۇيىندىكوۆ باعالادى.
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «بريكس پليۋس» فورماتىنداعى پلەنارلىق وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەردى. قازاقستاننىڭ وسى ۇستانىمى قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ءرولىن قالاي كۇشەيتىپ وتىر؟
- مەنىڭشە، قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ باستى ارتىقشىلىعى – قانداي دا ءبىر گەوساياسي تەكەتىرەسكە قوسىلماي، ديالوگ پەن ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن كونسترۋكتيۆتى پوزيتسيا ۇستانۋى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ەرەكشەلىگى – ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى قايشىلىقتاردى تەرەڭدەتۋگە ەمەس، كەرىسىنشە، مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىققا جاعداي جاساۋعا باعىتتالۋى. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ قانا قويماي، ەلىمىزدى ەۋرازياداعى ديالوگ الاڭدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ورنىقتىرادى.
بۇگىندە قازاقستان شىۇ، بريكس، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى، بۇۇ سياقتى ءارتۇرلى كوپجاقتى فورماتتاردا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن، قازاقستان 2025 جىلدان باستاپ بريكس-ءتىڭ سەرىكتەس مەملەكەتى رەتىندە ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق جانە تۇراقتى دامۋ كۇن تارتىبىنە قاتىسىپ وتىر.
سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ سەنىم مەن جاھاندىق تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرۋى – قازاقستاننىڭ «ورتا دەرجاۆانىڭ» ديپلوماتيالىق مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ستراتەگياسىنا سايكەس كەلەدى.
- مەملەكەت باسشىسى بريكس ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى ارتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرىپ، ونەركاسىپ، ەنەرگەتيكا، اسا ماڭىزدى مينەرالدار جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ باعىتتارىن اتادى. بۇل ءتاسىل قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانداي جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋى مۇمكىن؟
- بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – قازاقستاننىڭ شيكىزات ەكسپورتتاۋشى ەل رەتىندەگى پوزيتسياسىنان جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ءونىم ءوندىرۋشى مەملەكەتكە بىرتىندەپ ءوتۋى.
بريكس ەلدەرىنىڭ نارىعى وتە اۋقىمدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ونەركاسىپ، ەنەرگەتيكا، ماڭىزدى مينەرالدار، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭ وڭدەۋ سياقتى باعىتتاردا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى، قازاقستان ءۇشىن تەك مۇناي نەمەسە ۋران ەكسپورتتاۋ جەتكىلىكسىز. ءبىز ۋراندى وندىرۋمەن قاتار، يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار تىزبەگىنە، مىس پەن باسقا دا ماڭىزدى مينەرالداردى وڭدەۋگە، ال اۋىل شارۋاشىلىعىندا استىقتى عانا ەمەس، دايىن ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋعا كوبىرەك ءمان بەرۋىمىز قاجەت.
ياعني بريكس-پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى ەكسپورت كولەمىن عانا ارتتىرۋ ەمەس، ەكسپورتتىڭ ساپاسىن وزگەرتۋ بولۋى ءتيىس.
- قازاقستاننىڭ بريكس ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى بىلتىر 72 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاعان. وسى كورسەتكىشتى ەسكەرە وتىرىپ، پرەزيدەنتتىڭ بريكس-پەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇستانىمىن قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان قالاي باعالايسىز؟
- بۇل باعىتتا ۇلكەن الەۋەت بار. بىراق مۇندا ءبىر ستاتيستيكالىق ناقتىلاۋدى اتاپ وتكەن ءجون: 72,6 ملرد دوللار – قازاقستاننىڭ 2025 جىلى شىۇ ەلدەرىمەن بولعان تاۋار اينالىمى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت 30,7 ملرد، يمپورت 41,8 ملرد دوللاردى قۇرادى. نەگىزگى سەرىكتەستەر – قىتاي، رەسەي، وزبەكستان جانە قىرعىزستان.
بۇل كورسەتكىش قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق نارىقتارمەن ەكونوميكالىق بايلانىسىنىڭ اۋقىمىن كورسەتەدى.
بريكس باعىتى وسى مۇمكىندىكتى ودان ءارى كەڭەيتۋى مۇمكىن. اسىرەسە ءۇندىستان، قىتاي، يران، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، ساۋد ارابياسى سياقتى نارىقتار قازاقستان ەكسپورتى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەدى.
مەنىڭشە، نەگىزگى مىندەت – ء«بىر نارىققا – ءبىر تاۋار» مودەلىنەن باس تارتۋ.
قازاقستان ءبىر مەزەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن، مۇناي-حيميا ونىمدەرىن، مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن، سيرەك جانە ماڭىزدى مينەرالداردى، تسيفرلىق قىزمەتتەردى جانە دايىن ونەركاسىپتىك ونىمدەردى ەكسپورتتاي الۋى كەرەك.
سوندا بريكس قازاقستان ءۇشىن جاي عانا جاڭا ساۋدا باعىتى ەمەس، ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ستراتەگيالىق قۇرالىنا اينالادى.
- پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ ەۋرازياداعى ترانزيتتىك الەۋەتىن بريكس ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتتى. ترانزيت كولەمىن 100 ميلليون تونناعا دەيىن جەتكىزۋ ماقساتى مەن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن دامىتۋ قازاقستاننىڭ وڭىرلىك لوگيستيكاداعى پوزيتسياسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
- قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن گەوەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ونىڭ ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىندا ورنالاسۋى.
سوندىقتان ترانزيت – ءبىز ءۇشىن جاي عانا كولىك سالاسى ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق باعىتى.
ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن، ياعني ورتا ءدالىزدى دامىتۋ قازاقستانعا قىتاي–ورتالىق ازيا–كاسپي–كاۆكاز–ەۋروپا باعىتىنداعى ساۋدا اعىندارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىر قازاقستان تەمىرجول، اۆتوجول، پورت جانە شەكارا ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتىپ جاتىر. پرەزيدەنت تە قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك جانە لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋدى جۇيەلى تۇردە كوتەرىپ كەلەدى. ماسەلەن، سوڭعى جىلدارى اۆتوموبيل ترانزيتتىك جۇك تاسىمالى ەكى ەسەگە ءوسىپ، 6 ملن تونناعا جەتكەنى ايتىلدى.
100 ملن تونناعا دەيىنگى ماقساتقا قول جەتكىزۋ قازاقستاندى ەۋرازياداعى ءىرى لوگيستيكالىق حابتاردىڭ بىرىنە اينالدىرا الادى.
بىراق مۇندا ءبىر ماڭىزدى شارت بار: ءبىز تەك ترانزيتتىك ەل بولىپ قالماۋىمىز كەرەك. قازاقستان اۋماعىندا لوگيستيكالىق ورتالىقتار، قويمالار، وڭدەۋ كاسىپورىندارى، سەرۆيستىك جانە تسيفرلىق پلاتفورمالار دامۋى قاجەت.
ياعني جۇك قازاقستان ارقىلى جاي عانا ءوتىپ كەتپەي، ونىڭ بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق قۇنى قازاقستان اۋماعىندا قالىپتاسۋى كەرەك.
- قاسىم-جومارت توقاەۆ بريكس پليۋس اياسىندا جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سەرىكتەستىكتى ىسكە قوسۋدى، ۇلتتىق جي ورتالىقتارىن، زەرتحانالار مەن عىلىمي جوبالاردى بىرىكتىرۋدى ۇسىندى. بۇل باستاما قازاقستاننىڭ تەحنولوگيالىق جانە تسيفرلىق دامۋىنداعى پرەزيدەنت بەلگىلەگەن ستراتەگيالىق باعىتتىڭ تيىمدىلىگىن قانشالىقتى ارتتىرا الادى؟
- مەن بۇل ۇسىنىستى ستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن.
بۇگىندە جاساندى ينتەللەكت – تەك IT سالاسىنىڭ ماسەلەسى ەمەس. ول ەكونوميكانىڭ ونىمدىلىگىنە، مەملەكەتتىك باسقارۋعا، بىلىمگە، مەديتسيناعا، ونەركاسىپكە جانە قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتورعا اينالدى.
قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتا ءوزىنىڭ تاجىريبەسى قالىپتاسىپ كەلەدى. استانادا Alem.ai حالىقارالىق جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلدى، سۋپەركومپيۋتەرلەر ىسكە قوسىلدى، جاساندى ينتەللەكت سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازا قالىپتاستى.
سوندىقتان قازاقستان بريكس Plus اياسىندا تەك تەحنولوگيا تۇتىنۋشىسى رەتىندە ەمەس، وڭىرلىك تەحنولوگيالىق سەرىكتەس رەتىندە ارەكەت ەتە الادى.
مىسالى، ۇلتتىق AI ورتالىقتارىن بايلانىستىرۋ، بىرلەسكەن عىلىمي زەرتحانالار قۇرۋ، دەرەكتەرمەن الماسۋ ستاندارتتارىن ازىرلەۋ، AI ماماندارىن بىرلەسىپ دايارلاۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدا جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ بويىنشا تاجىريبە الماسۋ – ناقتى ناتيجەلەر بەرەتىن باعىتتار.
مەنىڭشە، قازاقستاننىڭ نەگىزگى ماقساتى – «تسيفرلاندىرىلعان مەملەكەتتەن» «تەحنولوگيا وندىرەتىن مەملەكەتكە» ءوتۋ بولۋى كەرەك.
- مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىن ەگەمەندىك، مۇددەلەر تەڭگەرىمى جانە ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن جاسامپاز كوپپوليارلىق جۇيەمەن بايلانىستىردى. وسى ۇستانىم قازاقستانعا ءبىر مەزەتتە ءىرى دەرجاۆالارمەن سىندارلى ديالوگ جۇرگىزىپ، ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە قانداي مۇمكىندىك بەرەدى؟
- بۇل – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى.
قازاقستان ءۇشىن كوپپوليارلىق – ءبىر دەرجاۆانى ەكىنشىسىنە قارسى قويۋ ەمەس. كەرىسىنشە، ءارتۇرلى گەوساياسي ورتالىقتارمەن ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ.
قازاقستان رەسەيمەن – ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك، قىتايمەن – جان-جاقتى ىنتىماقتاستىق، ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن – وڭىرلىك ينتەگراتسيا، ەۋروپالىق وداقپەن – ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق بايلانىستار، تۇركيامەن – ساياسي جانە مادەني-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك باعىتتارىن قاتار دامىتىپ كەلەدى.
بۇل جەردە كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ ءمانى وتە ايقىن: قازاقستان ەشكىمنىڭ گەوساياسي تاڭداۋىن قايتالامايدى، ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە سايكەس شەشىم قابىلدايدى.
مەنىڭشە، قازىرگى حالىقارالىق جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ستراتەگيا – «تەڭگەرىمدى كوپپوليارلىق».
ياعني ءبىر جاعىنان – ۇلتتىق ەگەمەندىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ، ەكىنشى جاعىنان – ەكونوميكالىق سەرىكتەستەردىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتۋ.
بۇل قازاقستانعا گەوساياسي تاۋەكەلدەردى ازايتىپ، جاڭا ينۆەستيتسيا، تەحنولوگيا، نارىق جانە كولىك دالىزدەرىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ «ەگەمەندىك – مۇددەلەر تەڭگەرىمى – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك» قاعيداتتارى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىن سيپاتتايتىن ماڭىزدى ۇشتاعان دەپ ەسەپتەيمىن.
بۇگىنگى جاعدايدا قازاقستاننىڭ باستى كاپيتالى – ونىڭ گەوگرافياسى عانا ەمەس، ءارتۇرلى تاراپتارمەن ديالوگ جۇرگىزە الاتىن ديپلوماتيالىق قابىلەتى. ەگەر وسى ارتىقشىلىق ەكونوميكالىق پراگماتيزممەن ۇشتاسسا، قازاقستان ەۋرازياداعى بايلانىستىرۋشى مەملەكەت رەتىندەگى ءرولىن ودان ءارى كۇشەيتە الادى.
