Niu-Delide ötken BRİKS plius sammitınde Prezident jahandyq tūraqtylyqty qamtamasyz etu, memleketter arasyndaǧy senımdı nyǧaitu jäne köpjaqty yntymaqtastyqty damytu mäselelerıne toqtaldy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyŋ BRİKS elderımen sauda-ekonomikalyq bailanystardy keŋeitu, tranzittık äleuettı arttyru, asa maŋyzdy mineraldardy öŋdeu jäne jasandy intellekt salasyndaǧy serıktestıktı küşeitu jönındegı bastamalaryn ūsyndy. Būl baǧyttar Qazaqstannyŋ ekonomikalyq mümkındıkterın keŋeitıp, jaŋa naryqtar men investisiia tartuǧa jol aşuy mümkın.
Memleket basşysynyŋ BRİKS plius alaŋynda kötergen bastamalarynyŋ saiasi jäne ekonomikalyq maŋyzyn politolog Süiınbai Süiındıkov baǧalady.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev «BRİKS plius» formatyndaǧy plenarlyq otyrysynda söilegen sözınde jahandyq tūraqtylyq pen memleketter arasyndaǧy senımdı qalpyna keltıru mäselesıne erekşe män berdı. Qazaqstannyŋ osy ūstanymy qazırgı geosaiasi jaǧdaida elımızdıŋ syrtqy saiasattaǧy rölın qalai küşeitıp otyr?
- Menıŋşe, qazırgı kürdelı geosaiasi jaǧdaida Qazaqstannyŋ basty artyqşylyǧy – qandai da bır geosaiasi teketıreske qosylmai, dialog pen özara senımge negızdelgen konstruktivtı pozisiia ūstanuy.
Qazaqstannyŋ syrtqy saiasatynyŋ erekşelıgı – ırı derjavalar arasyndaǧy qaişylyqtardy tereŋdetuge emes, kerısınşe, memleketter arasynda özara tüsınıstık pen yntymaqtastyqqa jaǧdai jasauǧa baǧyttaluy. Būl Qazaqstannyŋ halyqaralyq bedelın arttyryp qana qoimai, elımızdı Euraziiadaǧy dialog alaŋdarynyŋ bırı retınde ornyqtyrady.
Bügınde Qazaqstan ŞYŪ, BRİKS, Türkı memleketterı ūiymy, BŪŪ siiaqty ärtürlı köpjaqty formattarda belsendı jūmys jürgızıp keledı. Mäselen, Qazaqstan 2025 jyldan bastap BRİKS-tıŋ serıktes memleketı retınde ūiymnyŋ ekonomikalyq, tehnologiialyq jäne tūraqty damu kün tärtıbıne qatysyp otyr.
Sondyqtan Prezidenttıŋ senım men jahandyq tūraqtylyqqa basymdyq beruı – Qazaqstannyŋ «orta derjavanyŋ» diplomatiialyq mümkındıkterın tiımdı paidalanu strategiiasyna säikes keledı.
- Memleket basşysy BRİKS elderımen sauda-ekonomikalyq jäne investisiialyq bailanystardy ärtaraptandyruǧa basymdyq berıp, önerkäsıp, energetika, asa maŋyzdy mineraldar jäne auyl şaruaşylyǧy önımderın tereŋ öŋdeu baǧyttaryn atady. Būl täsıl Qazaqstan ekonomikasyna qandai jaŋa mümkındıkter aşuy mümkın?
- Būl jerde eŋ maŋyzdy mäsele – Qazaqstannyŋ şikızat eksporttauşy el retındegı pozisiiasynan joǧary qosylǧan qūny bar önım öndıruşı memleketke bırtındep ötuı.
BRİKS elderınıŋ naryǧy öte auqymdy. Sondyqtan Qazaqstan üşın önerkäsıp, energetika, maŋyzdy mineraldar, auyl şaruaşylyǧy önımderın tereŋ öŋdeu siiaqty baǧyttarda bırlesken käsıporyndar qūru ülken mümkındık beredı.
Mysaly, Qazaqstan üşın tek mūnai nemese uran eksporttau jetkılıksız. Bız urandy öndırumen qatar, iadrolyq-energetikalyq tehnologiialar tızbegıne, mys pen basqa da maŋyzdy mineraldardy öŋdeuge, al auyl şaruaşylyǧynda astyqty ǧana emes, daiyn azyq-tülık önımderın eksporttauǧa köbırek män beruımız qajet.
Iаǧni BRİKS-pen yntymaqtastyqtyŋ negızgı maqsaty eksport kölemın ǧana arttyru emes, eksporttyŋ sapasyn özgertu boluy tiıs.
- Qazaqstannyŋ BRİKS elderımen tauar ainalymy byltyr 72 milliard dollarǧa juyqtaǧan. Osy körsetkıştı eskere otyryp, Prezidenttıŋ BRİKS-pen ekonomikalyq yntymaqtastyqty keŋeitu jönındegı ūstanymyn Qazaqstannyŋ eksporttyq äleuetın arttyru tūrǧysynan qalai baǧalaisyz?
- Būl baǧytta ülken äleuet bar. Bıraq mūnda bır statistikalyq naqtylaudy atap ötken jön: 72,6 mlrd dollar – Qazaqstannyŋ 2025 jyly ŞYŪ elderımen bolǧan tauar ainalymy. Onyŋ ışınde eksport 30,7 mlrd, import 41,8 mlrd dollardy qūrady. Negızgı serıktester – Qytai, Resei, Özbekstan jäne Qyrǧyzstan.
Būl körsetkış Qazaqstannyŋ Euraziialyq naryqtarmen ekonomikalyq bailanysynyŋ auqymyn körsetedı.
BRİKS baǧyty osy mümkındıktı odan ärı keŋeituı mümkın. Äsırese Ündıstan, Qytai, İran, Bırıkken Arab Ämırlıkterı, Saud Arabiiasy siiaqty naryqtar Qazaqstan eksporty üşın jaŋa mümkındıkter beredı.
Menıŋşe, negızgı mındet – «bır naryqqa – bır tauar» modelınen bas tartu.
Qazaqstan bır mezette auyl şaruaşylyǧy önımderın, mūnai-himiia önımderın, metallurgiia önımderın, sirek jäne maŋyzdy mineraldardy, sifrlyq qyzmetterdı jäne daiyn önerkäsıptık önımderdı eksporttai aluy kerek.
Sonda BRİKS Qazaqstan üşın jai ǧana jaŋa sauda baǧyty emes, eksportty ärtaraptandyrudyŋ strategiialyq qūralyna ainalady.
- Prezident Qazaqstannyŋ Euraziiadaǧy tranzittık äleuetın BRİKS elderımen yntymaqtastyqtyŋ maŋyzdy baǧyttarynyŋ bırı retınde körsettı. Tranzit kölemın 100 million tonnaǧa deiın jetkızu maqsaty men Transkaspii halyqaralyq kölık baǧytyn damytu Qazaqstannyŋ öŋırlık logistikadaǧy pozisiiasyna qalai äser etedı?
- Qazaqstannyŋ eŋ ülken geoekonomikalyq artyqşylyqtarynyŋ bırı – onyŋ Europa men Aziianyŋ arasynda ornalasuy.
Sondyqtan tranzit – bız üşın jai ǧana kölık salasy emes, ūlttyq ekonomikanyŋ strategiialyq baǧyty.
Transkaspii halyqaralyq kölık baǧytyn, iaǧni Orta dälızdı damytu Qazaqstanǧa Qytai–Ortalyq Aziia–Kaspii–Kavkaz–Europa baǧytyndaǧy sauda aǧyndaryn tartuǧa mümkındık beredı.
Qazır Qazaqstan temırjol, avtojol, port jäne şekara infraqūrylymyn jaŋǧyrtyp jatyr. Prezident te Qazaqstannyŋ tranzittık jäne logistikalyq äleuetın arttyrudy jüielı türde köterıp keledı. Mäselen, soŋǧy jyldary avtomobil tranzittık jük tasymaly ekı esege ösıp, 6 mln tonnaǧa jetkenı aityldy.
100 mln tonnaǧa deiıngı maqsatqa qol jetkızu Qazaqstandy Euraziiadaǧy ırı logistikalyq habtardyŋ bırıne ainaldyra alady.
Bıraq mūnda bır maŋyzdy şart bar: bız tek tranzittık el bolyp qalmauymyz kerek. Qazaqstan aumaǧynda logistikalyq ortalyqtar, qoimalar, öŋdeu käsıporyndary, servistık jäne sifrlyq platformalar damuy qajet.
Iаǧni jük Qazaqstan arqyly jai ǧana ötıp ketpei, onyŋ belgılı bır ekonomikalyq qūny Qazaqstan aumaǧynda qalyptasuy kerek.
- Qasym-Jomart Toqaev BRİKS plius aiasynda jasandy intellekt salasyndaǧy serıktestıktı ıske qosudy, ūlttyq Jİ ortalyqtaryn, zerthanalar men ǧylymi jobalardy bırıktırudı ūsyndy. Būl bastama Qazaqstannyŋ tehnologiialyq jäne sifrlyq damuyndaǧy Prezident belgılegen strategiialyq baǧyttyŋ tiımdılıgın qanşalyqty arttyra alady?
- Men būl ūsynysty strategiialyq tūrǧydan öte maŋyzdy dep sanaimyn.
Bügınde jasandy intellekt – tek IT salasynyŋ mäselesı emes. Ol ekonomikanyŋ önımdılıgıne, memlekettık basqaruǧa, bılımge, medisinaǧa, önerkäsıpke jäne qauıpsızdıkke tıkelei yqpal etetın faktorǧa ainaldy.
Qazaqstannyŋ būl baǧytta özınıŋ täjıribesı qalyptasyp keledı. Astanada Alem.ai halyqaralyq jasandy intellekt ortalyǧy aşyldy, superkompiuterler ıske qosyldy, jasandy intellekt salasyn retteitın zaŋnamalyq baza qalyptasty.
Sondyqtan Qazaqstan BRİKS Plus aiasynda tek tehnologiia tūtynuşysy retınde emes, öŋırlık tehnologiialyq serıktes retınde äreket ete alady.
Mysaly, ūlttyq AI ortalyqtaryn bailanystyru, bırlesken ǧylymi zerthanalar qūru, derektermen almasu standarttaryn äzırleu, AI mamandaryn bırlesıp daiarlau jäne memlekettık basqaruda jasandy intellektını qoldanu boiynşa täjıribe almasu – naqty nätijeler beretın baǧyttar.
Menıŋşe, Qazaqstannyŋ negızgı maqsaty – «sifrlandyrylǧan memleketten» «tehnologiia öndıretın memleketke» ötu boluy kerek.
- Memleket basşysy Qazaqstannyŋ syrtqy saiasatynyŋ negızgı ūstanymdaryn egemendık, müddeler teŋgerımı jäne ortaq jauapkerşılıkke negızdelgen jasampaz köppoliarlyq jüiemen bailanystyrdy. Osy ūstanym Qazaqstanǧa bır mezette ırı derjavalarmen syndarly dialog jürgızıp, ekonomikalyq müddelerın ılgerıletuge qandai mümkındık beredı?
- Būl – Qazaqstannyŋ syrtqy saiasatynyŋ eŋ maŋyzdy erekşelıkterınıŋ bırı.
Qazaqstan üşın köppoliarlyq – bır derjavany ekınşısıne qarsy qoiu emes. Kerısınşe, ärtürlı geosaiasi ortalyqtarmen özara tiımdı qarym-qatynas ornatu.
Qazaqstan Reseimen – strategiialyq serıktestık, Qytaimen – jan-jaqty yntymaqtastyq, Ortalyq Aziia elderımen – öŋırlık integrasiia, Europalyq Odaqpen – investisiialyq jäne tehnologiialyq bailanystar, Türkiiamen – saiasi jäne mädeni-ekonomikalyq ärıptestık baǧyttaryn qatar damytyp keledı.
Būl jerde köpvektorly saiasattyŋ mänı öte aiqyn: Qazaqstan eşkımnıŋ geosaiasi taŋdauyn qaitalamaidy, özınıŋ ūlttyq müddesıne säikes şeşım qabyldaidy.
Menıŋşe, qazırgı halyqaralyq jaǧdaida Qazaqstan üşın eŋ tiımdı strategiia – «teŋgerımdı köppoliarlyq».
Iаǧni bır jaǧynan – ūlttyq egemendık pen qauıpsızdıktı saqtau, ekınşı jaǧynan – ekonomikalyq serıktesterdıŋ şeŋberın keŋeitu.
Būl Qazaqstanǧa geosaiasi täuekelderdı azaityp, jaŋa investisiia, tehnologiia, naryq jäne kölık dälızderın tartuǧa mümkındık beredı.
Sondyqtan Prezidenttıŋ «egemendık – müddeler teŋgerımı – ortaq jauapkerşılık» qaǧidattary Qazaqstannyŋ syrtqy saiasi strategiiasyn sipattaityn maŋyzdy üştaǧan dep esepteimın.
Bügıngı jaǧdaida Qazaqstannyŋ basty kapitaly – onyŋ geografiiasy ǧana emes, ärtürlı taraptarmen dialog jürgıze alatyn diplomatiialyq qabıletı. Eger osy artyqşylyq ekonomikalyq pragmatizmmen ūştassa, Qazaqstan Euraziiadaǧy bailanystyruşy memleket retındegı rölın odan ärı küşeite alady.
