قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى تمد-لىق ارىپتەستەرىمەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى

281
Adyrna.kz Telegram
https://www.adyrna.kz/storage/uploads/lfbXBIcgdjBCW3LaxUo1sFpN4ZK1D4yZKRwjhLbs.jpg

فوتو: ج. جۇمابەكوۆ

20 قاراشا قۇرىلتاي توراعاسى ايبەك دادەباي باستاعان قۇرىلتاي دەلەگاتسياسى تۇرىكمەنستاننىڭ «اۆازا» ۇلتتىق تۋريستىك ايماعىندا وتكەن تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ جيىنى مەن 61-پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى.

قۇرىلتاي توراعاسى پلەنارلىق وتىرىستا سويلەگەن سوزىندە 1991 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلۋى تمد ەلدەرىنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى وقيعا بولعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە دوستاستىق حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلعان بەدەلدى وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالدى.

– بۇگىنگى تاڭدا تمد ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ساياسي ديالوگتى، ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جانە جان-جاقتى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ءۇشىن تۇراقتى ءارى بىرىكتىرۋشى پلاتفورما رەتىندە قىزمەت ەتۋدە. سونىمەن قاتار، پارلامەنتتىك بىرلىك تمد ىشىندەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەرگە ەرەكشە قۇقىقتىق تۇراقتىلىق بەرىپ، دوستاستىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزىن نىعايتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلتايى ۇيىم شەڭبەرىندە سەرىكتەستەرىمەن ودان ءارى سىندارلى ءوزارا ءىس-قيمىلعا دايىن ەكەنىن بىلدىرەدى، – دەدى ايبەك دادەباي.  

بۇدان كەيىن قۇرىلتاي توراعاسى ارىپتەستەرىنە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى ساياسي رەفورمالار تۋرالى ايتىپ بەردى. قوعام ادىلەتتى، قۋاتتى، تازا جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستان قۇرۋ يدەياسىن قولداپ، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى، ەل بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىم توڭىرەگىندە توپتاستى. جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلىپ، قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى ءوز جۇمىسىن باستادى. بەس ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى ەنگەن ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي جاساقتالدى. وسىلايشا، «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى قۇرىلتاي – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلۋدا. 

مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۋىرداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى مەن سوڭعى جەتى جىلداعى جەتىستىكتەرگە توقتالعان ايبەك دادەباي حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ بولجامى بويىنشا، قازاقستاننىڭ ءجىو 2026 جىلى 400 ميلليارد دوللارعا جۋىقتاپ، ال ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى ۇلەسى 19 مىڭ دوللاردى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى.  2027 جىل ەلدى تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن جالپىحالىقتىق اۋقىمدى قۇرىلىس جىلى دەپ جاريالاندى. بارلىق وڭىردە جولدار، اۋەجايلار، تەمىرجول ۆوكزالدارى، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندار سالىنادى. سونداي-اق قۇرىلتاي توراعاسى 2019–2025 جىلدارى قازاقستانعا 155,8 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلىپ، 625 ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعانىن جەتكىزدى. بۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ الداعى دامۋىنا بەرىك نەگىز قالايدى.

ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارى تۋرالى ءسوز قوزعاعان قۇرىلتاي توراعاسى 9 قازاندا اۆازادا وتكەن تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان ۇيىمنىڭ 2035 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن  ازىرلەۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن ەسكە سالدى. ايبەك دادەبايدىڭ پىكىرىنشە، قۇجاتتا ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىن ءوزارا ۇيلەستىرۋ جانە پارلامەنتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ىسىندە پارلامەنتارالىق اسسامبلەيانىڭ ءرولىن ناقتى ايقىنداۋ قاجەت.

قازاقستان دەلەگاتسياسى كولىك سالاسىنداعى بىرلەسكەن جۇمىسقا قاتىستى دا ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. بيىل مامىردا تمد ۇكىمەت باسشىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن نەگىزگى كولىك باعىتتارىن ءوزارا بايلانىستىرۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلداعان ەدى. وندا «بىرىڭعاي تسيفرلىق ءدالىز» قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. ول تاسىمال ۇدەرىستەرىن تسيفرلاندىرۋدى، ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىن ەنگىزۋدى جانە شەكاراداعى راسىمدەردى ءوزارا ۇيلەستىرۋدى كوزدەيدى. وسىعان بايلانىستى قۇرىلتاي توراعاسى اسسامبلەياعا تمد-نىڭ ترانزيتتىك-كولىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا اتسالىسىپ، بۇل باعىتتاعى جۇمىستارعا قاجەتتى پارلامەنتتىك قولداۋ كورسەتۋدى ۇسىندى. 

وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە كوشكەن ايبەك دادەباي تمد ەلدەرى اراسىندا كوشى-قون ۇدەرىستەرىن رەتتەۋدىڭ ورتاق تاسىلدەرىن قالىپتاستىرۋ جانە كوشى-قون سالاسىن باسقارۋدىڭ تسيفرلىق تەتىكتەرىن دامىتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ماقساتتا پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىنە جەكە توقتالدى. قۇرىلتاي توراعاسى زاڭناما قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە دەر كەزىندە جاۋاپ بەرىپ قانا قويماي، جاڭا تەحنولوگيالاردان تۋىندايتىن تاۋەكەلدەردىڭ دە الدىن الۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ  ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.

ساۋدا جانە اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋ، ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ، سونداي-اق ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىندە كوتەرىلدى. 

پلەنارلىق وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار كوشى-قوننىڭ ورتاق كەڭىستىگى تۇجىرىمداماسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن، «جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتوتەحنيكانى تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ماقساتتا پايدالانۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» مودەلدىك زاڭدى، سونداي-اق بىرقاتار باسقا مودەلدىك زاڭدار مەن ۇسىنىمداردى قابىلدادى.

وتىرىس قارساڭىندا، 19 قاراشادا ايبەك دادەباي تمد پاا كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسىپ، ارىپتەستەرىنە قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا اسسامبلەيا اتىنان بايقاۋشى بولعاندارى ءۇشىن العىس ايتتى. 

اسسامبلەيا اياسىندا تمد پاا دەلەگاتسيالارى باسشىلارىنىڭ تۇرىكمەنستان حالك ماسلاحاتىنىڭ توراعاسى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆپەن كەزدەسۋى ءوتتى.

سونداي-اق قۇرىلتاي توراعاسى تۇرىكمەنستان مەدجليسىنىڭ توراعاسى دۋنياگوزەل گۋلمانوۆامەن كەزدەستى. تاراپتار پارلامەنتارالىق بايلانىستاردى دامىتۋ جانە ەكى ەل باسشىلارى قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

سونداي-اق قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى تمد پاا-نىڭ ساياسي ماسەلەلەر جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسى مەن قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارىنا قاتىستى.

تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى 1992 جىلى 27 ناۋرىزدا الماتىدا قۇرىلعان. تمد پاا-عا قازاقستان، ءازىربايجان، ارمەنيا، بەلارۋس، قىرعىزستان، رەسەي، تاجىكستان جانە وزبەكستان كىرەدى.

پىكىرلەر