Foto: J. Jūmabekov
20 qaraşa Qūryltai Töraǧasy Aibek Dädebai bastaǧan Qūryltai delegasiiasy Türıkmenstannyŋ «Avaza» ūlttyq turistık aimaǧynda ötken TMD-ǧa qatysuşy memleketterdıŋ Parlamentaralyq Assambleiasy Keŋesınıŋ jiyny men 61-plenarlyq otyrysyna qatysty.
Qūryltai Töraǧasy plenarlyq otyrysta söilegen sözınde 1991 jyldyŋ 21 jeltoqsanynda Almaty deklarasiiasyna qol qoiyluy TMD elderınıŋ tarihyndaǧy maŋyzdy oqiǧa bolǧanyn atap öttı. Bügınde Dostastyq halyqaralyq deŋgeide keŋınen tanylǧan bedeldı öŋırlık ūiymdardyŋ bırıne ainaldy.

– Bügıngı taŋda TMD bızdıŋ memleketterımızdıŋ arasyndaǧy saiasi dialogty, sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytu jäne jan-jaqty mädeni-gumanitarlyq bailanystardy tereŋdetu üşın tūraqty ärı bırıktıruşı platforma retınde qyzmet etude. Sonymen qatar, parlamenttık bırlık TMD ışındegı integrasiialyq prosesterge erekşe qūqyqtyq tūraqtylyq berıp, Dostastyqtyŋ institusionaldyq negızın nyǧaituda maŋyzdy röl atqarady. Qazaqstan Respublikasynyŋ Qūryltaiy ūiym şeŋberınde serıktesterımen odan ärı syndarly özara ıs-qimylǧa daiyn ekenın bıldıredı, – dedı Aibek Dädebai.
Būdan keiın Qūryltai Töraǧasy ärıptesterıne Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaevtyŋ bastamasymen elımızde jürgızılıp jatqan auqymdy saiasi reformalar turaly aityp berdı. Qoǧam Ädılettı, Quatty, Taza jäne Progressivtı Qazaqstan qūru ideiasyn qoldap, «Zaŋ men Tärtıp» qaǧidaty, el bırlıgı men qoǧamdyq kelısım töŋıregınde toptasty. Jalpyhalyqtyq referendum nätijesınde jaŋa Konstitusiia qabyldanyp, Vise-Prezident lauazymy engızılıp, Qazaqstannyŋ Halyq Keŋesı öz jūmysyn bastady. Bes saiasi partiianyŋ ökılderı engen bır palataly Qūryltai jasaqtaldy. Osylaişa, «Küştı Prezident – yqpaldy Qūryltai – esep beretın Ükımet» tūjyrymdamasy ıs jüzınde jüzege asyryluda.
Memleket basşysynyŋ juyrdaǧy Qazaqstan halqyna arnaǧan Joldauy men soŋǧy jetı jyldaǧy jetıstıkterge toqtalǧan Aibek Dädebai Halyqaralyq valiuta qorynyŋ boljamy boiynşa, Qazaqstannyŋ JIÖ 2026 jyly 400 milliard dollarǧa juyqtap, al onyŋ jan basyna şaqqandaǧy ülesı 19 myŋ dollardy qūraitynyn atap öttı. 2027 jyl eldı tübegeilı özgertetın Jalpyhalyqtyq auqymdy qūrylys jyly dep jariialandy. Barlyq öŋırde joldar, äuejailar, temırjol vokzaldary, densaulyq saqtau jäne basqa da äleumettık nysandar salynady. Sondai-aq Qūryltai Töraǧasy 2019–2025 jyldary Qazaqstanǧa 155,8 mlrd AQŞ dollary kölemınde tıkelei şeteldık investisiia tartylyp, 625 öndırıs orny ıske qosylǧanyn jetkızdı. Būnyŋ bärı elımızdıŋ aldaǧy damuyna berık negız qalaidy.
Yntymaqtastyqtyŋ jaŋa baǧyttary turaly söz qozǧaǧan Qūryltai Töraǧasy 9 qazanda Avazada ötken TMD memleketterı basşylary keŋesınıŋ otyrysynda Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev atalǧan ūiymnyŋ 2035 jylǧa deiıngı damu strategiiasyn äzırleu turaly bastama kötergenın eske saldy. Aibek Dädebaidyŋ pıkırınşe, qūjatta elderdıŋ ūlttyq zaŋnamalaryn özara üilestıru jäne parlamentter arasyndaǧy yntymaqtastyqty damytu ısınde Parlamentaralyq Assambleianyŋ rölın naqty aiqyndau qajet.

Qazaqstan delegasiiasy kölık salasyndaǧy bırlesken jūmysqa qatysty da öz ūsynystaryn bıldırdı. Biyl mamyrda TMD ükımet basşylary Qazaqstan Prezidentınıŋ bastamasymen äzırlengen negızgı kölık baǧyttaryn özara bailanystyru Tūjyrymdamasyn qabyldaǧan edı. Onda «bıryŋǧai sifrlyq dälız» qalyptastyruǧa erekşe män berılgen. Ol tasymal üderısterın sifrlandyrudy, elektrondyq qūjat ainalymyn engızudı jäne şekaradaǧy räsımderdı özara üilestırudı közdeidı. Osyǧan bailanysty Qūryltai Töraǧasy Assambleiaǧa TMD-nyŋ tranzittık-kölık äleuetın arttyruǧa atsalysyp, būl baǧyttaǧy jūmystarǧa qajettı parlamenttık qoldau körsetudı ūsyndy.
Otyrystyŋ kün tärtıbıne köşken Aibek Dädebai TMD elderı arasynda köşı-qon üderısterın retteudıŋ ortaq täsılderın qalyptastyru jäne köşı-qon salasyn basqarudyŋ sifrlyq tetıkterın damytu qajettıgıne nazar audardy. Jasandy intellekt pen jaŋa tehnologiialardy terroristık jäne ekstremistık maqsatta paidalanuǧa qarsy ıs-qimyldyŋ zaŋnamalyq negızderıne jeke toqtaldy. Qūryltai Töraǧasy zaŋnama qazırgı syn-qaterlerge der kezınde jauap berıp qana qoimai, jaŋa tehnologiialardan tuyndaityn täuekelderdıŋ de aldyn aluy kerektıgın atap öttı. Būl rette qauıpsızdıktı qamtamasyz etu, innovasiialardy damytu jäne azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧau arasyndaǧy tepe-teŋdıktı saqtau maŋyzdy ekenın jetkızdı.
Sauda jäne äkımşılık kedergılerdı joiu, investisiialyq yntymaqtastyqty damytu, sondai-aq transşekaralyq su resurstaryn tiımdı paidalanu mäselelerı de kün tärtıbınde köterıldı.
Plenarlyq otyrys qorytyndysy boiynşa qatysuşylar Köşı-qonnyŋ ortaq keŋıstıgı tūjyrymdamasynyŋ jaŋa redaksiiasyn, «Jasandy intellekt pen robototehnikany terroristık jäne ekstremistık maqsatta paidalanuǧa qarsy ıs-qimyl turaly» modeldık zaŋdy, sondai-aq bırqatar basqa modeldık zaŋdar men ūsynymdardy qabyldady.
Otyrys qarsaŋynda, 19 qaraşada Aibek Dädebai TMD PAA Keŋesınıŋ otyrysyna qatysyp, ärıptesterıne Qūryltai deputattarynyŋ sailauynda Assambleia atynan baiqauşy bolǧandary üşın alǧys aitty.
Assambleia aiasynda TMD PAA delegasiialary basşylarynyŋ Türıkmenstan Halk Maslahatynyŋ Töraǧasy Gurbanguly Berdımūhamedovpen kezdesuı öttı.
Sondai-aq Qūryltai Töraǧasy Türıkmenstan Medjlisınıŋ Töraǧasy Duniagozel Gulmanovamen kezdestı. Taraptar parlamentaralyq bailanystardy damytu jäne ekı el basşylary qol jetkızgen uaǧdalastyqtardy jüzege asyru mäselelerın talqylady.
Sondai-aq Qūryltai deputattary TMD PAA-nyŋ Saiasi mäseleler jäne halyqaralyq yntymaqtastyq jönındegı tūraqty komissiiasy men Qūqyqtyq mäseleler jönındegı tūraqty komissiiasynyŋ otyrystaryna qatysty.
TMD-ǧa müşe elderdıŋ Parlamentaralyq Assambleiasy 1992 jyly 27 nauryzda Almatyda qūrylǧan. TMD PAA-ǧa Qazaqstan, Äzırbaijan, Armeniia, Belarus, Qyrǧyzstan, Resei, Täjıkstan jäne Özbekstan kıredı.
