2026 jylǧy konstitusiialyq jaŋǧyru Qazaqstannyŋ qūqyqtyq damuyndaǧy maŋyzdy kezeŋge jol aşty. 15 nauryzda respublikalyq referendumda qabyldanyp, 1 şıldeden bastap küşıne engen jaŋa Konstitusiiada adam qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧau, zaŋ üstemdıgın qamtamasyz etu jäne memlekettık bilık tarmaqtarynyŋ özara ıs-qimyly negızgı qaǧidattar retınde aiqyndaldy.
Atap aitqanda, «Miranda erejesı» konstitusiialyq deŋgeide bekıtılıp, ūstalǧan adamǧa bostandyǧy şektelgen sätten bastap onyŋ qūqyqtary men ūstau sebepterın tüsındıru mındetı közdeldı.
Taǧy bır maŋyzdy jaŋalyq – advokaturanyŋ derbes konstitusiialyq märtebesınıŋ bekıtıluı. Advokatura azamattardyŋ qūqyqtary men zaŋdy müddelerın qorǧaudyŋ maŋyzdy instituty retınde tanylyp, ädıl sot törelıgın qamtamasyz etu jüiesındegı rölı aiqyndaldy.
Sonymen qatar, sot jüiesınıŋ täuelsızdıgın qamtamasyz etuge jäne azamattardyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧauǧa erekşe nazar audaryldy. Negızgı zaŋda sot baqylauynyŋ kepıldıkterı men Konstitusiialyq Sottyŋ qūqyqtar men bostandyqtardy qorǧaudaǧy rölı aiqyndaldy.
Jaŋa Konstitusiiadaǧy maŋyzdy özgerısterdıŋ bırı – sot ısın jürgızu nysandarynyŋ qatarynda «äkımşılık» degen sözdıŋ naqty körsetıluı. Konstitusiiaǧa säikes, sot bilıgı zaŋda belgılengen azamattyq, äkımşılık, qylmystyq jäne özge de sot ısın jürgızu nysandary arqyly jüzege asyrylady.
Būl normalar sot törelıgınıŋ ädıldıgın qamtamasyz etu, memlekettık organdardyŋ qyzmetıne qūqyqtyq baqylaudy küşeitu jäne azamattardyŋ öz qūqyqtaryn qorǧau mümkındıkterın keŋeitu mäselelerımen tyǧyz bailanysty.
Qazaqstanda soŋǧy jyldary sot törelıgınıŋ täuelsızdıgın küşeitu, azamattardyŋ ädıl sotqa qoljetımdılıgın arttyru jäne olardyŋ qūqyqtaryn qorǧaudyŋ qūqyqtyq tetıkterın jetıldıru baǧytynda bırqatar jüielı özgerıs jüzege asyryldy. Būl özgerıster sot jüiesınıŋ institusionaldyq qūrylymyn ǧana emes, azamat pen memleket arasyndaǧy qūqyqtyq qatynastardy da qamtydy.
Qūryltai deputaty Ünzila Şapaqtyŋ aituynşa, jürgızılıp jatqan sot-qūqyqtyq reformalardyŋ negızgı mänı – azamattyŋ qūqyǧyn qorǧaudy naqty tetıktermen qamtamasyz etu jäne sottyŋ memlekettık organdardan täuelsız şeşım qabyldau mümkındıgın küşeitu.
Onyŋ pıkırınşe, būl baǧyttaǧy maŋyzdy qadamdardyŋ bırı – sudialardyŋ täuelsızdıgın qamtamasyz etetın institusionaldyq kepıldıkterdıŋ küşeiuı. Sudialardy ırıkteu men olardyŋ mansabyna qatysty negızgı mäselelerdıŋ Joǧary Sot Keŋesınıŋ qūzyretıne berıluı, sot äkımşılıgınıŋ sot törelıgın jüzege asyrudan bölınuı jäne sottardy qarjylandyrudyŋ kepıldı jüiesınıŋ engızıluı osy maqsatqa baǧyttalǧan.
Sot täuelsızdıgı azamattardyŋ ädıl sotqa qūqyǧymen tıkelei bailanysty. Būl rette Qazaqstanda 2021 jyldan bastap jūmys ıstep kele jatqan äkımşılık ädılet institutynyŋ maŋyzy erekşe. Resmi statistikaǧa säikes, äkımşılık sottar engızılgenge deiın azamattar men biznes memlekettık organdarmen daularda şamamen 15% jaǧdaida jeŋse, keiın būl körsetkış 60%-ǧa deiın ösken.
Ünzila Şapaqtyŋ aituynşa, būl körsetkış azamat pen memleket arasyndaǧy qūqyqtyq teŋgerımnıŋ özgerıp kele jatqanyn körsetedı. Äkımşılık sottyŋ mındetı – memlekettık organnyŋ pozisiiasyn avtomatty türde qoldau emes, onyŋ şeşımı men äreketınıŋ zaŋdylyǧyn obektivtı baǧalau.
Sonymen bırge sot baqylauynyŋ naqty jūmys ıstep tūrǧanyn qylmystyq prosestegı statistikadan da köruge bolady. 2026 jyldyŋ segız aiynda sottarǧa qamauǧa sanksiia beru turaly 11 164 ötınış tüsken. Onyŋ 4 355-ı boiynşa sottar qamauǧa aluǧa rūqsat bermegen. Būl rette 3 720 jaǧdaida qamaudyŋ ornyna üiqamaq qoldanylǧan.
Sondai-aq osy kezeŋde qylmystyq qudalau organdarynyŋ äreketterı, äreketsızdıgı men şeşımderıne qatysty qaralǧan şaǧymdardyŋ 37,7%-y qanaǧattandyrylǧan. Deputattyŋ pıkırınşe, būl sottyŋ azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧaudaǧy naqty baqylau tetıgı retınde jūmys ıstep otyrǧanyn körsetedı.
Qylmystyq sot törelıgındegı taǧy bır maŋyzdy körsetkış – aqtau ükımderı. 2026 jyldyŋ segız aiynda sottar 211 adamǧa qatysty aqtau ükımın şyǧarǧan. Būl sottyŋ ärbır ıstı jan-jaqty qarap, aiyptau tarapynan ūsynylǧan dälelderge derbes baǧa beretının körsetetın körsetkışterdıŋ bırı.
Sot törelıgınıŋ sapasy men oǧan degen qoǧamdyq senım de reformalardyŋ nätijesın baǧalauda maŋyzdy. 2026 jyly jürgızılgen zertteu nätijesınde respondentterdıŋ 92,4%-y sot jüiesıne tolyq nemese ışınara senım bıldırgen. Būl körsetkış sot institutynyŋ qoǧamdaǧy orny men azamattardyŋ sot arqyly öz qūqyqtaryn qorǧau mümkındıgıne degen közqarasyn aŋǧartady.
Sot törelıgınıŋ sapasyn arttyruda 2025 jylǧy 1 şıldeden bastap jūmysyn bastaǧan derbes kassasiialyq sottardyŋ da orny erekşe. Azamattyq, qylmystyq jäne äkımşılık ıster boiynşa kassasiialyq sottardyŋ Joǧarǧy Sottan institusionaldyq tūrǧyda bölınuı sot aktılerın qaita qaraudyŋ derbes deŋgeiın qalyptastyrdy.
Osylaişa, sot-qūqyqtyq reformalardyŋ tüpkı maqsaty tek jaŋa instituttar qūru emes, azamattyŋ öz qūqyǧy būzylǧan jaǧdaida ony tiımdı qorǧai alatyn jüie qalyptastyru bolyp otyr. Būl tūrǧyda sot täuelsızdıgı, äkımşılık ädılet, sot baqylauy jäne kassasiialyq qaita qarau siiaqty tetıkterdıŋ barlyǧy bır maqsatqa – azamattardyŋ qūqyqtyq qorǧaluyn küşeituge baǧyttalǧan.
