«Älıppe» – ǧylym-bılımge ūmtylǧan kez kelgen eldıŋ oqu jüiesınde bar kıtap. Sondyqtan ony ata-analar men ūstazdar qauymy «Bar kıtaptyŋ atasy» dep erekşe qūrmetteidı.
Osydan bırneşe jyl būryn «Älıppe» oqu baǧdarlamasynan alynyp, respublika jūrtşylyǧynyŋ ülken alaŋdauşylyǧyn tuǧyzdy. Ashat Aimaǧambetov ministr qyzmetıne kelgende «Älıppe» bılım jüiesıne qaita oralyp, üzdık oqulyqqa aşyq konkurs jariialady. Bırneşe satylyq talqylau, saraptau, konkurstardan, äleumettık jelıdegı aşyq qoǧamdyq talqylaudan ötıp, osy maqala avtorlarynyŋ qatysuymen jazylǧan «Älıppe» jeŋımpaz dep tanylyp, bes jyl boiy oqytylyp keledı.
«Älıppe» – älem halyqtarynyŋ bärınde bar oqulyq. Bız ony jazuǧa ūltymyzdyŋ ūly ūstazy Ahmet Baitūrsynūlynyŋ ädıstemesın jäne alǧaşqy nūsqasy 1912 jyly «Oqu qūraly» retınde basylyp, 1928 jylǧa deiın üzdıksız jetıldıru negızınde «Jaŋa Älıpbi» degen atpen jaryq körgen oqulyǧyn basşylyqqa aldyq.
Ärine, «Älıppe» Ahmet Baitūrsynūlyna deiın de bolǧan, bıraq orys «Azbukasy» negızınde tanylǧan mūndai oqulyqtardyŋ ǧūmyry ūzaqqa barmaǧan.
Ahmet Baitūrsynūly ūlt ūstazy ǧana emes, ūly ǧalym Qazaqstannyŋ alǧaşqy Halyq aǧartu ministrı de edı. Sondyqtan özıne deiıngı bar täjıribenı tügel qorytyp, qazaqqa keregın ǧana aldy. Ol: «Orysşa oqyǧandar orys sözınıŋ jüiesıne daǧdylanyp üirengen», – dei kelıp: «Här jūrt balasyn äuelı öz tılınde oqytyp, öz tılınıŋ jüiesın bıldırıp, jolyn tanytyp» bılım beruı kerektıgıne erekşe nazar audarady (Baitūrsynūly A., On ekı tomdyq şyǧarmalar jinaǧy, A., 2023 jyl, 4-tom, 7–8-better).
Osydan bıraz uaqyt būryn özın «bastauyş synyp mamany» dep esepteitın A. Äbışbaevanyŋ
«Tik-Tok» jelısı jäne t.b. arqyly osy joldar avtorlary jazǧan qoldanystaǧy «Älıppenı» eşbır dälel, derek, qisynsyz synaǧan beinejazbasy jariialanyp, äleumettık jelını şulatty. Būl qaita oralǧan «Älıppege» ǧana emes, ūlttyq pedagogikaǧa jasalǧan şabuyl bolǧandyqtan, kereǧar synǧa qisyndy jauap berudı jön kördık.
Ahaŋnyŋ «Älıppesı» ana tılımızdıŋ bar bailyǧyn, erekşe äuezın, dybystaluyn, taŋbalanuyn «öz tılınıŋ jüiesı» arqyly tamaşa jetkıze bılgen. Sondyqtan ūlt ūstazy ūstanymyna säikes bız jazǧan «Älıppede» mektep tabaldyryǧyn attaǧan büldırşın äuelı ärıptı tanyp, dybystan söz, sözderden söilem, söilemderden tiianaqtalǧan oidy bıldıretın mätın jasauǧa daǧdylanady.
«Älıppe» şartty türde 2 bölımnen qūralyp, oqu baǧdarlamasyna säikes 96 sabaqtan tūrady. Är sabaqtyŋ öz mazmūny men maqsaty bar.
Bırınşı bölımde ūstaz ben şäkırt bırlese jūmys ıstep, suretter arqyly elımızdıŋ eŋ ūlyq rämızderı – Memlekettık Tu, Eltaŋba, Änūranmen tanysyp, özı oqityn mektep, ülkendı syilau, sälemdesu ädebı, jolda jüru tärtıbı, qorşaǧan orta siiaqty taqyryptarǧa äŋgıme qūraidy, suretterge qarap dybys, buyn, söz jıgın ajyratyp, söilem qūrau täsılın meŋgeredı.
Oqulyqtyŋ älıppege deiıngı kezeŋınde dybyspen jattyqtyruǧa arnalǧan 12 sabaq ötkızılgen soŋ, «Älıppenıŋ» ärıp üiretıp, dybys pen ärıptıŋ arajıgın ajyratuǧa arnalǧan negızgı bölımı bastalady.
«Älıppe» jasaudyŋ teoriiasynan habary şamaly oqyrmandar osy tūsta şalys basyp, «nege «A» ärpınen keiın «Ä» ärpı oqytylmaidy?» dep būra tartady.
Ūstaz şäkırtke dybys pen ärıptı tanytyp qana qoimai, sol ärıpterden söz jasaudy da qatar üiretuı kerek. «A» men «B» nemese qatar keletın «A» men «Ä»-den qazaq tılınde jasalatyn söz joq. Ūly Ahaŋ mūny jaqsy bılgen. Sol sebeptı öz «Älıppesınde» «A»-dan keiın «R» ärpıne tüsıp, ekı-üş ärıpten qūralǧan «ar», «ara» sözderın üiretedı.
Bız Ahaŋnyŋ qazaq tılınıŋ tereŋ tamyrynan bastau alatyn osy ädısın ūstanyp, «A»-dan keiın «R» ärpıne köşıp, «ar», «ara» sözıne qosymşa suretter kömegımen qūramynda osy ekı ärıp kezdesetın «qar», «rauşan» t. b. sözderdı tanudy üiretemız.
Aitolqyn Äbışbaevanyŋ A. Baitūrsynūly ūsynǧan «R» ärpıne nege «riza bolmaitynyn» özı tüsınbese, bız tüsıne almadyq.
Endı Äbışbaeva «qaqalatyn» «Q» ärpıne keler bolsaq, būl «Älıppenıŋ» orta tūsynda – 31–32-sabaqtarda oqytylady. Būl kezde bırneşe ärıptı üirenıp, öz betınşe söz, söilem qūrauǧa daǧdylanyp qalǧan şäkırt däl osy ärıp sözdıŋ basy, ortasy, soŋynda keletın «aq», «laq», «qar», «qara», «qala», «taqta» siiaqty sözderdı erkın jazyp, osyǧan deiın özı bıletın ärıpterdı paidalanu arqyly «Anau – Qaratau. Ol – qala. Qanat, qala arala» degen üş söilemnen tūratyn şaǧyn mätın qūrastyruǧa deiın jetedı.
Al, qūrmettı oqyrman! Osyndai qysqa da nūsqa sözderden qalai «qaqaluǧa» bolady?
Endı Äbışbaevany «şaşaltyp» jürgen «Ş» ärpıne keleiık. Būl dybys pen ärıp 43–44-sabaqtarda ötkızıledı.
Bırşama ärıptı üirenıp, söz, söilem qūrauǧa jattyǧyp qalǧan şäkırt būl sabaqtarda «şaş», «şar», «şaşu», «şyrşa», «monşaq», «oquşy» t. b. sözdermen qatar «Quanyş» dep atalatyn bes söilemnen tūratyn mätındı erkın oquǧa qol jetkızedı. «Ş» ärpın üiretetın mätınde bala şaşalatyn bır söz de, söilem de joq. Bärı ūǧynuǧa jeŋıl, aituǧa oŋai sözder.
Äbışbaeva synaǧannyŋ jönı osy eken dep, «S» ärpın ötkende «saqaulanasyŋ» dep äbestıkke deiın barǧan. Al, ony da köreiık, Sız de bızben bırge taldaŋyz, qūrmettı oqyrman.
«S» ärpındegı sözder qazaq tılınde jiı kezdesetındıkten, būl dybys pen ärıp 25–26-sabaqtarda ötkızıledı. Būǧan deiın oquşylar «A», «R», «L» «U», «N» ärıpterın ǧana üirengendıkten, alty ärıpten söz qūrau mümkındıgı şekteulı bolsa da, balalar qūramynda «s» ärpı kezdesetın «as», «san», «sana», «asu», «asau», «sala» t. b. sözderdı üirenıp, şaǧyn da bolsa tanymdyq mänı bar «Anau – asu. Nan – as» siiaqty söilem qūrastyrudy meŋgeredı. Al osylarda «saqaulanatyn» bır söz bar ma? Bırde-bır söz, söilem joq, bıraq oqulyq avtorlaryna kınä taǧyp, ūstazdar men ata-analardy adastyratyn jala jabu bar. Elımızdıŋ pedagog-ǧalymdary men bılıktı ūstazdary jazǧan, respublikanyŋ köptegen mektepterınde keŋınen ötkızılgen talqylau, saraptamadan keiın jaryq körgen oqulyqqa: «Mätınderı mänsız, suretterı sänsız» dep jadaǧai, jalaŋ sözdermen mın taqpaq bolady. Al, şyndyǧyna keler bolsaq, şaǧyn ǧana oqulyqta Ö. Tūrmanjanov, E. Ötetıleuūly, Ş. Smahanūly, M. Älımbai, Q.Myrza Äli, F. Oŋǧarsynova t. b. aqyn-jazuşylardyŋ balalar ūǧymyna jatyq ata-ana, ūstaz, mektep, tıl, Otan turaly qiynnan qiiulastarǧan ädemı mätınderı bar. «Älıppede» qazaq halyq auyz ädebietınıŋ ınju-marjany sandyǧynan alynǧan ertegı, aŋyz äŋgıme, maqal-mätel men jūmbaq, jaŋyltpaştar da az emes. «Älıppe» basynan aiaǧyna deiın balalar suretşısı B. Eralievanyŋ suretterımen äsem bezendırılgen.
Bız jazǧan «Älıppe» – oquşyǧa ǧana emes, onymen jūmys ısteitın ūstazdar men ata-analarǧa da meilınşe qolaily etıp jasalǧan oqulyq. Ondaǧy är bettıŋ qoldaǧy alaqandai telefonnyŋ kömegımen aşylatyn «QR» kody bar. Osy arqyly ärbır şäkırt, ūstaz, ata-ana «Älıppedegı» maqal-mätel, jaŋyltpaş, jūmbaqtardy käsıbi diktor körkemdep oqityn audiojazbadan tyŋdauyna bolady.
«Älıppede» türlı şartty belgılermen «ait», «oqy», «tyŋda» degen öz betınşe jūmys ısteuge arnalǧan tapsyrmalar berılıp, «jasa», «qūrastyr», «oilan», «tap», «saralau tapsyrmalary» oquşynyŋ aqyl-oi jüiesın jetıldırıp, tanym kökjiegın keŋeitedı.
Balasynyŋ sabaǧyn qadaǧalap otyratyn ata-anaǧa da tüsınıktı bolu üşın türlı tüstı boiaularmen ajyratylǧan «dybys», «dauysty dybys», «dauyssyz dybys», «söz syzbasy», «söilem syzbasy» aŋǧartpalary üide pysyqtauǧa mol mümkındık beredı.
Jaŋa «Älıppe» elımızdıŋ mektepterınde bes jyldan berı oqytylyp keledı. Ony respublikamyzdyŋ ūstazdary, ǧylymi-pedagogikalyq, jalpy jūrtşylyq öte jyly qabyldady. Bar ǧūmyryn bala oqytuǧa arnap, ūstazdyq önerdıŋ şyŋyna şyqqan, Qazaqstannyŋ Eŋbek Erı Aiagül Mirazova apamyz kezınde osy oqulyq turaly: «Jaŋa «Älıppenı» daiyndau barysynda būryn-soŋdy bolmaǧan bırqatar jūmystar atqaryldy. Mysaly, sonyŋ tek bıreuın ǧana aitar bolsam, būryn saraptamadan ötkızgen kezde oqulyqtardy «Oqulyq» ortalyǧynyŋ saitynan ǧana köruge bolatyn, al osy joly «Älıppe» oqulyǧy bırneşe ai boiy äleumettık jelıge qoiylyp, qoǧamdyq talqylauǧa salyndy. Mūnda barlyq Qazaqstan azamattaryna oqulyq turaly oi-pıkırlerı men ūsynystaryn qaldyryp, taŋdau jasauǧa tolyq mümkındık berıldı. Men de täjıribelı ūstaz retınde osy bastamany qoldap, «Älıppe» oqulyǧynyŋ daiyndalu barysyn jıtı qadaǧalap, «Älıppenıŋ» qaita oraluyna tılekşı bolyp otyrdym.
Būl «Älıppenıŋ» tek aty ǧana emes, qūrylymy men mazmūny da, qoiylatyn talaby da būrynǧydai saqtalypty. Oqulyqta oqu men jazuǧa daiarlau jäne jaŋa dybys pen ärıptı tanytu, oqu-jazuǧa üiretu oqu tapsyrmalary jüielı de mazmūndy berılgen. ...Ahmet Baitūrsynūly ädıstemesınıŋ negızınde ūlttyq tabiǧi logikamen jazylǧan «Älıppe» ūlttyq ruhani qūndylyqtardy boiyna sıŋırgen jeke tūlǧanyŋ qalyptasuyna negız bola alady degen senımdemın», – dep jazdy. Qazaqstannyŋ asa körnektı pedagogınıŋ osy pıkırımen ūştasatyn jüzdegen pıkırler bes jyl boiy türlı baspasöz ben äleumettık jelılerde jariialanyp keledı.
Äbışbaeva ündeuınde ata-analar balasyn «şapalaqpen şart etkızedı» dep pedagogikalyq etikaǧa jat, «balaǧa qol köteru» siiaqty zaŋǧa qaişy äreketke itermeleitın sözderdı aitady. Mūndai arandatuşylyqtyŋ baǧasyn qūqyq qorǧau organdary beruge tiıs dep sanaimyz.
Bırde-bır naqty argumentı joq, tek kınarat ızdeuge, jala jabuǧa negızdelgen A. Äbışbaevanyŋ ündeuınde oqulyqty «teoriiamen emes, bastauyş synyp mamany» jazuy kerektıgı jönınde de syn aitylypty. Būl sūraqqa da jauap bere ketudı jön kördık.
Jaŋa «Älıppe» – ūjymdyq eŋbek jemısı. Onyŋ avtorlar tobyn äuelı Qyzylorda qyzdar pedagogikalyq uchilişesın «Jalpy bılım beretın mekteptıŋ bastauyş klastarynda oqytu» mamandyǧy boiynşa, keiın Abai atyndaǧy pedagogikalyq institutty bıtırıp, kandidattyq dissertasiiasyn «Bastauyş mekteptegı sauat aşu kezeŋınde jürgızıletın tıl damytu jūmysynyŋ ädıstemesı», al doktorlyǧyn «Bastauyş mekteptegı qazaq tılı sintaksisın damyta oqytudyŋ ǧylymi-ädıstemelık negızderı» degen taqyrypta qorǧap, 40 jyldan astam ǧūmyryn oqu-bılımge arnaǧan pedagog-ǧalym, köptegen oqulyqtar, oqu qūraldary men ädıstemelıkterdıŋ avtory Ä. E. Jūmabaeva (Aziia Jumabaeva) basqardy. Ekınşı avtory Oral pedagogika institutyn «Qazaq tılı men ädebietı» mamandyǧy boiynşa tämamdaǧan käsıbi pedagog, kandidattyq, doktorlyq dissertasiialaryn qazaq tılın oqytu jäne tıl damytu ädıstemesı boiynşa qorǧaǧan pedagog-ǧalym, ondaǧan oqulyq, oqu-ädıstemelık qūral men maqalalardyŋ avtory, professor A. J. Qūrman bolsa, üşınşı avtory – Oŋtüstık Qazaqstan pedagogikalyq institutyn «Pedagogika jäne bastauyş oqytu ädıstemesı» mamandyǧy boiynşa bıtırgen, 1995 jyldan künı bügınge deiın otyz jyl boiy bastauyş synyp mūǧalımı bolyp qyzmet atqaryp kele jatqan täjıribelı ūstaz B. Säbdenova.
Bız bar ǧūmyrymyzdy ūlttyq pedagogikaǧa, ūstazdyqqa arnaǧan jandarmyz. Oqulyq jazu oŋai emes. Ony düniege äkelu üşın avtorlardyŋ teoriialyq bılımımen qatar, bükıl ǧūmyrlyq täjıribesı jūmsalady. Ol ülken süzgıden, saraptaudan ötkennen keiın ǧana basylady. Oqulyq jaryq körgenşe onyŋ mazmūnyn jetıldıruge köptegen mamandar qatysady. Sondyqtan mūndai ūjymdyq eŋbektı «qaqalasyŋ», «şaşalasyŋ», «saqaulanasyŋ» degen män-maǧynasy joq, jeŋıltek jaŋyltpaş siiaqty jaidaq sözdermen kınälau pedagogikalyq etikaǧa da, adamgerşılık normalaryna da jatpaidy.
Äbışbaevanyŋ «saqau syny» «Ǧylym jäne bılım ministrlıgıne» joldanypty. Ündeudıŋ asyǧys, qalai bolsa solai jazylǧany sonşalyq – ol qazırgı Qazaqstanda ondai ministrlık joq ekendıgın de bılmeidı. Joq ministrlıkke jazylǧan ündeudı jauapsyz qaldyruǧa da bolar edı, bıraq onyŋ äleumettık jelı arqyly keibır ata-analardy alaŋdatyp qoiǧanyn eskerıp, osy jauap hatty jazyp otyrmyz.
Özın «bastauyş synyptyŋ mamany» dep jar salǧan A. Äbışbaevanyŋ qandai pedagogikalyq oqu ornyn tämamdaǧanyn bılmedık, bıraq aşyq aqparat közderınen onyŋ «İP Didaktika bastau» degen qytai tauarlaryn satu arqyly saudasy döŋgelenıp tūrǧan jeke käsıporny bar ekenın közımız şaldy. Tura osy käsıporyn «Tik-Tok» jelısı arqyly «qytaidyŋ almasyn» öz dauysymen jarnamalap, «qytailar menı taŋǧaldyrudan şarşamaidy» dep taŋ-tamaşa qalady.
Endı bır rolikte «qytaidyŋ jūmyrtqalaryn» körsetıp, odan «neşe türlı oiyndar qūrastyruǧa bolady» dep qyzyǧa qūmartady. Qazaq balalaryna «Qytaidyŋ altyny men kümısı» dep tyrnaqşasyz aidarmen berılgen jarnamada qazaq teŋgesınıŋ ülgısımen jasalǧan qytaidyŋ jyltyraq monetalaryn «hit satylymǧa» (öz sözı) şyǧaryp, ony «Qazaqstannyŋ tükpır-tükpırıne jetkızetının» masattana habarlaidy. Mūnymen de toqtamai qytaidyŋ plastik şelegınıŋ de maqtauyn kelıstırıp, ony mūǧalımderdıŋ tapsyrysymen aldyrǧanyn aityp, körnekı qūraldar retınde paidalanuǧa ūsynady.
A. Äbışbaeva jarnamalap otyrǧan qytai tauarlarynyŋ balalar qoldanatyn zattarǧa qoiylatyn sanitarlyq, medisinalyq, gigienalyq jäne ekologiialyq talaptaryna qanşalyqty sai keletının tiıstı organdar tekseruge tiıs. Öitkenı keiıngı qytai plastik tauarlarynyŋ adam aǧzasyna tigızetın ziiandy zardaptary jönınde jazylyp jür. Ūrpaq saulyǧyna qatysty mäselege asa abai boluymyz kerek.
Bızdı taǧy bır taŋǧaldyrǧany – «Älıppege» kelgende tılı «qaqalyp», «şaşalyp», tıptı «saqaulanyp» qalatyn käsıpkerdıŋ dauysy qytai tauarlaryn maqtauǧa kelgende jadyrai şyǧyp, tılı jortaqtap ketetını. Sonysyna qaraǧanda ony oqulyqtan görı bazar saudasy qatty qyzyqtyratyn siiaqty.
«Didaktika bastau» dep aiqailatyp at qoiyp, qytai tauarlary saudasynyŋ körıgın qyzdyryp otyrǧan «bastauyş synyp mamanynyŋ» bar tırlıgı osyndai. «Älıppenı» «bastauyş synyp mamany» retınde oŋdyrmai synap otyrǧan A. Äbışbaevanyŋ baspasöz ben ǧalamtordan bırde-bır maqalasyn taba almadyq.
Mūhtar Äuezovtei ūly jazuşynyŋ talantty şäkırtı, akademik Zeinolla Qabdolov «Ūstaz bolu – öz uaqytyn aiamau, özgenıŋ baqytyn aialau» degen qanatty söz qaldyryp edı. Bız A. Äbışbaevanyŋ qandai ūstaz bolǧanyn bılmeimız, bıletın ärıptesterı aita jatar. Ökınışke qarai, «ūstaz» degen qadırlı mamandyǧyn op-oŋai qytai tauaryn jarnamalaityn saudagerlıkke aiyrbastaǧan A. Äbışbaeva öz mamandyǧyn aiamasa da, osy salada qyzmet etıp jatqan ärıptesterınıŋ eŋbegın aialauy kerek edı. Ätteŋ, onyŋ ūstazdyq etikany belden basqan ündeusymaǧynan mūny aŋǧara almadyq. Ökınıştı-aq.
Äbışbaevanyŋ «saqau syny» äleumettık jelıde şynaiy pedagog-mamandardyŋ ülken narazylyǧyn tuǧyzdy. Solardyŋ qatarynda özı de «Älıppe» oqulyǧyn jazyp, bızben aşyq bäsekege tüsken, belgılı ūstaz Janat Qajyǧali: «Zuyldaǧan jalpy söz. Naqty eskertu, ūsynys joq. Myna ärıptesımızdıŋ bas-köz joq qaralai saluyn bılım salasyna jasalǧan auyr soqqy, bolaşaq oquşylardyŋ yntasyn qūrtyp jıberetın oba dep baǧalaimyn. Myna mūǧalım jauapqa tartyluy kerek», – dep şyrqyraǧan şyndyqty aityp, äleumettık jelını şulatqan arandatuşynyŋ zaŋ aldyndaǧy jauapkerşılıgın qarauǧa şaqyrypty.
Ärıptesımızdıŋ adal köŋılden şyqqan būl pıkırıne bız de tolyq qosylamyz.
«Älıppe» – «bar kıtaptyŋ atasy» ǧana emes, ūlttyq tärbienıŋ, qazaqty tanudyŋ bastauy. Sondyqtan ūltymyzdyŋ ūly ūstazy Ahmet Baitūrsynūly negızın qalap, oquşylar, ata-analar, ūstazdar qauymy quana qabyldaǧan «Älıppege» jabylǧan jala, balalarǧa qol jūmsauǧa itermeleitın arandatuşylyq äreketı üşın A.Äbışbaevaǧa zaŋ jüzınde şara qoldanuyn talap etemız.
«Älıppe» oqulyǧynyŋ avtorlary Äziia Jūmabaeva men Baǧila Sabdenova
