Osydan 33 jyl būryn Täuelsız Qazaqstannyŋ alǧaşqy Konstitusiiasy qabyldandy, dep habarlaidy «Adyrna» tılşısı.
1993 jyldyŋ 28 qaŋtarynda tūŋǧyş Konstitusiiany qabyldau jiynyna sol kezdegı Joǧarǧy keŋes müşelerınıŋ 312-sı qatysyp, 309 deputat jaqtap dauys berdı, üşeuı qalys qalǧan edı. Ol kırıspeden, 4 bölım, 21 tarau jäne 131 baptan tūrdy. Keiın 28 qaŋtar Konstitusiia künı bop belgılendı.
Konstitusiia Qazaqstan memlekettık egemendıgın alǧan sätten bergı köptegen qūqyqtyq normalardy:
- halyqtyq egemendık;
- memleket täuelsızdıgı;
- bilıktı bölısu prinsipı;
- qazaq tılın memlekettık dep tanu;
- Prezidenttı memleket basşysy dep tanu;
- sot organdaryn — Joǧarǧy, Konstitusiialyq jäne Joǧary Arbitrajdyq sottar jäne basqalardy qamtydy.
Konstitusiiaǧa säikes, respublikadaǧy memlekettık tıl – qazaq tılı bolyp belgılendı, al orys tılı ūltaralyq qatynas tılı märtebesıne ie boldy. Memlekettık tıldı nemese ūltaralyq qatynas tılın bılmeu boiynşa azamattardyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn şekteuge tyiym salyndy.
Keiın 1993 jylǧy Konstitusiiada basqaru nysany naqty aiqyndalmady degen pıkır paida boldy. Qazaqstan respublika dep jariialanǧanymen, onyŋ qandai respublika ekenı naqtylanbady degen uäj aityldy. Sol kezeŋde elde prezidenttık te, parlamenttık te respublikanyŋ belgılerı qatar körınıs tapty.
1993 jylǧy Konstitusiiada «qoǧamdyq kelısım», «saiasi tūraqtylyq», «halyq igılıgı jolyndaǧy ekonomikalyq damu», «qazaqstandyq patriotizm», «respublikalyq referendumda dauys beru» siiaqty ūǧymdarǧa naqty anyqtama berılmedı delındı. Būl ūǧymdardyŋ aiqyn qoldanylmauy memlekettık saiasattyŋ naqty baǧytta boluyna kedergı keltıredı-mıs. Sol kezdegı prezident Nūrsūltan Nazarbaev keiın būl tüsınıkterdı qoldanystaǧy 1995 jylǧy Konstitusiiaǧa engızuge küş saldy.
Alǧaşqy Konstitusiiany qabyldaǧan Joǧarǧy Keŋes 1993 jyly jergılıktı keŋesterdıŋ özın-özı taratuynan keiın öz jūmysyn toqtatty.
Kelesı şaqyrylymdaǧy Joǧarǧy Keŋes jazuşy Äbış Kekılbaevtyŋ töraǧalyǧymen jūmys ıstedı. Būl organ 1995 jyly Konstitusiialyq sottyŋ şeşımıne säikes Nūrsūltan Nazarbaevtyŋ jarlyǧymen taratyldy. Sarapşylardyŋ aituynşa, Joǧarǧy Keŋestıŋ ekı şaqyrylymy da prezident Nazarbaevqa jaqpaǧan.
1995 jylǧy 1 nauryzda Joǧarǧy Keŋes taratylǧannan keiın Nūrsūltan Nazarbaev Qazaqstan halqy Assambleiasyn qūru turaly jarlyq şyǧaryp, onyŋ alǧaşqy sessiiasynda söz söiledı. Öz sözınde ol Joǧarǧy Keŋestı «tolyqqandy zaŋ şyǧaruşy organ bola almady» dep aiyptady.
«Soŋǧy jyldary, köpşılıkke mälım bolǧandai, Joǧarǧy Keŋeske ūlttyq müddeden alys, şamadan tys örşıl ärı köp söileitın adamdar jinaldy. Onyŋ üstıne atqaru ökımetıne qarsy tūruda parlamenttık köpşılıkke bükıl oppozisiia qosyldy. Şyn mänınde parlamentariiler atqaruşy ökımettı taptap, ony özıne baǧyndyruǧa, söitıp osy naqty bilık arqyly kreditterdı, investisiialardy jäne qarjyny, qysqasy aqşany böluge zor yntamen kırıstı»,-degen sonda Nazarbaev.
Sondai-aq ol öz baiandamasynda Qazaqstannyŋ alǧaşqy Konstitusiiasyna da toqtaldy. Onyŋ aituynşa, būl Konstitusiiada tejeu men tepe-teŋdık jüiesı bolmaǧan, parlamenttıŋ memleket basşysynyŋ ökılettıgın qaşan toqtata alatyny jäne, kerısınşe, prezidenttıŋ Joǧarǧy Keŋestı qaşan tarata alatyny naqty körsetılmegen bolyp şyqty.
«Negızgı zaŋdy daiyndau barysynda men osy qaǧidattardy engızudı talap ettım. Alaida 12-şaqyrylymdaǧy parlament (Serıkbolsyn Äbdıldin töraǧalyq etken şaqyrylym — red.) mūny qabyldamady», — dedı ol.
Assambleia sessiiasyndaǧy sözınen köp ūzamai Nūrsūltan Nazarbaev «1995 jylǧy 29 säuırde respublikalyq referendum ötkızu turaly» jarlyq şyǧardy. Jarlyqtyŋ 2-tarmaǧyna säikes, referendumǧa «1991 jylǧy 1 jeltoqsanda bükılhalyqtyq sailauda sailanǧan Qazaqstan Respublikasynyŋ prezidentı N.Ä. Nazarbaevtyŋ ökılettık merzımın 2000 jylǧy 1 jeltoqsanǧa deiın ūzartuǧa kelısesız be?» degen bır ǧana sūraq şyǧaryldy. Bırneşe aidan keiın, 30 tamyzda, referendum arqyly qazırgı qoldanystaǧy, Nazarbaev tızege salǧan Konstitusiia qabyldandy.
Alǧaşqy Konstitusiiada «Qazaqstan prezidentı bes jyl merzımge sailanady; prezident bolyp jasy 35-ten kem emes jäne 65-ten aspaǧan, Qazaqstan aumaǧynda kemınde 10 jyl tūrǧan azamat sailana alady», «bır adam qatarynan ekı merzımnen artyq prezident bola almaidy» degen baptar 1995 jylǧy Konstitusiiaǧa engızıldı. Alaida keiın Konstitusiiaǧa bırneşe ret tüzetuler engızıluı saldarynan būl normalar özgertılıp, Nūrsūltan Nazarbaevqa eŋ joǧary memlekettık qyzmetke şeksız ret sailanu mümkındıgı berıldı.
Tūŋǧyş Konstitusiiany aiaqasty etken Nazarbaev keiıngı ata zaŋdy ıs barysynda özınıŋ qūzıretın arttyru üşın paidalandy.
