Kollaj avtory: Asylai Särsembaeva
Soŋǧy jyldary qazaq tılındegı balalar kontentıne qatysty alaŋdauşylyq küşeiıp keledı. Jasyratyny joq, qazırgı jetkınşekterdıŋ basym bölıgı uaqytyn äleumettık jelılerde ötkızedı. Al būl keŋıstıkte balalardyŋ qandai aqparat tūtynyp otyrǧanyna naqty baqylau joq. Öskeleŋ ūrpaqtyŋ qandai kontent körıp jürgenı köbıne özderıne ǧana mälım.
Qazaqstandyq qoǧamdyq damu instituty jürgızgen zertteu de osy jaǧdaidy rastaidy. Zertteu nätijesıne säikes, balalardyŋ 71 paiyzy – Instagram, 59 paiyzy – TikTok, al 57 paiyzy YouTube platformalaryn jiı qoldanady. Alaida būl jelılerdegı balalarǧa arnalǧan kontenttıŋ basym bölıgı jas erekşelıgıne tolyq sai kelmeidı. Köp jaǧdaida mazmūny oiyn-sauyqqa baǧyttalyp, tärbielık jäne tanymdyq elementterı az bolyp keledı.
Kontenttıŋ tıldık sipaty da alaŋdatarlyq. Zerttelgen materialdardyŋ ışınde qazaq tılındegı beinelerdıŋ ülesı öte tömen, al orys jäne aǧylşyn tılındegı kontent basym. Mysaly, Instagram jelısınde zerttelgen 309 akkaunttyŋ şamamen 30 paiyzy ǧana qazaq tılınde kontent ūsynady. Al TikTok-ta būl körsetkış odan da tömen.
YouTube platformasyndaǧy jaǧdai bırşama jaqsyraq. Mūnda 135 arnanyŋ 1199 videosy taldanǧan. Tanymdyq mazmūndaǧy beineler kezdeskenımen, jas şekteuın naqty saqtaityn jäne psihologiialyq qauıpsızdık talaptaryna tolyq sai keletın videolardyŋ sany älı de az.
Zertteu avtorlarynyŋ aituynşa, qazaqstandyq media keŋıstıkte balalarǧa arnalǧan kontenttıŋ sapasy men mädeni säikestıgı älsız baǧyttardyŋ bırı bolyp otyr. Balalarǧa arnalǧan kei beinelerde eresekterge arnalǧan elementter, sūlulyq pen mınsızdıkke tabynu nemese agressiia belgılerı jiı baiqalady.
KÖRERMENGE JETPEI QALǦAN FİLMDER
Jaqynda belgılı bolǧandai, qazaq tılınde tüsırılgen keibır filmder memleketten qomaqty qarjy alǧanymen, keŋ auditoriiaǧa jetpei qalǧan. Mysaly, 2019–2023 jyldary «Qazaqfilm» jäne basqa da jobalarǧa şamamen 422 mlrd teŋge bölıngen. Alaida bırqatar filmder kinoteatrlarda körsetılmei, tek avtorlardyŋ YouTube arnalarynda ǧana jariialanǧan.
Būl mäselege qatysty ministrlık ökılderı de pıkır bıldırdı.
«Rejisserler jobalaryn köbıne festivalderge qatysu üşın tüsıredı. Öndıruşıler men avtorlar prokatqa asa qyzyǧuşylyq tanytpaidy, öitkenı jobany jüzege asyru barysynda olar öz gonorarlaryn aldyn ala alyp qoiady», – dep jauap bergen.
Iаǧni qarjylandyru bar bolǧanymen, naqty nätije men körermenge jetu mäselesı älı de özektı. Köptegen tuyndylar keŋ auditoriiaǧa jol tappai, internet keŋıstıgınde de keŋ taralmai qalyp otyr.
«MAǦAN BASTYSY – SAPA MEN QAZAQ TILI»
Ekı balanyŋ anasy Möldır Joldasbek dekrettık demalysta otyrǧanda erekşe ideiasyn jüzege asyra bastaǧan. Balalarymen bırge teledidar qarap otyryp, ol qazaq tılındegı kontenttıŋ azdyǧyna qatty qynjylǧanyn aitady.
«Bız üide köbıne BalBala arnasyn köremız. Sol kezde «nege öz balalaryma qazaqşa multfilm jasamasqa?» degen oi keldı», – deidı ol.
Osylaişa Möldır internetten jasandy intellekt turaly aqparat ızdep, arnaiy kurstardan ötıp, alǧaşqy videolaryn jasai bastaǧan.
«Barlyǧy jasandy intellekt arqyly jasalady. Bıraq mätınderın özım jazamyn. İdeialardy balalarymnan alamyn: olarǧa ne qyzyq, ne qajet – sony eskeremın. Mysaly, tüsterdı nemese sanaudy üiretetın videolar jasaimyn. Men üşın eŋ maŋyzdysy – körermen sany emes, sapa», – deidı ol.
Jas ananyŋ aituynşa, onyŋ basty maqsaty – balalaryn ana tılınde tärbieleu.
«Qazaq tılınde jūmys ısteitın jüieler älı tolyq damymaǧan. Sondyqtan köp närsenı orysşa nemese aǧylşynşa jasauǧa tura keledı. Bıraq menıŋ maqsatym – balalarǧa qazaq tılınde sapaly kontent ūsynu. Sol arqyly tılge degen süiıspenşılıktı arttyru», – deidı Möldır.
Onyŋ videolary tek tıl üiretıp qana qoimai, tärbielık mazmūnǧa da ie.
«Är videomda ülkenge qūrmet, januarlarǧa meiırım siiaqty qūndylyqtardy körsetuge tyrysamyn. Qazaqşa ertegıler de jasaimyn. Balalarym menıŋ arnamdy jaqsy köredı. Eŋ quanyştysy – ülken balam tüsterdı öleŋdetıp aityp jür», – deidı ol.
Qazır Möldır sūranys bolsa, jobasyn keŋeitıp, ülken auditoriiamen de jūmys ısteuge daiyn ekenın aitady.
«Maqsatym – qazaq tılındegı balalar kontentın älemdık deŋgeige şyǧaru. Balalarymyz qazaqşa söilep, ana tılın süiıp össe, men üşın eŋ ülken jetıstık sol», – deidı jas ana.
BALALARǦA ARNALǦAN KOMİKS KITAPTAR
Jeke bastamalarmen qatar, käsıbi deŋgeide de jaŋa jobalar paida bola bastady. Juyrda sport jurnalisı Aslan Qajenov pen aqyn, jazuşy ärı jurnalist Azamat Äbılqaiyr bırlesıp «Qazaq chempiondary» atty komiks kıtabyn jaryqqa şyǧardy. Būl joba qazaq balalaryna otandyq sportşylardyŋ erlıgı men tabandylyǧyn tanystyrudy maqsat etedı.
Degenmen qazırgı balalardyŋ qyzyǧuşylyǧy özgergen. Köp jaǧdaida olar batyrlar turaly jyr-dastandardan görı, jeŋıl tılmen jazylǧan ärı dinamikalyq siujetı bar şyǧarmalardy köbırek ūnatady.
Mysaly, bügıngı balalardyŋ arasynda «Örmekşı adamdy» bılmeitın bala sirek.
«Örmekşı adam – ülken industriia jasaǧan keiıpker. Olar tek kıtap jazyp qana qoiǧan joq, ony kinoǧa da, multfilmge de ainaldyrdy. Körermenı de, auditoriiasy da öte ülken. Al bızdıŋ «Qazaq chempiondary» äzırge bastama ǧana. Bıraq mūndai jobalardyŋ paida boluynyŋ özı – maŋyzdy qadam», – deidı Azamat Äbılqaiyr.
«QAZAQ TILINDE JAZYLǦAN QYZYQTY KITAP TAPPADYM»
Būl taqyrypty zertteu barysynda bız mektep oquşylarynyŋ pıkırın de bıldık. 3-synyp oquşysy Dınmūhamed Köşer qazaq tılındegı kıtaptardy bırneşe ret oqyp köruge tyrysqanyn aitady. Alaida olar ony asa qyzyqtyrmaǧan.
«Kei kıtaptardy oquǧa özımdı mäjbürlegendei boldym. Bıraq oqiǧa jelısı qyzyq bolmady. Kei sözderı de kürdelı boldy, jiı anamnan sūrauǧa tura keldı. Men 5–6 jasymda multfilmderdı qazaqşa köretınmın. Al qazır 9 jasqa arnalǧan qazaqşa multfilmderdı tabu qiyn. Sondyqtan köbıne orys tılınde köremın. Qazaqşa kıtaptardy mektepte apailar tapsyrǧanda ǧana oqimyn», – deidı ol.
Aita keteiık, qazır elımızdıŋ köptegen mektepterınde taŋerteŋgı jarty saǧatty kıtap oquǧa arnau dästürge ainalyp keledı. Būl – paidaly bastama. Degenmen kei mūǧalımder oqu tızımıne engızılgen kıtaptardyŋ balalarǧa qyzyqsyz ekenın de jasyrmaidy. Sebebı qazırgı balalarǧa tüsınıktı, tılı jeŋıl ärı mazmūny tartymdy şyǧarmalar älı de jetkılıksız.
Asylai Sarsembaeva
