Ejelden berı köktemgı kün men tün teŋeletın künı adamdar mezgıldı qarsy alyp, jaŋa egıs mausymyna daiyndala bastaǧan. Būl jyl ışındegı erekşe künderdıŋ bırı sanalyp, jappai seruender men Künge tabynu räsımderımen atap ötılgen. Köktemgı teŋelu tabiǧattyŋ qysqy ūiqydan oianyp, jaŋaru kezeŋınıŋ bastaluy dep eseptelgen.
2026 jyly Jerdıŋ soltüstık jarty şarynda köktemgı kün men tün teŋeluı 20 nauryzǧa säikes keledı. Onyŋ naqty uaqyty da belgılı - Astana uaqytymen 19:45:14.
Jazǧy jäne qysqy kün toqyraulary men küzgı teŋeluden aiyrmaşylyǧy, köktemgı teŋelu 2010 jyldan 2050 jylǧa deiın köbıne bır künge – 20 nauryzǧa säikes keledı. Tek 2044 jäne 2048 jyldary ol 19 nauryzǧa tüsedı.
Teŋelu – būl astronomiialyq qūbylys, onda kün men tün ūzaqtyǧy bükıl älemde şamamen teŋ bolady. Ol jylyna ekı ret oryn alady. Osy künı Kün ekliptika boiymen qozǧalyp, aspan ekvatoryn kesıp ötedı: köktemde ol Oŋtüstık jarty şardan Soltüstıkke ötse, küzde kerısınşe baǧytta qozǧalady.
Köktemgı teŋelu künı jyl saiyn 19-21 nauryz aralyǧynda özgerıp otyrady. Osy sätten bastap astronomiialyq köktem bastalady.
Jylyna ekı ret, teŋelu künderı Kün Jer ekvatoryna däl perpendikuliar ornalasady. Būl kezde Jerdıŋ ekı jarty şary da bırdei jaryqtanady, sondyqtan kün men tün ūzaqtyǧy teŋesedı.
Köktemgı teŋeluden keiın kün ūzaqtyǧy bırtındep ūzare beredı de, eŋ ūzaq künge – jazǧy kün toqyrauyna jetedı. Būl kezde Kün kökjiekten eŋ biık nüktege köterılıp, bırneşe kün boiy sol deŋgeide bolady.
Jazǧy kün toqyrauy ädette 21 mausymǧa säikes keledı, al kıbıse jyldary bır kün erterek – 20 mausymda bolady. 2026 jyly būl qūbylys 21 mausymda ötedı.
Küzgı kün men tün teŋeluı – qysqa ötudıŋ belgısı. Odan keiın qysqy kün toqyrauy keledı, būl kezde Kün kökjiektegı eŋ tömen nüktesıne tüsıp, kün eŋ qysqa bolady. 2026 jyly küzgı teŋelu 23 qyrküiekke, al qysqy kün toqyrauy 21 jeltoqsanǧa säikes keledı.
Köktemgı teŋelu künı būryn köptegen halyqtarda keŋınen atap ötılgen. Mysaly, ejelgı keltter būl merekenı «Ostara» dep ataǧan. Keibır derekter boiynşa, aǧylşyn tılındegı Pasha merekesınıŋ atauy – Easter – osy sözden şyqqan.
Qazırgı taŋda da būl kün älemnıŋ türlı elderınde ülken mereke retınde toilanady. Äsırese Taiau Şyǧys pen Ortalyq Aziia elderınde keŋınen atap ötıledı.
Türkı jäne iran halyqtarynda būl mereke Nauryz dep atalady (Qazaqstanda – Nauryz) jäne jaŋa jyldyŋ bastaluy retınde sanalady.
Adamdar jaŋa jyldy mol dastarqan jaiyp, dumandy merekemen qarsy alady. Nauryz qarsaŋynda üidı tazalap, jaŋa kiım satyp alu dästürge ainalǧan. Būl künı tuystarǧa, dostarǧa, körşılerge qonaqqa barady: aldymen jastar ülkenderge baryp sälem beredı, keiın ülkender de jastarǧa barady. Merekelık taǧamdardyŋ bırı – Nauryz köje.
Japoniiada teŋelu qarsaŋynda ata-babalardy eske alyp, üilerın tazalaidy. Būl – Higan atty resmi mereke, ol üş künge sozylady. Būl künderı japondar ata-babalarynyŋ qabırlerın tazalap, gül qoiyp, qūrbandyq taǧamdaryn ūsynady.
Ündıstanda köktemnıŋ keluın äigılı Holi – boiaular festivalımen atap ötedı. Adamdar alaŋdarǧa jinalyp, bır-bırıne türlı-tüstı ūntaqtar şaşady. Būl ejelden kele jatqan mereke baqyt pen bereke şaqyrumen bailanysty.
Meksikada köktemgı teŋelu künı tūrǧyndar maiia halqynyŋ köne qalasy – Chichen-İsaǧa jinalyp, merekelık şaralar men teatrlandyrylǧan körınıster ötkızedı. Senım boiynşa, osy künı jerge astekterdıŋ basty qūdailarynyŋ bırı – qauyrsyndy jylan Ketsalkoatl tüsedı.
