Qūrmanbek Jandarbekovten keiın araǧa 101 jyl salyp dästürlı änşı Qairat Qabyşev Semeidegı Ämıre Qaşaubaev atyndaǧy memlekettık filarmoniiada 10 mausym künı ötken erekşe öner jobasynda, 5 saǧat 29 minut boiy üzdıksız 102 dästürlı ändı şyrqady. Būl bastama GBR (Global Best of Records) halyqaralyq ūiymynyŋ qarauyna ūsynylyp, älemdık rekord retınde tırkeldı.
«Adyrna» tılşısı Qūrmanǧazy atyndaǧy konservatoriianyŋ tülegı, – osy öner iesımen sūhbattasyp, onyŋ rekordqa jetu joly, önerge kelu tarihy, ūzaq daiyndyq kezeŋı jäne ūlttyq än önerın halyqaralyq deŋgeige tanytudaǧy maqsattary turaly keŋınen äŋgımelestı. Qairat Qabyşev – äigılı änşı Jänıbek Kärmenovtıŋ soŋǧy şäkırtı.
– 102 ändı toqtausyz oryndap, rekord ornattyŋyz. Sol rekord ornaǧanyn bılgen sättegı sezımıŋız qandai boldy?
– Ändı şyrqamas büryn, eŋ aldymen, abyroi turaly oiladym. Rekordtan būryn maǧan maŋyzdysy – bastaǧan ıstı aiaǧyna deiın jetkızu boldy.
Ärine, sahnaǧa şyqqanda azdap qobalju bolady. «Aita almai qalsam şe?» degen oi keledı. Öitkenı būl tek menıŋ emes, ūiymdastyruşylardyŋ, oblystyŋ, jalpy önersüier qauymnyŋ ortaq ümıtı edı.
Bıraq än bastalyp ketkennen keiın bar oiym önerge auysty. Özımdı bäigege qosylǧan tūlpardai sezındım. Bar küşımdı salyp, toqtausyz oryndap şyqtym.
Al rekordtyŋ tırkelgenın, sarapşylardyŋ joǧary baǧasyn estıgen sättegı quanyşymdy sözben jetkızu qiyn. Ol tek menıŋ jeŋısım emes, menı qoldaǧan otbasyma, tuǧan-tuystaryma, dostaryma jäne bükıl önersüier qauymǧa ortaq quanyş boldy.
«ÄNIMDI TOQSANǦA JUYQ EL TYŊDADY»
– Osy 100 ändı üzdıksız oryndau ideiasy qalai tudy? Būl bastamaǧa kım, ne türtkı boldy?
– Būl ideia aiaq astynan paida bolǧan joq. Bız bala kezımızden Qūrmanbek Jandarbekov aǧamyzdyŋ jüz än oryndaǧany turaly äŋgımelerdı estıp östık. Alaida ol kezeŋde qazırgı tüsınıktegı rekord tırkeu jüiesı bolǧan joq. Mūndai bastamalar köbıne halyqty önerge ūiystyru, belgılı bır ruhani maqsatqa qyzmet etu nemese mädeni şaralardy qoldau üşın ūiymdastyrylatyn.
Sondyqtan būrynǧy änşılerdıŋ öner körsetuı bügıngı formattan özgeşe edı. Olar arnaiy rekord ornatudy maqsat etpedı. Halyqtyŋ ortasynda otyryp, än aityp, jyr şertıp, önerdıŋ qadırın arttyrdy.
Menıŋ oiymşa, eger sol zamanda bügıngıdei halyqaralyq deŋgeide rekord tırkeitın jüie bolǧanda, Ǧarifolla Qūrmanǧaliev, Jänıbek Kärmenov syndy alyptardyŋ talaiy älemdık deŋgeidegı körsetkışterge qol jetkızer edı. Öitkenı olardyŋ tabiǧi daryny, dauys quaty men oryndauşylyq mümkındıgı erekşe bolatyn.
Qazaqtyŋ būrynǧy än aitu dästürınıŋ özı bölek älem edı. Keşkısın mal jaiǧasyp, auyl adamdary jinalǧan soŋ, qonaq kütılıp, än men jyr bastalatyn. Qazırgı toilardaǧydai emes, ol kezde öner keşterı köbıne üide ötetın. Änşı men jyrşyny arnaiy törge şyǧaryp, ülken qūrmet körsetken. Bırjan sal men Aqan serı sekıldı öner ielerınıŋ keluı halyq üşın ülken mereke sanalǧan. Än keşkı uaqytta bastalyp, taŋ atqanşa jalǧasatyn kezder bolǧan. Alaida ol üzdıksız oryndalmaityn. Än arasynda äŋgıme aitylyp, ännıŋ tarihy şertılıp, türlı taqyryptar qozǧalyp otyrǧan.
Al menıŋ oryndauymnyŋ erekşelıgı – onyŋ zamanaui formatta ötuınde. Būl arnaiy ūiymdastyrylǧan joba boldy. Konsert zalynda öttı, halyqaralyq talaptarǧa sai sarapşylar şaqyryldy, barlyq räsım resmi türde tırkeldı.
Eŋ äserlı sätterdıŋ bırı – öner keşınıŋ älemnıŋ tükpır-tükpırıne taraluy boldy. Ūiymdastyruşylardyŋ mälımetınşe, būl öner saiysyn 90-ǧa juyq elden körermen tamaşalaǧan. Būl – qazaqtyŋ dästürlı än önerıne degen qyzyǧuşylyqtyŋ joǧary ekenın körsetetın maŋyzdy körsetkış. Zamanaui tehnologiialardyŋ arqasynda ūlttyq önerımız şekara asyp, älemdık auditoriiaǧa jol tartty.
Menıŋ aldyma qoiǧan basty maqsatym – jüz ändı toqtausyz oryndau boldy. Kırıspeden keiın bes jarym saǧat boiy tapjylmastan üzılıssız än aittym. Ornymnan tūrǧan joqpyn, demalys alǧan joqpyn. Būl jaǧynan būrynǧy oryndaulardan erekşelendı dep oilaimyn.
Al «jüz än» sanynyŋ taŋdaluyna kelsek, qazaq önerınde «jüz küi tartu», «jüz än oryndau» sekıldı ülken mejeler būrynnan bar. Men de özıme sondai biık maqsat qoidym. Öitkenı jüz sany – jai ǧana san emes, önerdegı tabandylyq pen tözımdılıktıŋ belgısı. Sondyqtan būl bastama men üşın tek rekord ornatu emes, qazaqtyŋ dästürlı än önerınıŋ mümkındıgın körsetu, onyŋ ömırşeŋdıgın däleldeu jäne ūlttyq önerdı älemge tanytu jolyndaǧy maŋyzdy qadam boldy.
– Al daiyndyq barysy qalai boldy?
– 2014 jyly sol kezdegı Şyǧys Qazaqstan oblysyna qaraǧan, qazırgı Abai oblysyndaǧy Abai audanyna köşıp barǧan kezımde «Qalamqas» än-bi ansamblınde jūmys ıstedım. Negızı mamandyǧym mūǧalım bolǧanymen, ol uaqytta ūstazdyqpen emes, tolyqtai önermen ainalystym.
Ansamblde kün saiyn jüielı daiyndyq jüretın. Taŋerteŋnen tüske deiın, tüsten keiın keşke deiın än aityp, dauysymyzdy şynyqtyratynbyz. Būl men üşın auyr jūmys emes, kerısınşe, än aitu arqyly demalatynmyn.
Kündelıktı jattyǧudyŋ nätijesınde dauysym bırtındep qalyptasyp, şyŋdala tüstı. Ärıptesterım keide qaljyŋdap: «dauysyŋ şarşamai ma?» dep sūraityn. Bıraq men tūraqty daiyndyqtyŋ arqasynda oǧan äbden üirenıp kettım.
Jetı jyldai eŋbek etkennen keiın ülken festivalderge qatysa bastadym. Kökşetauda ötken Aqan serı men Bırjan salǧa arnalǧan baiqauda Semei atynan öner körsettım. Sol jerde Bırjan saldyŋ «Syrǧaqty» änın jäne Abaidyŋ bırneşe änın oryndadym.
Osydan keiın auyldardy aralap konsert qoiu bastaldy. Är auylda halyqpen jaqyn aralasyp, konsertter keide taŋǧa deiın jalǧasatyn. Sondai sätterde
«änıŋızge qanbai qaldyq, nege köbırek konsert bermeske?» – dep aitatyndar bolatyn.
Sondai sätterdıŋ bırınde menıŋ oiyma ülken ideia kele qaldy. «Nege jüz än oryndap, rekord jasamasqa?» degen oi paida boldy. Keiın būl bastama 2017 jyly EKSPO kezınde de köterıldı, bıraq ol kezde resmi tırkeu mümkın bolmady.
Uaqyt öte kele būl ideia qaita jandanyp otyrdy. Bırneşe jyldyq daiyndyqtan keiın joba naqty jüzege asa bastady. Universitet mereitoilarynda, türlı mädeni ıs-şaralarda synaq retınde oryndalyp jürdı.
Aqyrynda barlyq qūjattar räsımdelıp, resmi türde bekıtıldı. Mädeniet basqarmasy men tiıstı organdar qoldau körsettı. Osylaişa joba ülken konsertke ūlasty.
Men öz mamandyǧymdy şyn jürekten jaqsy kördım. Än şyrqau men üşın tek öner emes, demalys, tynyǧu täsılı boldy. Kün boiy şarşap kelgende, keşke dombyramdy alyp, än şyrqasam, barlyq şarşauym basylyp, qaita küş jinaitynmyn.
«120 ÄNGE DEIIN ORYNDAǦYM KELGEN...»
– 5 saǧattan astam uaqyt boiy sahnada üzdıksız än aitu fizikalyq ärı psihologiialyq tūrǧydan qanşalyqty qiyn boldy? Eŋ auyr sät qaisy edı?
– Sahnadaǧy eŋ qiyn sät – alǧaşqy minuttar boldy. Kondisioner qosylyp tūrǧandyqtan, dauys bırden aşyla qoimady. Dauysym qarlyqqannan, ūiymdastyruşylar «Qairat köpke barmaidy» dep oilaǧan. Bäige attary sekıldı denemnen ter şyqpaǧan soŋ, bırden qyza almadym. Keiın salqyndatqyşty öşırdı me, älde şabyttana tüstım be, denem qyzyp, dauys ta aşylyp, konsert öz arnasymen kettı.
Körermennıŋ yqylasy erekşe boldy. Sol energiia menı şabyttandyryp, konserttı toqtausyz jalǧastyruǧa küş berdı.
Negızı 25 än oryndaǧannan keiın, 15 minut demalyp otyru kerek degen. Bıraq men demalǧan joqpyn. 5 saǧat 29 minutta 100 än oryndap, artynan taǧy ekı än oryndap jıberdım. Tıptı, 120 änge deiın aparaiyn degenmın. Bıraq sarapşylar menıŋ jaǧdaiymdy oilap, sahnaǧa şyǧyp, toqtatty.
– Oryndaǧan 102 ännıŋ repertuaryn qalai taŋdadyŋyz? Änderdı ırıkteude qandai qaǧidattardy ūstandyŋyz?
– Men negızınen halyqtyq jäne klassikalyq mūraǧa süiendım. Repertuardyŋ basym bölıgı – qazaqtyŋ dästürlı än önerı men ädebi-muzykalyq mūradan qūraldy.
Atap aitqanda, Jaiau Mūsa, Bırjan sal, Aqan serı, Abai Qūnanbaiūly, Şäkärım Qūdaiberdıūly, Ahmet Baitūrsynūly, Säken Seifullin, Maǧjan Jūmabaev, Kenen Äzırbaev, Äset Naimanbaev, Qasym Amanjolov, Meirambek Janbolatov syndy ūlt ruhaniiatyna ölşeusız üles qosqan tūlǧalardyŋ änderın oryndadym.
Repertuar taŋdaudaǧy basty qaǧidatym – ūlttyq bolmysty saqtau, halyqtyŋ jüregıne jaqyn, tereŋ mazmūndy jäne ruhani salmaǧy bar şyǧarmalardy ǧana alu boldy. Är ännıŋ öz tarihy, öz mänı boluy men üşın maŋyzdy edı.
Tek keiıngı kezeŋde ǧana halyqtyq stilge jaqyn, tabiǧi äuezı saqtalǧan Meirambek Janbolatovtyŋ änın qostym. Onyŋ oryndau mänerı de dästürlı än önerınıŋ tabiǧatyna üilesıp tūrǧandyqtan, repertuardyŋ tūtastyǧyn būzǧan joq.
– Oryndaǧan 102 ännıŋ ışınde jüregıŋızge eŋ jaqyny qaisy?
– Şynymdy aitsam, bır ǧana ändı bölıp-jaru qiyn. Oryndaǧan änderımnıŋ bärı de jüregıme jaqyn. Äsırese, halyq änderı men ūstazym Jänıbek Kärmenovtıŋ repertuaryndaǧy şyǧarmalardy oryndauǧa erekşe män berdım.
Är ännıŋ öz tarihy, öz taǧdyry bar. Sondyqtan olardyŋ barlyǧy da qūndy. Men üşın eŋ bastysy – ändı şynaiy jetkızu. Än aitqanda özım rahattansam, tyŋdarmanǧa da sol äser jetedı dep oilaimyn.
«HALYQ ÄNINIŊ DEŊGEII TAǦY BIR MÄRTE DÄLELDENDI»
– Eger būl rekord älemdık deŋgeide moiyndalsa, onyŋ qazaq önerıne qandai paidasy boluy mümkın?
– Būl – uaqyt körsetetın dünie. Bıraq eŋ bastysy, osy joba arqyly qazaqtyŋ dästürlı än önerınıŋ mümkındıgı taǧy bır märte däleldendı.
Köpşılık bes jarym saǧat boiy ornynan tūrmai, jüz ändı üzdıksız oryndauǧa bolady dep oilaǧan joq. Bız sony ıspen däleldedık. Būl – tek menıŋ jetıstıgım emes, qazaq änınıŋ quatyn körsetetın nätije.
Qazır köptegen öner adamdary habarlasyp, «halyq änınıŋ deŋgeiı taǧy bır märte däleldendı» dep aityp jatyr. Būl – men üşın ülken quanyş.
Aldaǧy uaqytta osy bastamaǧa qyzyǧuşylyq tanytyp, ärı qarai jalǧastyratyn azamattar tabylyp jatsa, onyŋ paidasy odan saiyn arta tüsedı dep oilaimyn.
ÄULETTEN DARYǦAN ÖNER
– Aǧa, özıŋız turaly aityp berseŋız. Önerge kelgen jolyŋyz qalai bastaldy? Dästürlı änge degen qyzyǧuşylyǧyŋyz qaidan paida boldy?
– Öner jolyna keluıme eŋ aldymen ösken ortam äser ettı dep oilaimyn. Men ünemı aityp jüremın: öner adamy qalyptasuy üşın onyŋ ortasy myqty boluy kerek. Qūdaiǧa şükır, men sondai otbasynda östım.
Äkem de, anam da önerdı jaqsy köretın jandar boldy. Äkem dombyra tartyp, än aitatyn. Anam da halyq änderın jaqsy bıletın. Olar käsıbi sahnaǧa şyqpasa da, önerdıŋ qadırın tereŋ tüsındı.
Bız – segız aǧaiyndymyz. Barlyǧymyz dombyra tartyp, än aittyq. Solardyŋ ışınde aǧam Qalqaman käsıbi öner jolyn taŋdady. Ol Almatydaǧy konservatoriiany bıtırıp, opera salasynda bılım aldy, qazır Abai atyndaǧy opera jäne balet teatrynda önerın şyŋdap jür. Keiın men de konservatoriiaǧa tüsıp, dästürlı än mamandyǧyn taŋdadym.
Üidıŋ kenjesı bolǧandyqtan, aǧalarym men tuystarym öner jolyn jalǧastyrudy maǧan amanat etkendei boldy. Üige qonaq kelse de, otbasylyq basqosularda da menı än aituǧa şaqyryp, ünemı qoldap otyrdy. Sol qoldau menıŋ jıgerımdı janityn.
Qazır de janūiamnyŋ qoldauyn sezınemın. Jūbaiym da dästürlı änşı, balalarym da muzykaǧa jaqyn. Olar ärdaiym menıŋ önerımdı baǧalap, qolpaştap jüredı. Öner adamy üşın mūnyŋ maŋyzy öte zor.
– Özıŋızdıŋ öner jolyndaǧy ūstazdaryŋyz ben sızge erekşe äser etken dästürlı änşıler turaly aityp berseŋız.
– Ūstazdyŋ orny erekşe. Qazaqta «ūstazy jaqsynyŋ ūstanymy jaqsy» degen söz bar. Bızdıŋ jetken jetıstıgımızdıŋ bärınde ūstazdarymyzdyŋ eŋbegı jatyr.
Öner jolynda özım aldyn körıp, tıkelei şeberhanasynan tälım alǧan Jänıbek Kärmenovtei tūlǧalardyŋ şyǧarmaşylyǧy bızge ülken äser ettı. Sonymen qatar Bekbolat Tıleuhan, Qairat Baibosynov sekıldı aǧalarymyzdyŋ önerın körıp östık. Olardyŋ oryndauyndaǧy änderdı tyŋdap, sol kısılerdei änşı boludy armandadyq.
Ūstazdarymyzdyŋ tälımı men önerge degen adaldyǧy bızge ülgı boldy. Solardyŋ jolyn körıp, solarǧa elıktep öskendıkten bügıngı deŋgeige jettık.
Qazır özımız de şäkırt tärbielep jürmız. Erteŋ şäkırtterımızdıŋ arasynan ülken öner ielerı şyqsa, oǧan az da bolsa üles qosqanymyzǧa quanamyz.
– Aitqanyŋyzdai, özıŋız de ūstazsyz. Bügınde dästürlı än önerıne jastardyŋ qyzyǧuşylyǧy qandai deŋgeide?
– Qazır kei jastar dästürlı önerdıŋ bolaşaǧyna kümänmen qaraidy. Keide olardyŋ qyzyǧuşylyǧy tömendep ketetın jaǧdailar bolady. Osyndai kezde naqty nätijemen, ıspen dälel körsetu maŋyzdy.
Men jüz ändı üzdıksız oryndauǧa bolatynyn däleldedım. Demek, adam maqsat qoiyp, eŋbek etse, ülken jetıstıkterge jete alady.
Şäkırtterımnıŋ özı «Bız de osyndai deŋgeige jetkımız keledı» dep aityp jür. Sondyqtan būl bastama jastardyŋ boiynda senım men qūlşynys oiatsa, sonyŋ özı – ülken jetıstık.
«DÄSTÜRLI ÄNDI HALYQARALYQ DEŊGEIGE TANYTU ÜŞIN QOLDAU QAJET»
– Sızdıŋ oiyŋyzşa, qazaqtyŋ dästürlı än önerın halyqaralyq deŋgeide tanytu üşın qandai jūmystar atqaryluy qajet?
– Qazaq änın älemge tanytyp jürgen önerpazdarymyz bar. Sonyŋ eŋ jarqyn mysaly – Dimaş Qūdaibergen. Ol öz konsertterınde mındettı türde halyq änderın oryndaidy, dombyrany tanystyrady, qazaq mädenietın nasihattaidy. Sonyŋ arqasynda älem jūrtşylyǧy qazaqtyŋ än önerıne qyzyǧuşylyq tanytyp otyr.
Menıŋşe, qazaqtyŋ dästürlı änderın halyqaralyq deŋgeige şyǧaru üşın eŋ aldymen talantty önerpazdarǧa qoldau qajet. Önerdıŋ tılı ortaq. Muzykany bükıl älem tüsınedı. Bız şeteldıŋ änderın tyŋdaimyz, sol siiaqty şeteldıkter de bızdıŋ änderımızdı tyŋdai alady.
Alaida ülken sahnaǧa şyǧu üşın talanttyŋ özı jetkılıksız. Onyŋ artynda käsıbi ūiymdastyruşylar, prodiuserler, demeuşıler jäne qarjylyq qoldau boluy kerek. Öner adamy öz önerın körsetedı, al ony ülken deŋgeige köteretın – sol salanyŋ mamandary.
Menıŋ oiymşa, qazaqtyŋ dästürlı änderın halyqaralyq deŋgeige şyǧaruǧa tolyq mümkındık bar. Tek jüielı qoldau men dūrys ūiymdastyru qajet.
– Osy rekordtan keiın qandai jaŋa şyǧarmaşylyq josparlaryŋyz bar? Tyŋdarmandy taǧy qandai jobalarmen quantpaqsyz?
– Jospar köp. Būl joba öte qysqa uaqyt ışınde ūiymdastyryldy. Keiın köptegen adamdar «estımei qalyppyz, barar edık» dep habarlasyp jatty.
Sondyqtan endıgı armanym – el aralau. Jüz ännıŋ ışınde qazaqtyŋ är öŋırınen jinalǧan änder bar. Bırjan saldyŋ, Aqan serınıŋ, Mädi men basqa da halyq kompozitorlarynyŋ mūrasyn halyqqa keŋınen nasihattaǧym keledı.
Ärine, jüz ändı tügel oryndamaimyn, bıraq ekı-üş saǧattyq konsertter berıp, halyqtyŋ sūranysyna sai än aitqym keledı.
Äsırese Arqa änşılık mektebınıŋ otany sanalatyn Kökşetau öŋırınen bastasam degen nietım bar. Sol jerden bastap, qazaqtyŋ barlyq öŋırın aralap, halyqpen jüzdesıp, än önerın nasihattaǧym keledı.
Men üşın önerdıŋ eŋ ülken mänı – halyqpen qauyşu. Sondyqtan endıgı maqsatym – kabinette nemese jabyq ortada emes, el aralap, körermenmen jüzdesıp, halqymnyŋ yqylasyna bölenu.
Alla qalasa, azdap tynyǧyp alǧan soŋ osy josparlardy jüzege asyruǧa kırısemın.
– Aǧa, soŋǧy sūraqty qoisam, rekordtan keiın özıŋızde qandai özgerıs baiqadyŋyz? Dauysqa, jalpy jaǧdaiyŋyzǧa äserı boldy ma?
– Jaman jaǧynan eşqandai özgerıs bolǧan joq. Kerısınşe, sportşylar «formada bolu» deidı ǧoi, men de sondai bır jaqsy küide boldym. Dauysym kerısınşe aşylyp, jaqsy şyǧyp tūrdy.
Keşe qonaqta otyrǧanda da bärı «dauysyŋyz öte jaqsy estıledı» dep aitty. Degenmen, ärine, kütım kerek, demalys ta qajet.
Bıraq jalpy alǧanda būl täjıribenıŋ tek jaqsy jaǧy ǧana boldy dep oilaimyn. Bes jarym saǧat toqtamai än aitu – ülken täjıribe. Sporttaǧydai, mūnda da tözım, şydam, daiyndyq qalyptasady. Är ännıŋ diapazonynan ötu arqyly ülken täjıribe jinaisyŋ. Sondyqtan būl prosess adamǧa tek paida äkeledı, ösuge mümkındık beredı.
– Sūhbattasqanyŋyzǧa rahmet!
Dana Nūrmūhanbet
«Adyrna» ūlttyq portaly
