2026 jylǧy 1 şıldeden bastap Qazaqstan özınıŋ konstitusiialyq damuynyŋ jaŋa kezeŋıne qadam basty. El ömırındegı būl maŋyzdy özgerıs halyq erkımen qabyldanǧan jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuımen bailanysty.Jaŋa Konstitusiia – jai ǧana qūqyqtyq qūjat emes. Ol qoǧamnyŋ memleket bolaşaǧyna qatysty ortaq közqarasyn, tarihi täjıribesın jäne ūlttyq damudyŋ jaŋa baǧdarlaryn aiqyndaityn strategiialyq negız.
Konstitusiialyq jaŋǧyru qalai bastaldy?
Jaŋa Konstitusiia bır sätte qabyldanǧan şeşım emes. Özgerıster 2025 jyldyŋ küzınde bastaldy. Sol kezde Prezident eldıŋ saiasi jüiesın keŋ auqymda jaŋartuǧa bastamaşy bolyp, parlamenttık reforma jasauǧa, ekı palataly Parlamentten bır palataly Parlamentke köşu ideiasyn ūsyndy. Alaida, osy ūsynys aiasyndaǧy qoǧamdyq talqylaular barysynda qoǧamnyŋ sūranysy būdan äldeqaida auqymdy ekenı jäne onyŋ jekelegen memlekettık instituttarǧa emes, Qazaqstannyŋ bolaşaǧyna tūtas qatysty boluy tiıs ekenı anyqtaldy.
Nätijesınde, talqylau parlamenttık reforma jönındegı jūmys tobynyŋ şeŋberınen şyǧyp kettı. Azamattar, sarapşylar, ǧalymdar, qūqyq qorǧauşylar, saiasi partiialar men qoǧamdyq bırlestıkter eldıŋ Negızgı Zaŋy qandai boluy kerek degen mäselege qatysty ūsynystaryn aita bastady.Sondyqtan, mäsele tym kürdelı bola tüskendıkten, kelesı qadam retınde zaŋgerlerdı, ǧalymdardy, qoǧam qairatkerlerın, jurnalisterdı jäne t.t. azamattyq qoǧam ökılderın bırıktırgen 130 adamnan tūratyn Konstitusiialyq komissiia qūryldy.
Bırneşe ai ışınde Qazaqstannyŋ tükpır-tükpırınen tüsken ondaǧan myŋ ūsynys qaraldy. Täuelsız Qazaqstan tarihynda alǧaş ret konstitusiialyq reforma barynşa aşyq formatta öttı. Atalǧan Komissiia ūsynystardy talqylau jäne äzırleu boiynşa 12 otyrys ötkızdı, sondai-aq taqyryptyq jūmys toptarynyŋ qyzmetın ūiymdastyrdy. Otyrystar tıkelei efirde körsetıldı, Konstitusiia jobalaryna bükılhalyqtyq talqylauǧa jariialandy. Al ärbır azamatqa sifrlyq platformalar arqyly öz eskertulerı men bastamalaryn joldauǧa mümkındık berıldı.
2026 jylǧy 31 qaŋtarda jaŋa Konstitusiianyŋ alǧaşqy jobasy jariialandy. Azamattardan tüsken 12 myŋnan astam pıkır men Konstitusiia mätınınjetıldıru nätijesınde Komissiia Memleket basşysyna jobany respublikalyq referendumǧa şyǧaru turaly ūsynys engızdı. Osyny basşylyqqa ala otyryp, Prezident 2026 jylǧy 11 aqpanda Qazaqstannyŋ jaŋa Konstitusiiasyn qabyldau mäselesı boiynşa respublikalyq referendum ötkızu turaly Jarlyqqa qol qoidy. 12 aqpanda Konstitusiianyŋ tolyqtyrylǧan jobasy jariialandy.
2026 jylǧy 15 nauryzda tüpkılıktı şeşımdı Qazaqstan azamattary respublikalyq referendumda qabyldady. Halyq konstitusiialyq erıktıŋ negızgı avtory ärı qainar közı retınde tanyldy. Osylaişa Qazaqstan memlekettılıgı tarihynyŋ jaŋa tarauy bastaldy. Onyŋ negızın Ädılettı Qazaqstan, Zaŋ men Tärtıp, Adam qūqyqtaryn qūrmetteu, Ūlttyq qūndylyqtar, Bılım, İnnovasiia jäne Keleşek ūrpaq aldyndaǧy jauapkerşılık ideialary qūrady. Söitıp, Jaŋa Konstitusiia būrynǧy kömeskı türde bolyp kelgen Ūlttyq ideologiianyŋ ırgetasy bolatyndai küige keltırıldı.
2026 jylǧy 1 şıldeden bastap Halyqtyŋ erkımen respublikalyq referendumda qabyldanǧan Konstitusiia küşıne endı. Qazaqstan özınıŋ konstitusiialyq damuynyŋ jaŋa kezeŋıne qadam basady. Sondyqtan būl Konstitusiiany ädıl türde Halyqtyq Konstitusiia dep atauǧa bolady.
Jaŋa Konstitusiia nenı özgertedı?
Jaŋa konstitusiialyq özgerıster köptegen negızgı baǧyttardy qamtidy:
• Adam – memlekettıŋ basty qūndylyǧy;
• Konstitusiia adamnyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧaudyŋ jaŋa kepıldıkterın engızedı;
• Bılım men ǧylym – strategiialyq basymdyq retınde tanylady;
• Adami kapitaly el damuynyŋ negızgı resursy retınde tanylady.
• Sifrlyq däuırdıŋ qūqyqtary
• Jeke derekterdı qorǧau, sifrlyq qauıpsızdık jäne ziiatkerlık menşık alǧaş ret konstitusiialyq deŋgeide körınıs tabady.
• Qoǧamnyŋ memleket basqaru ısıne qatysuyn meilınşe keŋeitu;
• Azamattardyŋ memlekettık şeşımder qabyldauǧa qatysu tetıkterı keŋeitıledı.
• Ekologiialyq jäne äleumettık jauapkerşılıktı mädenietın ornyqtyru;
• Tabiǧatty qorǧaudy, erıktılık pen qoǧamdyq belsendılıktı memlekettık damu qūndylyqtary retınde tanu.
Osy mäsele boiynşa, bırneşe ırgelı mäselelerdı atap ötu kerek:
Bırınşı, Konstitusiiada «Adam qūqyqtary» keŋ maǧynaǧa ie boldy adamnyŋ näsıldık, etnostyq jäne dıni tūrǧydaǧy tabiǧi qūqyqtary qorǧalady. Osy negızde adamǧa moraldık, dıni, äleumettık türdegı bulling, iaǧni, qysym körsetuge qoǧam belsendı qarsy tūrady oǧan zaŋdyq ärı etikalyq tūrǧyda baǧa bere alady.
Ekınşı, «adam kapitaly» tek qana el damuynyŋ resursy emes, sonymen qatar, ol zamanaui qūndylyqtar jüiesınıŋ basty subektısı retınde tanylady.
Üşınşı, ekologiia men äleumettık jauapkerşılık – ūlttyq mädeniettıŋ ırgetasy retındegı qūndylyqtar jüiesıne ainalady.
Törtınşı, azamattardyŋ memlekettık ısterge aralasuyn qoldai otyryp, şynaiy demokratiialyq jäne ädılettılık qūndylyqtarǧa negızdelgen azamattyq qoǧamnyŋ ırgesı ornyǧuy.
Jaŋa Konstitusiia – memlekettık basqarudy jaŋartu ǧana emes, qoǧam men memleket arasyndaǧy jaŋa qoǧamdyq kelısımnıŋ körınısı.Onyŋ negızgı maqsaty – ädılettı, qūqyq üstemdıgı ornyqqan, bılımge süiengen jäne azamattardyŋ qatysuyna aşyq Qazaqstandy qalyptastyru.
Jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuı
Konstitusiianyŋ basty qūndylyǧy – adam, onyŋ qūqyqtary, bostandyqtary jäne qadır-qasietı. Sonymen qatar Konstitusiia qazaq memlekettılıgınıŋ myŋjyldyq qūndylyqtaryna, zaŋǧa qūrmetke, ädılettılıkke, halyq bırlıgıne, ūrpaqtar sabaqtastyǧyna, eŋbekqorlyqqa jäne keleşek ūrpaq aldyndaǧy jauapkerşılıkke süienedı.
Jaŋa Konstitusiiada Ädılettı Qazaqstannyŋ ırgelı ideialary körınıs tapqan. Olar «Zaŋ men Tärtıp» jäne «Taza Qazaqstan» tūjyrymdamalarymen üilesedı. Mūnda küştı memleket tyiymdarǧa emes, azamattardyŋ senımıne, zaŋ üstemdıgıne, ädıl qaǧidalarǧa jäne ärbır adam üşın teŋ mümkındıkterge negızdelıp qūrylady.
Konstitusiiada ūlttyq dästürler qazırgı zamanǧy adam qūqyqtary standarttarymen ūştasady. Jastar eldıŋ basty strategiialyq resursy retınde qarastyrylady, al bılım, eŋbek jäne jasampazdyq qoǧamdyq tabystyŋ negızıne ainalady.
Jaŋa Qazaqstan Konstitusiiasy bır künde paida bolǧan joq jäne tar şeŋberdegı mamandar kabinette otyryp jazǧan qūjat emes.
Konstitusiianyŋ negızgı jaŋalyqtary
Jaŋa Kırıspe endı tek kırıspe sipatynda ǧana emes, memlekettıŋ negızgı qūndylyqtaryn aiqyndaityn bölımge ainaldy. Būryn ol köbıne memlekettıŋ qūrylu faktısı men demokratiialyq qaǧidattarǧa adaldyǧyn körsetse, endı el damuynyŋ dünietanymdyq negızderın tıkelei belgıleidı.
Onda Ūly dalanyŋ myŋjyldyq tarihy, qazaq memlekettılıgınıŋ sabaqtastyǧy, halyqtyŋ bilıktıŋ jalǧyz qainar közı ärı egemendıktıŋ iesı ekendıgı, Ädılettı Qazaqstan, Zaŋ men Tärtıp, bırlık, yntymaq jäne etnosaralyq kelısım ideialary körınıs tapqan.
Sonymen bırge memlekettı damytudyŋ negızgı baǧdarlary retınde adami kapital – bılım, ǧylym, innovasiia jäne jasampaz eŋbek aiqyndalǧan.
Qoǧamdyq kelısım men tūraqty damudyŋ negızı retınde etnosaralyq jäne konfessiiaaralyq tatulyqty saqtauǧa erekşe män berılgen.
Ortaq qūndylyqtardyŋ bırı retınde tabiǧatqa ūqypty qarau jäne ekologiialyq äl-auqat üşın jauapkerşılık bekıtıledı.
Qūndylyqtardy däl Kırıspede bekıtu – damyǧan memleketterdıŋ konstitusiialyq täjıribesıne tän qūbylys. Äleumettık ädılettılık, qūqyq üstemdıgı, yntymaqtastyq jäne tūraqty damu sekıldı ūǧymdar osy bölımde körınıs tabady.
Eger täuelsızdıktıŋ alǧaşqy kezeŋınde Konstitusiia memlekettılık faktısı men negızgı instituttardy bekıtse, qazırgı kezeŋde qoǧam ortaq qūndylyqtarǧa degen sūranysty alǧa şyǧaryp otyr.
Şyn mänınde, jaŋa Kırıspe tarihi jadynyŋ, ūlttyq bıregeilıktıŋ jäne Qazaqstan bolaşaǧyna arnalǧan strategiialyq közqarastyŋ körınısıne ainaldy.
Adami kapital – memlekettıŋ strategiialyq resursy
Negızgı Zaŋnyŋ maŋyzdy jaŋalyqtarynyŋ bırı – adami kapitaldy memlekettıŋ strategiialyq resursy retınde bekıtu boldy.
Alǧaş ret konstitusiialyq deŋgeide bılım beru, ǧylym, innovasiia jäne azamattardyŋ intellektualdyq äleuetın damytu memlekettık saiasattyŋ baǧyty ǧana emes, memlekettıŋ negızgı mındetterınıŋ bırı retınde qarastyrylady.
Būl täsıl HHI ǧasyrdaǧy eldıŋ bäsekege qabılettılıgı eŋ aldymen bılımge, tehnologiiaǧa jäne adami kapital sapasyna täueldı degen tüsınıkke negızdelgen.
Sonymen bırge Konstitusiia bılım beru kepıldıkterın saqtap, küşeitedı: memleket orta bılım aluǧa kepıldık beredı, al bastauyş jäne negızgı orta bılım mındettı bolyp qalady.
Konstitusiiada «Ädılettı Qazaqstan» qaǧidatyn bekıtu
«Ädılettı Qazaqstan» formulasy men «Zaŋ men Tärtıp» qaǧidaty alǧaş ret tıkelei Negızgı Zaŋnyŋ Kırıspesınde bekıtıledı.
Konstitusiianyŋ Kırıspesı – onyŋ ideialyq ärı qūndylyqtyq özegı, barlyq basqa normalardy tüsındırudıŋ negızgı baǧytyn aiqyndaityn bölım.
Qandai da bır qaǧidat Konstitusiiada bekıtılgen kezde, ol jai ǧana saiasi ideia boludan qalady jäne bükıl zaŋnama men memlekettık organdar qyzmetı üşın mındettı baǧdarǧa ainalady.
I bölım. «Konstitusiialyq qūrylystyŋ negızderı»
Bölım atauynyŋ özgeruı onyŋ mazmūnyn dälırek körsetu qajettılıgımen bailanysty. Būl bölım Qazaqstan memlekettılıgınıŋ ırgelı negızderın aiqyndauǧa baǧyttalǧan.
Sonymen bırge bölımge:
«Qazaqstan Respublikasynyŋ egemendıgı, täuelsızdıgı, unitarlyǧy, aumaqtyq tūtastyǧy jäne basqaru nysany özgermeidı» degen norma engızıledı.
Ūlttyq valiuta – teŋge
Konstitusiiada ūlttyq valiutanyŋ atauy – teŋge jäne ony şyǧaruǧa (emissiialauǧa) Qazaqstan Respublikasynyŋ airyqşa qūqyǧy bekıtılgen.
Ūlttyq valiutany jäne ony şyǧaru qūqyǧyn Konstitusiia deŋgeiınde bekıtu Qazaqstannyŋ aqşa egemendıgın qamtamasyz etedı.
Būl tek Qazaqstan ǧana teŋgenı şyǧaruǧa qūqyly degendı bıldıredı. Mūndai täsıl ūlttyq qarjy jüiesınıŋ tūraqtylyǧyn saqtauǧa, ekonomikalyq täuelsızdıktı qorǧauǧa jäne ūlttyq valiutany özge tūlǧalar men ūiymdardyŋ şyǧaru mümkındıgın boldyrmauǧa baǧyttalǧan.
Respublika qyzmetınıŋ negızgı qaǧidattary
Qazaqstan Respublikasy qyzmetınıŋ negızgı qaǧidattary tūjyrymdamalyq tūrǧydan qaita qaralyp, ırgelı deŋgeide bekıtıldı:
– Egemendık pen täuelsızdıktı qorǧau;
– Adam men azamattyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn saqtau;
– Zaŋ üstemdıgı men tärtıptı qamtamasyz etu;
– Jalpyūlttyq bırlıktı nyǧaitu;
– Halyqtyŋ äl-auqatyn arttyru;
– Jauapty ärı jasampaz otansüigıştık ideiasyn ılgerıletu;
– Qoǧamdyq dialogty damytu;
– Eŋbekqorlyq, progress jäne bılımqūndylyqtaryn ornyqtyru;
– Joǧary ekologiialyq mädeniet qalyptastyru;
–Tarihi-mädeni mūrany saqtau;
– Ūlttyq mädeniettı qoldau.
Iаǧni Konstitusiia tek memlekettıŋ qūrylymyn ǧana emes, zaŋdar men memlekettık şeşımder qabyldauda bilık organdary basşylyqqa aluǧa tiısnegızgı baǧyttardy da bekıtedı.
Arnaiy qūqyqtyq rejim
Jekelegen öŋırlerde jedel ekonomikalyq damu maqsatynda arnaiy qūqyqtyq rejim engızu mümkındıgı qarastyryldy (Alatau).
Konstitusiia investisiia tartu, käsıpkerlıktı damytu jäne ırı jobalardy jüzege asyru üşın qajet bolǧan jaǧdaida arnaiy retteu tetıkterın qoldanuǧa qūqyqtyq negız qalyptastyrady.
Mūndai rejimderdıŋ şekarasy tek konstitusiialyq zaŋdarmen aiqyndalady.
Osy täsıldı ıske asyrudyŋ mysaly retınde 2026 jylǧy 8 mamyrda «Alatau qalasynyŋ arnaiy qūqyqtyq rejimı turaly» Qazaqstan Respublikasynyŋ Konstitusiialyq zaŋy qabyldandy (2027 jylǧy 1 şıldeden bastap küşıne enedı).
Şeteldık qarjylandyrudyŋ aşyqtyǧy
Konstitusiiaǧa kommersiialyq emes ūiymdardyŋ şetel memleketterınen, halyqaralyq jäne şeteldık zaŋdy tūlǧalardan, şetel azamattary men azamattyǧy joq adamdardan alatyn qarjysy men aktivterınıŋ qozǧalysy turaly aqparat aşyq ärı qoljetımdı boluy tiıs degen norma engızıldı.
Būl normanyŋ maqsaty – ışkı memlekettık üderısterge jasyryn syrtqy yqpaldyŋ aldyn alu, kommersiialyq emes sektorǧa qoǧamdyq senımdı küşeitu jäne azamattardy öz pıkırın qalyptastyruǧa qajettı aqparatpen qamtamasyz etu.
Dın men memlekettıŋ ara-jıgın naqty ajyratu
Memlekettıŋ zaiyrly sipaty naqty ärı bırmändı türde bekıtıldı.
Etnikalyq jäne konfessiialyq aluandyǧymen erekşelenetın qazırgı qazaqstandyq qoǧam üşın būl qoǧamdyq kelısımdı saqtaudyŋ, azamattardyŋ dınge qatysyna qaramastan teŋdıgın qamtamasyz etudıŋ jäne dıni bırlestıkterdıŋ memlekettık qyzmetke aralasuyna jol bermeudıŋ berık qūqyqtyq negızın qalyptastyrady.
II bölım. Negızgı qūqyqtar, bostandyqtar jäne mındetter
Būl bölım eleulı türde qaita qaralyp, «Negızgı qūqyqtar, bostandyqtar jäne mındetter» dep qaita ataldy.
Maqsaty – onyŋ mazmūny men qūqyqtyq retteu pänın dälırek körsetu, sondai-aq adamnyŋ jäne azamattyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn konstitusiialyq mındettermen bır jüiege bırıktıru.
Azamattyqqa qatysty normalardy naqtylau
Qazaqstan Respublikasy azamattyǧy salasyndaǧy şekteuler, sondai-aq azamattyqty toqtatu şarttary men negızderı naqtylandy.
13-baptyŋ 3-tarmaǧyna säikes Qazaqstan azamatynyŋ qos azamattyǧy nemese bırneşe azamattyǧy bolmauy tiıs.
Azamattyŋ özge memlekettıŋ azamattyǧyna ie boluy Qazaqstan Respublikasynyŋ azamattyǧyn toqtatuǧa negız bolyp tanylady.
Būl norma azamattyqtyŋ bırtūtastyǧyna qatysty qūqyqtyq aiqyndyqty qamtamasyz etıp, köşı-qon jäne qūqyqtyq prosesterdıŋ basqaryluyn küşeitedı.
Memlekettıŋ keltırılgen ziian üşın jauapkerşılıgı
Ärbır adamnyŋ memlekettık organdardyŋ nemese olardyŋ lauazymdy tūlǧalarynyŋ zaŋsyz äreketterınen keltırılgen ziiandy memleketten öteudı talap etu qūqyǧy konstitusiialyq deŋgeide bekıtıledı.
Būl memleket adamnyŋ aldynda öz organdary men lauazymdy tūlǧalary qabyldaǧan zaŋsyz şeşımder men äreketter üşın jauap beredı degendı bıldıredı.
Är azamat zaŋda belgılengen tärtıppen keltırılgen şyǧyndy öteudı talap etuge qūqyly.
Osylaişa azamattardyŋ qūqyqtary men bostandyqtaryn qorǧau kepıldıkterı küşeitıledı.
Jeke bostandyq pen qol sūǧylmauşylyq kepıldıgı
Är adamǧa jeke bostandyq pen jeke basyna qol sūǧylmauşylyq kepıldık berıledı.
Ūstalǧan sätte adamǧa bostandyǧyn şekteudıŋ negızderı jäne onyŋ qūqyqtary tüsındırıluı tiıs (şartty türde «Miranda qaǧidasy»).
Prosessualdyq kepıldıkterdı konstitusiialyq deŋgeide keŋeitu adamnyŋ negızsız qamauǧa alynuynan qorǧau standartyn köteredı jäne qūqyq qorǧau organdarynyŋ äreketterıne adammen alǧaşqy bailanys sätınen bastap joǧary talap qoiady.
Kınäsızdık prezumpsiiasynyŋ qaǧidatyn Negızgı Zaŋnyŋ qūqyqtar men bostandyqtar bölımıne engızu ony tek qylmystyq prosess qaǧidaty emes, barlyq memlekettık organdar men lauazymdy tūlǧalar üşın mındettı jalpy konstitusiialyq standartqa ainaldyrady.
Ar-namys pen qadır-qasiettı qorǧau
Adamnyŋ qadır-qasietımen qatar onyŋ ar-namysyna qol sūǧylmauyna jäne zaŋmen qorǧaluyna kepıldık berıledı.
Būl memlekettıŋ tūlǧaǧa qūrmetpen qarau jäne ärbır adamdy onyŋ abyroiy men jaqsy atyna zaŋsyz qol sūǧuşylyqtan qorǧau mındetın aiqyndaidy.
Jeke ömır jäne sifrlyq qūqyqtardy qorǧau
Jeke ömırge qol sūqpauşylyq, jeke jäne otbasylyq qūpiiany saqtau, derbes derekterdı zaŋsyz jinaudan, öŋdeuden, saqtaudan jäne paidalanudan qorǧau kepıldıkterı naqtylandy.
Būl qorǧau sifrlyq tehnologiialardy qoldanu jaǧdailaryn da qamtidy.
Alǧaş ret adam qūqyqtaryn sifrlyq keŋıstıkte qorǧau konstitusiialyq deŋgeide bekıtıledı.
Jeke ömırge qol sūqpauşylyq pen derbes derekterdı qorǧau kepıldıkterı sifrlyq ortada paidalanylatyn aqparatqa da tıkelei qoldanylady.
Būl norma qazırgı qarjylyq jäne sifrlyq şyndyqqa beiımdelıp, bank aqparaty men elektrondyq kommunikasiialar sekıldı sezımtal derekterdı de qamtidy.
Sonyŋ nätijesınde azamattar men memleket üşın tüsınıktı ärı boljamdy erejeler qalyptasyp, qūpiialylyqqa aralasudyŋ şegı naqtyraq belgılenedı.
1995 jyly qoldanystaǧy Konstitusiia qabyldanǧan kezde ūialy telefon sän-saltanat sanalyp, internet sirek qūbylys edı.
Al bügınde qazaqstandyqtardyŋ köpşılıgı memlekettık qyzmetterdı onlain alady, qaşyqtan jūmys ısteidı jäne jeke derekterın būlttyq servisterde saqtaidy.
Jaŋa Konstitusiia osy özgerısterdı eskerıp, azamattardyŋ sifrlyq keŋıstıktegı qūqyqtaryn jäne ziiatkerlık menşıktı qorǧauǧa qūqyqtyq negız qalyptastyrady.
Ziiatkerlık menşıkke konstitusiialyq qorǧau beru
Alǧaş ret ziiatkerlık menşık tıkelei konstitusiialyq qorǧauǧa ie boldy.
Ǧylymi, tehnikalyq jäne körkem şyǧarmaşylyq erkındıgın bekıtu memleket pen qoǧam damuynyŋ basym baǧyttarymen bailanysty jäne innovasiialyq damuǧa, jaŋa tehnologiialardy engızuge ärı bılım ekonomikasyn qalyptastyruǧa alǧyşart jasaidy.
Būǧan deiın avtorlyq qūqyq, patentter, tauar belgılerı jäne ziiatkerlık qyzmet nätijelerın qorǧau köbıne salalyq zaŋnamamen rettelse, endı ziiatkerlık menşık konstitusiialyq-qūqyqtyq qorǧaudyŋ derbes obektısı retınde tanylady.
Neke ūǧymyn konstitusiialyq deŋgeide bekıtu
Konstitusiiada neke ūǧymy naqty bekıtıldı.
Negızgı Zaŋ boiynşa neke – er adam men äieldıŋ zaŋǧa säikes memlekette tırkeletın erıktı ärı teŋ qūqyqty odaǧy.
Osylaişa neke institutynyŋ qūqyqtyq mazmūny konstitusiialyq deŋgeide aiqyndalyp, otbasynyŋ qoǧam negızı retındegı erekşe rölı taǧy da rastalady.
Sonymen qatar memleket tarapynan neke men otbasyny, analyqty, äkelıktı jäne balalyq şaqty qorǧau maŋyzdy äleumettık qūndylyq retınde saqtalady.
Nekenıŋ erıktılıgı qaǧidatyn bekıtu äielderdıŋ qūqyqtaryn qorǧaudyŋ qosymşa kepılı bolyp sanalady.
Eşkım neke qiiuǧa mäjbürlenbeuı tiıs, al er men äieldıŋ özara erıktı kelısımı otbasy qūrudyŋ mındettı şarty retınde tanylady.
Ekologiialyq mädeniet jäne jasampaz otansüigıştık
Konstitusiiada joǧary ekologiialyq mädeniettı qalyptastyru jäne jauapty, jasampaz otansüigıştıktı ılgerıletu qaǧidattaryn bekıtu «Taza Qazaqstan» jalpyūlttyq bastamasynyŋ qūndylyqtaryn institusionaldyq deŋgeige şyǧarady.
Sonymen bırge Negızgı Zaŋnyŋ Kırıspesınde tabiǧatqa ūqypty qarau qoǧamnyŋ negızgı qūndylyqtarynyŋ bırı retınde körsetıledı.
Alǧaş ret konstitusiialyq deŋgeide erıktılık qyzmettı memlekettık qoldau da bekıtıledı.
Osylaişa ekologiialyq jauapkerşılık, qoǧamdyq qatysu jäne qorşaǧan ortaǧa qamqorlyq memleket pen qoǧam damuynyŋ ūzaq merzımdı konstitusiialyq baǧdaryna ainalady.
Erıktılık qyzmettıŋ konstitusiialyq moiyndaluy
Konstitusiiadaǧy jaŋa äleumettık jaŋalyqtardyŋ bırı – erıktılık qyzmettı Negızgı Zaŋ deŋgeiınde bekıtu.
31-bapta alǧaş ret Qazaqstan Respublikasynda erıktı äleumettık saqtandyrudy, äleumettık qamtamasyz etudıŋ özge de nysandaryn, erıktılık qyzmet pen qaiyrymdylyqty yntalandyru közdelgen.
Būl erıktıler qozǧalysyn odan ärı damytuǧa, ony memlekettık qoldau şaralaryn keŋeituge jäne azamattardy äleumettık maŋyzy bar mındetterdı şeşuge tartuǧa berık qūqyqtyq negız qalyptastyrady.
Qūryltai
Ekı palataly Parlamenttıŋ ornyna jaŋa Konstitusiia boiynşa bır palataly Qūryltai qūrylady.
Qūryltai zaŋ şyǧaru bilıgın jüzege asyratyn Qazaqstan Respublikasynyŋ joǧary ökıldı organy bolady.
Qūryltai 145 deputattan tūrady.
Būl san saiasi partiialardyŋ ökıldıgın keŋeitu jäne mandattar sanyn oŋtailandyru tūrǧysynan tiımdı dep aiqyndalǧan.
Deputattardyŋ ökılettık merzımı – 5 jyl.
Qūryltai deputattary bükıl el aumaǧyn qamtityn bıryŋǧai jalpyūlttyq sailau okrugı boiynşa proporsionaldy ökıldık jüiesı arqyly sailanady.
Būl täsıl partiialyq jüienı küşeituge jäne käsıbi Qūryltai qalyptastyruǧa baǧyttalǧan.
Proporsionaldy jüie saiasi ärtürlılıktı qoldaidy.
Parlament sailauynda tek proporsionaldy jüienı engızu partiialyq alaŋdy damytuǧa yqpal etedı, al partiialardyŋ institusionaldyq küşeiuı qoǧamǧa qajettı ideialar men jobalardy tiımdırek ılgerıletuge mümkındık beredı.
Endı halyq pen memleket atynan söileu qūqyǧy öz qūzyretı şegınde Prezident pen Qūryltaiǧa tiesılı bolady.
Qūryltai institutyn engızu – Qazaqstannyŋ saiasi damuyndaǧy jaŋa paradigmaǧa ötudıŋ belgısı.
Būl zaŋ şyǧaruşy organnyŋ atauyn özgertu ǧana emes, ökıldı bilıktıŋ rölın qaita paiymdau, partiialardyŋ saiasi subektılıgın küşeitu jäne halyq ökıldıgı instituttaryn odan ärı damytu bolyp sanalady.
Halyq Keŋesı – qoǧamdyq dialogtyŋ jaŋa formaty
Konstitusiiada mülde jaŋa alaŋ – «Qazaqstannyŋ Halyq Keŋesı» qūrylady.
Būl halyq müddesın bıldıretın joǧary konsultativtık organ retınde qarastyrylady.
Halyq Keŋesınıŋ qūramyna azamattar kıredı jäne oǧan naqty ökılettıkter berıledı:
– zaŋ jobalaryn ūsynu qūqyǧy;
– respublikalyq referendum ötkızudı bastamaşylyq etu qūqyǧy.
Mazmūny jaǧynan būl – eldıŋ jaŋa konstitusiialyq jüiesıne engızılgen tıkelei demokratiia tetıgı.
Halyq Keŋesın engızudıŋ maqsaty – azamattardyŋ memlekettık şeşımder qabyldau prosesıne qatysu mümkındıgın keŋeitu, qoǧam men bilık arasyndaǧy bailanysty nyǧaitu jäne qoǧamdyq sūranystardy institusionaldyq deŋgeide eskeru.
Būl organnyŋ qūryluy qoǧamdyq dialog mädenietın damytuǧa, azamattyq belsendılıktı arttyruǧa jäne halyqtyŋ saiasi prosesterge qatysuy deŋgeiın küşeituge baǧyttalǧan.
Jaŋa konstitusiialyq modelde halyq tek bilıktıŋ qainar közı retınde ǧana emes, memlekettık damu baǧytyn qalyptastyruǧa tıkelei yqpal etetın subekt retınde de qarastyrylady.
Osylaişa Konstitusiiada ūsynylǧan özgerıster memlekettık basqaru jüiesın jaŋartu, qūqyqtar men bostandyqtardy keŋeitu, qoǧamdyq jauapkerşılıktı arttyru jäne ūzaq merzımdı ūlttyq damudyŋ institusionaldyq negızın qalyptastyru maqsatyn közdeidı.
