Qazaqstan eskırgen mūnai-gaz nysandaryndaǧy auqymdy metan şyǧyndaryn joiu jūmystaryna kırısıp, qazırdıŋ özınde segız aǧyp ketu jaǧdaiyn joidy. Būl turaly The Guardian basylymy jazdy, dep habarlaidy «Adyrna» tılşısı.
Soŋŋǧy bır jylda Metan boiynşa eskertu jäne äreket etu jüiesı (MARS) elımızge qatysty 38 eskertudı tırkegen.
Älemdegı metan şyǧaryndylary eŋ köp 50 nysannyŋ qataryna Qazaqstannan bır ǧana nysan – magistraldyq gaz qūbyrynyŋ kompressorlyq stansiiasy engen. Ondaǧy boljamdy şyǧaryndylar kölemı jylyna şamamen 29,9 myŋ tonna metandy qūraidy. Qazaqstan äzırge osy nysanǧa qatysty eskertuge jauap bermegen.
Sondai-ai Türkımenstan da alǧaş ret segız metan şyǧyny joiylǧan. Soŋǧy bır jylda Türkımenstanǧa metan şyǧaryndylaryna qatysty 192 eskertu jıberılgen. El aumaǧynda MARS anyqtaǧan älemdegı eŋ ırı alty metan şyǧynynyŋ üşeuı jäne eŋ ırı 50 jaǧdaidyŋ toǧyzy tırkelgen. Aşhabad eskertulerdıŋ şamamen 20 paiyzyna jauap berıp, oqiǧa ornynan aqparat pen aqaulardy joiu josparyn ūsynǧan.
Al eskertuler sany boiynşa ekınşı orynda tūrǧan AQŞ-ta (138 habarlama) soŋǧy bır jylda metan şyǧynyna jauap beru nemese ony joiu faktılerı tırkelmegen. İran, Resei jäne Qytai da bırde-bır eskertuge jauap qaitarmaǧan. Al Meksika, Braziliia jäne Argentina 100 paiyzdyq äreket etu deŋgeiın körsetken.
MARS jüiesı jasandy intellekt kömegımen onnan astam sputnikten alynǧan derekterdı taldap, yqtimal metan şyǧyndaryn anyqtaidy. Keiın būl mälımetter ekı deŋgeilı saraptamadan ötedı. Rastalǧan jaǧdailar turaly tiıstı ükımetter men kompaniialarǧa habarlanady. Eger jauapta oqiǧa ornynan alynǧan mälımetter men aqaudy joiu nietı körsetılse, ol resmi jauap retınde tırkeledı. Al şyǧynnyŋ joiylǧany turaly aqparat berılgen jaǧdaida, MARS şyǧaryndylar tolyq toqtaǧanyn rastaǧanǧa deiın nysandy baqylauda ūstaidy.
Metan – kömırqyşqyl gazyna qaraǧanda jyludy 80 ese tiımdı ūstaityn quatty parniktık gaz. Ol qazırgı jahandyq jylynudyŋ şamamen 25 paiyzyna sebep bolyp otyr. «Super-emitent» sanatyna jatatyn, iaǧni bır ǧana qūbyrdan nemese jeldetkışten saǧatyna tonna-tonna gaz şyǧaratyn ırı şyǧyndar planetany million jol talǧamaityn kölıkten nemese tūtas bır kömır elektr stansiiasynan da küştı qyzdyrady.
2023 jyly Türıkmenstan metannyŋ asa ırı şyǧyndary boiynşa älemdık köşbasşy atanǧany habarlanǧan bolatyn. Eldegı ekı ırı ken ornynan 2022 jyly bölıngen metan şyǧaryndylarynyŋ jahandyq jylynuǧa äserı Ūlybritaniianyŋ barlyq kömırtek şyǧaryndylarynan da joǧary bolǧan. Sarapşylar būl jaǧdaidy taŋǧalarlyq ärı alaŋdatarlyq dep baǧalaǧan.
Osydan keiın Aşhabadta mäsele keŋ rezonans tudyryp, ükımet BŪŪ, Euroodaq jäne özge de serıktestermen yntymaqtastyqty küşeitken. 2023 jyldyŋ jeltoqsanynda Türkımenstan Metan jönındegı jahandyq mındettemege qosylyp, 2030 jylǧa qarai metan şyǧaryndylaryn 30 paiyzǧa qysqartuǧa uaǧdalasqan.
Qorşaǧan ortany qorǧau qorynyŋ vise-prezidentı Den Grossmannyŋ aituynşa, «mūnai-gaz salasyndaǧy metan şyǧaryndylaryn qysqartu – bügınde klimattyŋ lastanuyn azaitudyŋ eŋ jyldam ärı eŋ tiımdı täsılı».
Jalpy alǧanda MARS jüiesınıŋ eskertulerı nätijesınde älem boiynşa 43 metan şyǧyny joiylǧan. Olardyŋ köbı jedel ärı köp şyǧynsyz rettelse, keibırı mūqiiat josparlau men qosymşa qarjylandyrudy qajet etken.
