Foto: Getty images
Älem qauıptı «ekstremaldy aua raiy qūbylystary» kezeŋıne kırdı. Būl turaly BŪŪ Bas hatşysy Antoniu Guterriş mälımdedı, dep habarlaidy “Adyrna” portaly VVS-ge sıltep.
Onyŋ aituynşa, būǧan El-Nino qūbylysy jäne onyŋ saldary sebep bolyp otyr. Onyŋ äserı qazırdıŋ özınde planetanyŋ barlyq derlık aimaǧynda sezılude.
El-Nino – Tynyq mūhityndaǧy jel baǧytynyŋ özgeruımen bailanysty sikldık tabiǧi qūbylys. Ol bükıl älemde aua temperaturasynyŋ köterıluıne alyp keledı.
Düniejüzılık meteorologiialyq ūiym (DMŪ) osy qūbylysqa qatysty soŋǧy derekterdı jariialady. Oǧan säikes, qazırgı El-Nino soŋǧy 70 jyldan astam uaqyttaǧy eŋ küştı qūbylystardyŋ bırıne ainaluy mümkın. Ǧalymdardyŋ boljamynşa, ol kem degende 2027 jyldyŋ aqpanyna deiın jalǧasady.
El-Nino älemnıŋ är tükpırındegı aua raiyna äser etedı: keibır aimaqtarda qūrǧaqşylyq tuyndasa, basqa öŋırlerde taifundar men su tasqyndary bolady. Meteorologtardyŋ aituynşa, El-Ninonyŋ äserı jahandyq jylynu üderısımen qatar jüredı.
«El-Ninonyŋ äserı köz aldymyzda küşeiıp keledı. Ǧylymi derekter bızge kümändanuǧa mümkındık bermeidı: planetamyz "beitanys sularǧa" (iaǧni, būryn bolmaǧan jaǧdaiǧa)kırdı, ärı būl sular jylyp barady», – dedı Guterriş.
Panama kanaly suynyŋ tartyluy jäne İndoneziiadaǧy orman örtterı
DMŪ meteorologtary El-Ninonyŋ älemdegı aua raiyna äserı 2027 jyly da sezıletının atap öttı. Olardyŋ aituynşa, aldaǧy bırneşe aida älemnıŋ köptegen aimaqtarynda jauyn-şaşynnyŋ ädettegı sipaty aitarlyqtai özgeruı mümkın.
Oŋtüstık-Şyǧys Aziianyŋ, Ortalyq Amerikanyŋ jäne Oŋtüstık Amerikanyŋ soltüstık bölıkterınıŋ keŋ aumaqtarynda ädettegıden qūrǧaq aua raiy boljanyp otyr. Būl qūrǧaqşylyq pen orman örtterınıŋ qaupın arttyrady.
Panama kanalynyŋ su deŋgeiınıŋ tömendeuıne bailanysty kanal arqyly ötetın kemeler sany 10 paiyzdan astamǧa qysqarady. Tamyz aiynyŋ soŋynda Panama kanaly äkımşılıgı (ACP) teŋız tasymaldauşy kompaniialarǧa 15 qyrküiekten bastap kanal arqyly täulıgıne 32 kemege deiın ǧana ötkızuge bolatynyn habarlady. Tamyz aiynda būl körsetkış täulıgıne 36 keme bolǧan.
Ädette Panama kanaly arqyly jylyna şamamen 14 myŋ keme ötedı. Ol älemdık sauda üşın asa maŋyzdy teŋız joly ǧana emes, sonymen qatar Panamanyŋ negızgı tabys közderınıŋ bırı. Kanal el biudjetıne jyl saiyn şamamen 3 milliard dollar kırıs äkeledı.
İndoneziiada orman örtterımen küres jalǧasyp jatyr. Qūrǧaqşylyq mausymynda būl örtter el boiynşa 107 myŋ gektardan astam ösımdık jamylǧysyn joiǧan.
İndoneziianyŋ Ortalyq Kalimantan provinsiiasynyŋ tūrǧyny VVS-ge bergen sūhbatynda öŋırdegı orman örtterınıŋ bır aidan astam uaqyt boiy örşıp tūrǧanyn aitty.
«Tütın äbden qoiulanyp kettı. Dalaǧa şyqqanda tütınnen közımız aşidy. Küiık iısı de öte qatty sezıledı», – dedı Darvin Romi.
Bilık ökılderı örttı söndıruge kömektesu üşın ūşaqtardan arnaiy reagentter şaşyp, jauyn-şaşyn şaqyruǧa tyrysyp jatqanyn mälımdedı.
Tütınnen milliondaǧan jergılıktı tūrǧyn zardap şegıp otyr. İndoneziia Densaulyq saqtau ministrlıgı şılde–tamyz ailarynda orman jäne egıstık alqaptaryndaǧy örtterge bailanysty tynys alu joldary aurularynyŋ 50 myŋ jaǧdaiyn tırkegen. Olardyŋ 12 myŋy — bes jasqa tolmaǧan balalar.
Filippinder İndoneziianyŋ soltüstıgınde ornalasqan. Al İndoneziianyŋ batysynda Malaiziia ornalasqan. Ol jaqtan da auadaǧy tütınnıŋ äserınen astma men koniunktivitke şaldyqqandar sany artqany turaly habarlar tüsıp jatyr.
İndoneziiadan myŋdaǧan şaqyrym qaşyqta ornalasqan Qytaida meteorologtar joiqyn aua raiy qūbylystary boluy mümkın ekenın eskertude. Boljam boiynşa, 2026 jyldyŋ soŋyna deiın Qytaiǧa jetı taifun soǧuy mümkın. Meteorologtardyŋ pıkırınşe, būl «super-El-Ninonyŋ» saldarymen bailanysty.
Tek şılde aiynyŋ özınde Qytai üş taifundy – «Bavi», «Noul» jäne «Meisakty» bastan ötkerdı. Olardyŋ saldarynan ondaǧan adam qaza tapty.
Al tamyz aiynda «Delfin» taifuny qatty jaŋbyr men ekpındı jel äkelıp, millionnan astam adam üilerın tastap, qauıpsız jerlerge evakuasiialanuǧa mäjbür boldy.
Şyǧys Afrikanyŋ keibır bölıkterınde, Braziliianyŋ oŋtüstıgınde jäne AQŞ-tyŋ oŋtüstıgınde jauyn-şaşyn mölşerı ädettegıden köp boluy mümkın. Būl aimaqtarda su tasqynynyŋ yqtimaldyǧyn arttyrady.
