Eŋbek adamdarynyŋ beinesın taspaǧa basyp, tarihta qaldyrǧan 85 jastaǧy fotograf Nūrmanbet Ǧizatūly öz estelık, täjribesımen bölısedı.
Bügın – Eŋbek adamy künı. Kün saiyn eldıŋ tırşılıgın alǧa süirep, maŋdai terımen näpaqasyn tauyp jürgen talai jannyŋ eŋbegı köp jaǧdaida közge körıne bermeidı. Bırı jer qoinauynda, bırı egıs dalasynda, endı bırı qūrylys basynda jürıp, qoǧamnyŋ qalypty tynysyn qamtamasyz etedı. Al osyndai eleusız körınetın eŋbektı taspaǧa tüsırıp, uaqyttyŋ enşısıne qaldyrǧan jandardyŋ eŋbegı bölek. Qyryq jylǧa juyq şyǧarmaşylyq jolynda eŋbek adamdarynyŋ beinesın fotoǧa tüsırgen ardager fotograf Nūrmanbet Qizatūly üşın är kadr – adamnyŋ ǧana emes, tūtas däuırdıŋ deregı.
Eŋbek adamy künıne orai fotografpen onyŋ estelıkterı, ūmytylmas kadrlary jäne fotoönerdıŋ tarihi jadydaǧy rölı jaily äŋgımelestık.
– Sız eŋbek adamdarynyŋ ömırı men eŋbegın köp jyl boiy fotoǧa tüsırdıŋız. Fotograf retınde qarapaiym eŋbek adamynyŋ boiynan eŋ aldymen nenı baiqaisyz?
– Bız keiıpkerdı öz betımızşe tosynnan baryp tüsıre salmaimyz. Ädette, ol eŋbek etetın ülken ūiymnyŋ basşylary arqyly tanysyp, keiıpkerdıŋ atqaryp jürgen jūmysy, jetıstıkterı turaly azdy-köptı mälımet alyp, soǧan qarai tüsırılımnıŋ baǧytyn belgıleimız. Iаǧni, belgılı bır rejissuralyq äreketter jasap, kompozisiiasyn keltıruge tyrysamyz.
Bıraq men körgen närsenı sol küiınde köşırıp qana qoimaimyn. Keiıpkerdıŋ bolmysyn, eŋbegın suret arqyly aşuǧa tyrysamyn. Keide osyndai sätter ūzaqqa sozylyp ketse, keiıpker de «suretke emes, kinoǧa tüsırıp jatqandaisyz ǧoi» dep äzıldep, «osy da jeter» dep yŋǧaisyzdanatyn kezder bolady.
Būl, menıŋşe, onyŋ suretke tüsudı ūnatpaǧanynan emes. Özınıŋ ıstep tūrǧan jūmysynyŋ az uaqytqa bolsa da toqtap qalǧanyna qynjylady. Öitkenı eŋbek adamy üşın jūmysynan bölınu oŋai emes.
Sondyqtan fotograf üşın eŋ maŋyzdysy – keiıpkerdıŋ tabiǧi qalpyn būzbai, onyŋ eŋbegın barynşa şynaiy jetkızu. Adamnyŋ syrtqy beinesın ǧana emes, onyŋ eŋbegıne degen közqarasyn, sol ortadaǧy bolmysyn da bır kadr arqyly körsete bılu kerek.
– Sızdıŋ arhivıŋızde türlı salada eŋbek etken adamdardyŋ köptegen fotosy bar. Esıŋızde erekşe qalǧan eŋbek adamy nemese tüsırılım oqiǧasy turaly aityp berseŋız.
– 1970 jyldary audandyq gazette jūmys ıstep jürgen kezımde şopandar qystauyna baryp, olardyŋ bır kündık tūrmys-tırşılıgın körsetu maqsatynda material daiyndadym.
Erteŋgısın qoradan şyǧyp, örıske şaşyrap jatqan otardyŋ şetınde jaiylyp jürgen qoilardy kördım. Sol kezde şopan itın şaqyryp, «Aqtös! Aqtös! Aitaq!» dep, itınıŋ baǧyt-baǧdaryn nūsqap, qamşysyn sıltegen sätın suretke tüsırıp, gazetke jariialadym.
Gazettıŋ sol nömırı sol kezdegı baqylauşy komitetterdıŋ bırınıŋ qyzmetkerlerınıŋ qolyna tigende, surettı körıp, ülken şu şyqty. «Keŋestık sosialistık qoǧamnyŋ ideologiiasyna jat elementterdı engızıp otyrǧan, ne degen körgensızdık!» degen syn aityldy. Tıptı osy suret üşın menı sottau mäselesı de söz bolǧan.
Abyroi bolǧanda, köŋılı tüzu, jaǧdaidy tüsıngen bır adam araǧa tüsıp, menıŋ jazadan aman qaluyma sebep boldy.
Sol kezdegı qoǧamda ideologiiaǧa degen közqaras osyndai deŋgeide edı. Al men üşın būl oqiǧa qarapaiym eŋbek adamynyŋ şynaiy beinesın körsetu keide qandai täuekelge alyp keluı mümkın ekenın körsetken erekşe jaǧdai bolyp qaldy.
– Keiıpkerdı suretke tüsırgende onyŋ eŋbegın bır ǧana kadr arqyly körsetu qanşalyqty qiyn? Eŋbek adamynyŋ şynaiy bolmysyn aşu üşın qandai sättı ızdeitın edıŋız?
– Keiıpkerdıŋ eŋbegın, jūmysyn, syrtqy sipatyn körsetu tūrǧysynan qaraǧan dūrys dep oilaimyn. Mūnda keiıpkerdıŋ özı ǧana emes, ony qorşaǧan orta da maŋyzdy. Keide kontrast jasau üşın qosymşa detaldar men janama körınısterdı paidalanuǧa bolady.
Kadrdyŋ sapaly şyǧuyna osyndai ūsaq körınısterdıŋ de maŋyzy zor. Mäselen, keiıpkerdıŋ atqaryp jatqan jūmysynyŋ bır bölşegın, qolyndaǧy qūralyn nemese ainalasyndaǧy ortany fon retınde alyp, ony keiıpkermen bailanystyra körsetuge bolady. Sonda adamnyŋ käsıbı men bolmysy bır-bırımen sabaqtasyp, keiıpkerdı tereŋırek aşuǧa mümkındık beredı.
Menıŋşe, fotograftyŋ mındetı – adamdy jai ǧana suretke tüsıru emes. Bır kadrdyŋ ışınde onyŋ bolmysyn, eŋbegın jäne ömır sürıp otyrǧan ortasyn qatar jetkıze bılu. Sonda surette eŋbek adamynyŋ syrtqy beinesı ǧana emes, onyŋ kündelıktı tırşılıgı men käsıbınıŋ mänı de körınedı. Öitkenı, bır kadr – bır däuırdıŋ deregı.
– Sız tüsırgen fotolardyŋ arasynda maŋdai terımen elge qyzmet etken jūmysşylar, diqandar, qūrylysşylar, malşylar sekıldı mamandar bar. Sol adamdardyŋ qandai qasietı sızge erekşe äser ettı?
– 40 jyldai eŋbek jolymda jer astyna tüsıp, şahterlerdı tüsırgennen basqa, jer men köktıŋ arasyndaǧy talai eŋbek adamyn qamtyǧan siiaqtymyn. Ärtürlı salada eŋbek etetın adamdarmen kezdesıp, olardyŋ tırşılıgın, kündelıktı eŋbegın közben kördım.
Suretke tüsırgen adamdardyŋ köbısı öz ısıne süisınıp, eŋbegınen läzzat alatyn jandar edı. Olar menı jaqyn tartyp, rizaşylyǧyn bıldırıp, keiın de aralasyp tūruǧa niet tanytatyn. Būl, bır jaǧynan, olardyŋ da, menıŋ de mamandyq taŋdauda jaŋylmaǧanymyzdy körsetedı dep oilaimyn.
Adamnyŋ öz eŋbegın suretten körıp, oǧan quanyp, fotografqa rizaşylyǧyn bıldıruı – men üşın ülken marapat. Öitkenı būl olardyŋ eŋbegın dūrys körsete alǧanymdy bıldıredı. Al öz kezegınde, menıŋ de osy mamandyqty taŋdap, qatelespegenımdı sezındıredı.
– Uaqyt öte kele köptegen eŋbek adamdarynyŋ esımı ūmytyluy mümkın. Sızdıŋ oiyŋyzşa, fotosuret olardyŋ eŋbegın tarihta saqtap qaluda qandai röl atqarady?
– İä, zyryldaǧan uaqyttyŋ özı ötken künder oqiǧalaryn ūmyttyru üşın araǧa kırgen ūry siiaqty. Äitse de, sol äreketke qarsy tūratyn dünienıŋ bırı – osy suret.
Suret – tarihi oqiǧalar men sol kezeŋnıŋ jädıgerlerın ǧasyrdan ǧasyrǧa jetkızetın qūral ǧana emes, ötken tarihymyzdan saqtalǧan salt-sananyŋ jasampaz jaŋǧyryǧy, derektı däiegı deuge bolady.
Fotoönerdıŋ būlaq közın aşyp, onyŋ örısın keŋeituge, keleşek kelbetın qalyptastyryp, tarihta qaldyruǧa da eŋbek etıp jürgen azamattar bar. Sonyŋ bırı – «Fotoöner» bırlestıgınıŋ töraǧasy Asylhan Äbdıraiymūly. Ol bırneşe fotodastannyŋ jaryq köruıne septıgın tigızıp, qoǧamymyzdyŋ bolmysy men beinesın tarih betınde qaldyruǧa üles qosty.
Qoǧamdyq bolmysymyz ben zaman beinesınıŋ tarihta saqtaluynda surettıŋ rölı osyndai. Bır ǧana kadr keide tūtas bır däuırdıŋ ünın, tynysyn, adamyn jäne onyŋ ömırın keiıngı ūrpaqqa jetkıze alady.
Foto: photooner.kz
– Bırneşe onjyldyqty qamtityn şyǧarmaşylyq jolyŋyzǧa köz jügırtkende, özıŋız üşın eŋ qymbat bolǧan kadrlar men käsıbi jolyŋyzdaǧy este qalǧan sätterdı aityp berıŋızşı?
– Jasampaz ideialarymen halqyna qymbat mūra qaldyrǧan, tau tūlǧaly qazaqtyŋ bırtuar asyl perzentı Dınmūhamed Qonaevty ömırınıŋ soŋǧy jyldarynda, üiınen köp ūzai almai, qataŋ tärtıppen ömır sürıp jürgen kezınde suretke tüsıruge barǧan edım.
Älı künge deiın köz aldymda. Aşylǧan esıktıŋ ar jaǧynda, bosaǧada adamnyŋ boiyndai aǧaş būtalary tūr. Sol būtalardyŋ arasynan jyltyldaǧan kök-jasyl alau körınedı. Al sol alaudyŋ arasynan qyzyl jıbek halat kigen Dimaş aǧa bızge külımsıregen küiı qarap tūr.
Otqa oranǧandai bolǧan älgı körınıs äp-sätte közden ǧaiyp bolyp, bärı qaitadan özınıŋ būrynǧy qalpyna tüstı. Bıraq men körgen sol bır sät jadymda mäŋgı saqtalyp qaldy.
Men mūndai siqyrly sättı ömırımde būdan keiın körgen joqpyn. Keide fotograf üşın eŋ qymbat kadrdy aldyn ala josparlau mümkın emes. Ol bır sätte özdıgınen paida bolady. Senıŋ mındetıŋ – sol sättı baiqap, joǧaltyp almai, kadrǧa tüsırıp ülgeru.
– Bügıngı jas fotograftarǧa jäne jalpy jastarǧa eŋbek adamyna qarau, onyŋ eŋbegın baǧalau turaly qandai oi aitar edıŋız?
– Alla jaratqan adamzattyŋ parasatyn, bügıngı künnıŋ bolmysyn aldaǧy keler däuırge aman jetkızu amanatyn arqalaǧan suretşıler qauymynyŋ jügı auyr. Sondyqtan suret tüsırudı jai ǧana äuestıkke ainaldyrmai, oǧan ülken jauapkerşılıkpen qaraǧan jön.
Jastar altyn ızdep, tau qoparyp, tas jarǧan kenşıdei qajymai, qairat tanytyp, üzdıksız ızdenuı kerek. Fotografiiada da daiyn düniege toqmeiılsımei, ünemı jaŋa qyr ızdegen dūrys.
Eŋ bastysy – tüsırgen är suretıŋe özıŋ qatal synşy bola bılu. Öz jūmysyŋa syrt közben qarap, kemşılıgıŋdı moiyndap, ony tüzetuge ūmtylsaŋ, nätije de jaman bolmaidy. Fotograf üşın ızdenıs pen talap eşqaşan toqtamauy kerek. Öitkenı eŋbek adamyn tüsırıp tarihta qaldyratyn fotograftyŋ özı de bır eŋbek adamy.
– Sūhbattasqanyŋyzǧa rahmet!
Dana Nūrmūhanbet
“Adyrna” ūlttyq portaly
