Stenford universitetınıŋ studentterıne üş jyl boiy qazaq tılınen sabaq bergen, bügınde Los-Andjelestegı HAAPE ūiymynyŋ autist eresekterdı jūmyspen qamtu baǧytyn basqaratyn qazaq qyzy Fatima Moldaşova «Adyrna» ūlttyq portalyna sūhbat berdı.
Äŋgıme barysynda ol şeteldık studentterdıŋ qazaq tılıne qyzyǧuşylyǧy, AQŞ-taǧy qazaq otbasylarynyŋ ana tılın saqtau mäselesı jäne autizmge qatysty halyqaralyq täjıribe turaly aityp berdı.
– Fatima hanym, sızdı Qazaqstannan Stenford universitetıne alyp barǧan qandai jol?
– Men Qazaqstannan 2015 jyly memlekettık grantpen AQŞ-qa oquǧa kettım. Sol jerde lingvistika mamandyǧy boiynşa magistraturaǧa tüsıp, qazaq tılın oqytu mümkındıgıne ie boldym. Keiın İndiana universitetınde bes jyl jūmys ıstedım.
Odan keiın Stenford universitetınen ūsynys tüsıp, olar menı qazaq tılın oqytuǧa şaqyrdy. Osylaişa Stenfordta üş jyl boiy amerikalyq magistratura jäne doktorantura studentterıne qazaq tılınen sabaq berdım.
Men sabaq bergen studentterdıŋ barlyǧy derlık Qazaqstanǧa qatysty zertteuler jürgızıp, ǧylymi maqalalar jazdy. Olardyŋ eŋbekterınde Stenford universitetınde qazaq tılın meŋgergenı jäne osy tıldı bıluı Qazaqstandy zertteuge mümkındık bergenı atap ötıldı.
Sonymen qatar studentterge ǧylymi jūmystarynyŋ taqyrybyn taŋdauǧa, zertteu baǧytyn aiqyndauǧa da kömektestım. Iаǧni menıŋ mındetım tek qazaq tılın üiretumen şektelmei, olardyŋ Qazaqstanǧa qatysty ǧylymi ızdenısterıne de baǧyt-baǧdar beru boldy.
– Stenfordtaǧy studentterdı qazaq tılıne qyzyqtyratyn negızgı sebep qandai?
– Stenfordta qazaq tılın oqityn studentter, ädette, Slavistika departamentınde bılım alady. Olar Qazaqstannyŋ mädenietı men tarihyna qatysty belgılı bır taqyrypty taŋdap, sol baǧytta zertteu jürgızedı. Äsırese doktorantura studentterı özderınıŋ zertteu taqyrybyna bailanysty qazaq tılın meŋgeruı qajet. Sondyqtan olar üşın qazaq tılı kursyn oqu mındettı.
Studentter menıŋ qazaq tılı kursyma ekı semestr, iaǧni bır jyl boiy qatysady.
Stenfordqa kez kelgen student tüse bermeidı, sondyqtan mūnda bılım alatyndardyŋ akademiialyq daiyndyǧy öte joǧary. Sol sebeptı qazaq tılın üirenuge kelgen studentter de yntaly ärı qabılettı. Bır semestrdıŋ özınde-aq olardyŋ qazaq tılınde jetkılıktı deŋgeide erkın söilep ketetın kezderı bar. Keibır studentter qazaq tılınıŋ bastapqy deŋgeiın būǧan deiın oqyp kelgen boluy mümkın, sondyqtan olardyŋ barlyǧy tıldı nölden bastap üirenbeidı.
Oquyn aiaqtaǧannan keiın studentter alǧan tıldık bılımın käsıbi salasynda paidalanady. Mysaly, olardyŋ arasynda keiın universitette professor bolyp jūmys ısteitınder bar. Keibırı Qazaqstanǧa qatysty zertteulerın jalǧastyrsa, endı bır bölıgı AQŞ Memlekettık departamentı sekıldı memlekettık mekemelerde qyzmet etedı.
Sondyqtan olar üşın qazaq tılın üirenu jai ǧana şet tılın meŋgeru emes. Qazaq tılı – olardyŋ akademiialyq zertteulerı men käsıbi qyzmetıne qajet maŋyzdy qūral.
«QAZAQ MÄDENİETI MEN DALA FİLOSOFİIаSYN ZERTTEU – ŞETELDIKTER ÜŞIN ÜLKEN MÜMKINDIK»
– Studentterdıŋ qazaq tılıne degen qyzyǧuşylyǧyn qalai arttyrasyz? Olardy tıldı üirenuge yntalandyratyn negızgı faktor ne?
– Studentterdıŋ qazaq tılıne qyzyǧuşylyǧyn arttyruda, eŋ aldymen, olardyŋ belgılı bır taqyrypqa degen qyzyǧuşylyǧy negızge alynady. Mysaly, bır studentım Keŋes Odaǧyndaǧy qazaq kinosyna qatysty zertteu jürgızdı. Sol taqyrypty tereŋırek zertteu barysynda oǧan qazaq tılın meŋgeru qajet boldy.
Men qazaq tılın oqytqanda jaŋa grammatikalyq erejelerdı jai ǧana tüsındırıp, jattatuǧa tyryspaimyn. Kerısınşe, studenttıŋ zertteu taqyrybyna süiene otyryp, tıldı praktikalyq tūrǧyda üiretemın. Iаǧni onyŋ ǧylymi jūmysyna qajettı tıldık daǧdylardy bırge qalyptastyramyz. Mysaly, ǧylymi maqalalardy taldaimyz, zertteu josparyn qūramyz. Student özınıŋ maqsatyn, zertteu jūmysynyŋ soŋynda qandai nätijege qol jetkızgısı keletının tüsındıredı. Soǧan qarai ärı qarai qandai baǧytta jūmys ısteu keregın bırge anyqtaimyz.
Osylaişa student jaŋa dünienı zerttei otyryp, qazaq tılın de meŋgeredı. Bız keide bır taqyryptyŋ ainalasynda ūzaq uaqyt jūmys ısteimız. Sondyqtan student üşın tıl üirenu jeke maqsat emes, özınıŋ ǧylymi ızdenısıne jeteleitın qūralǧa ainalady.
Maǧan studentter «qazaq tılın üirenuım kerek» degen maqsatpen kelmeidı. Olar öz zertteu taqyrybyn aiaqtap, ǧylymi jūmysyn nätijelı qorǧau üşın ülken motivasiiamen keledı. Qazaq tılın sol maqsatyna jetudıŋ bır qūraly retınde qabyldaidy. Olardyŋ naqty maqsaty bar jäne sol maqsatqa jetu üşın jūmys ısteidı.
Men olarǧa «qazaq tılın dūrys oqysaŋ, jaŋa jūmys tabasyŋ» nemese «jaqsy adam bolasyŋ» degen siiaqty jalpy uäj aitpaimyn. Öitkenı olar üşın qazaq tılın bıludıŋ naqty praktikalyq qajettılıgı bar. Tıl bılu olarǧa dissertasiia, diplom nemese ǧylymi jūmys daiyndauda, sondai-aq edvaizerlerımen jūmys ısteude ülken kömek beredı.
Sonymen qatar qazaq mädenietı men dala filosofiiasy şetel ǧylymynda älı de tolyq ärı jan-jaqty zerttelıp bolǧan joq. Būl – şeteldık zertteuşıler üşın ülken mümkındık. Menıŋ studentterımnıŋ arasynda osy baǧyttardy zerttep, nätijelerın aǧylşyn tılındegı bedeldı ǧylymi jurnaldarǧa jariialap jürgender bar. Mūndai zertteuler olardyŋ akademiialyq mansabyna da jaŋa mümkındıkter aşyp otyr.
– Qazaq tılın şeteldık studentterge üiretude eŋ ülken qiyndyq pen eŋ qyzyqty sät qandai boldy?
– Eŋ ülken qiyndyqtyŋ bırı – oqu materialdaryn daiyndauǧa jäne ünemı jetıldırıp otyruǧa köp uaqyttyŋ ketuı. Sonymen qatar bır topta oqityn studentterdıŋ qazaq tılın meŋgeru deŋgeiı ärtürlı bolady. Mysaly, bır student qazaq tılın Moŋǧoliiada, endı bırı Qytaida üirenıp keluı mümkın. Sondyqtan olardyŋ tıldık qory, söileu mänerı men dialektılık erekşelıkterı de ärtürlı bolady. Osyndai jaǧdaida är studenttıŋ deŋgeiıne qarai jūmys ısteu jäne barlyǧyna bırdei tiımdı oqu täsılın tabu – oqytuşy üşın ülken jauapkerşılık.
Al eŋ qyzyqtysy – studentterdıŋ qazaq tılın jai ǧana üirenıp qoimai, ony naqty jobalarynda qoldanuy. Mysaly, Loren esımdı studentım bürkıtşılık önerıne qyzyǧyp, osy taqyrypty zerttedı. Keiın onyŋ zertteuı negızınde film tüsırılıp, ol Santa-Barbara qalasynda körsetıldı. Būl men üşın öte qyzyqty ärı quanyşty täjıribe boldy.
Jalpy, studentterımnıŋ naqty nätijege qol jetkızıp, belgılı bır jobalarmen ainalysqany men üşın erekşe maŋyzdy. Olar qazaq tılın üirenıp qana qoimai, sol bılımın zertteuıne, şyǧarmaşylyq jūmysyna nemese käsıbi jobasyna paidalanady. Osyndai sätterde tıl üiretudıŋ nätijesın naqty köresız.
«AQŞ-TAǦY KEI QAZAQ OTBASYLAR ÜIINDE QAZAQ TILINDE SÖILEITININ JASYRADY»
– Bır jazbaŋyzda AQŞ-taǧy qazaqtardyŋ öz tılınde söilemeitını turaly aittyŋyz. Mūndai mäselenıŋ negızgı sebebı nede dep oilaisyz?
– AQŞ-qa köşıp barǧan keibır qazaq otbasylarynda balalaryn mektepke bergen kezde üide söileitın tıldı qazaq tılı dep körsetpei, orys nemese aǧylşyn tılın jazatyn jaǧdailar kezdesedı. Iаǧni, kei qazaq otbasylar üide qazaq tılınde söileitınderın jasyrady. Tıptı qazaq tılın mektepke körsetuden tartynuy mümkın. Öitkenı «qazaq tılın bärıbır eşkım tüsınbeidı» degen tüsınık qalyptasqan.
Menıŋşe, būl – tıldıŋ mümkındıgın dūrys baǧalamaudan tuyndaidy. Keibır adamdar orys tılınıŋ halyqaralyq deŋgeidegı orny joǧary bolǧandyqtan, ony balasyna qajet tıl dep qabyldaidy. Al qazaq tılın tek Qazaqstannyŋ aumaǧynda qoldanylatyn tıl retınde köredı. Alaida AQŞ-taǧy tıldık orta men jaǧdaiǧa qarasaq, būl tüsınık bırtındep özgerıp keledı. Soŋǧy jyldary orys tılınıŋ AQŞ-taǧy bedelı men qoldanylu aiasy tömendep kettı.
Sondyqtan qazaq tılın jasyrudyŋ nemese ony ekınşı orynǧa qoiudyŋ qajetı joq dep oilaimyn. Kerısınşe, şetelde tūratyn qazaqtar öz ana tılın aşyq aityp, balalaryna qazaq tılın üiretuge ūmtyluy kerek.
– Sız ūzaq jyldar boiy Qazaqstannan tys jerde qazaq tılın oqytyp, nasihattap kelesız. Bügıngı qazaq tılınıŋ Qazaqstandaǧy jaǧdaiyna köŋılıŋız tola ma? Memlekettık tıldıŋ odan ärı damuyna ne jetıspeidı?
– Men 18 jyldan berı şetelde qazaq tılın därıptep, nasihattap kelemın. Osy uaqyt ışınde Qazaqstanǧa bır-ekı jyl saiyn kelıp tūramyn. Sondyqtan elımızdegı tıldık ortada bolyp jatqan özgerısterdı syrttai emes, öz közımmen körıp, baqylap jürmın.
Soŋǧy 5-6 jylda, äsırese jastardyŋ, onyŋ ışınde qala jastarynyŋ qazaq tılıne degen qyzyǧuşylyǧy aitarlyqtai artqanyn baiqadym. Tıptı Kaliforniiadaǧy Google sekıldı ırı kompaniialarda jūmys ıstep, şetelde jaqsy mansap qūryp jürgen qazaq jastarynyŋ özı soŋǧy uaqytta balalaryn qazaq mektebıne beru üşın Almatyǧa qaita köşıp kelıp jatyr.
Olardyŋ köpşılıgı özderı şetelde bılım alǧan. Balalary da şetelde ösıp, qazaq tılın tabiǧi ortada meŋgere almai qaluy mümkın ekenın tüsınedı. Özderı qazaqşa erkın söilegenımen, balalarynyŋ qazaq tılın däl sol deŋgeide tabiǧi türde üirenuı qiyn ekenın baiqaidy. Sondyqtan balalarynyŋ negızgı bılım ırgetasyn Qazaqstanda qalap, qazaq tılın ana tılı retınde meŋgergenın qalaidy. Būl – qazaq tılıne degen sūranystyŋ artyp kele jatqanynyŋ bır körınısı dep oilaimyn.
Alaida qazaq tılın oqytu ädıstemesınde älı de şeşımın tappaǧan mäseleler bar. Qazırgı zaman talabyna tolyq säikes kelmeitın, būrynnan qalyptasqan grammatikalyq erejeler men dästürlı täsılder älı de köp qoldanylady. Al bügıngı balalarǧa tıl üiretude zamanaui, qyzyqty ärı ömırmen bailanysty mazmūn men jaŋa ädıster qajet.
Sondyqtan keibır adamdar qazaq tılın üirenuge bastapqyda ülken qyzyǧuşylyq tanytqanymen, uaqyt öte kele yntasy tömendep ketuı mümkın. Menıŋşe, būǧan oqytu ädıstemesınıŋ jetkılıksızdıgı de äser etedı. Tıldı üirenuge degen qyzyǧuşylyq bar, sūranys bar, endı sol sūranysqa jauap beretın sapaly ädısteme qajet.
Memleket tarapynan qazaq tılın oqytudyŋ jaŋa täsılderın damytuǧa köbırek köŋıl bölınuı kerek. Äsırese qazaq tılın ana tılı retınde emes, ekınşı tıl retınde meŋgerıp jatqan adamdarǧa arnalǧan tiımdı baǧdarlamalar qajet. Sonymen qatar jaŋa tehnologiialar men zamanaui oqytu qūraldaryn qazaq tılın üiretu üderısıne keŋınen engızu maŋyzdy.
Menıŋşe, bügıngı mäsele qazaq tılıne degen qyzyǧuşylyqtyŋ joqtyǧynda emes. Kerısınşe, qyzyǧuşylyq artyp keledı. Endıgı mındet – sony tūraqty nätijege ainaldyratyn, zamanaui ärı tiımdı qazaq tılın oqytu jüiesın qalyptastyru.
– Tıldı saqtap qaluda otbasynyŋ rölı qandai? Qazırgı ata-analarǧa ana tılın balaǧa sıŋıru üşın qandai keŋes berer edıŋız?
– Ana tılın balaǧa üiretude otbasynyŋ rölı öte maŋyzdy. Bala tıldı eŋ aldymen üiden, ata-anasynan estıp, tabiǧi türde meŋgeredı. Sondyqtan üide mümkındıgınşe tek qazaq tılınde söilesuge tyrysu kerek. Būl üşın arnaiy sabaq ūiymdastyrudyŋ qajetı joq, kündelıktı ömırdıŋ özınde qazaq tılın tūraqty qoldanu jetkılıktı.
Mysaly, bırge tamaqtanǧan kezde ata-ana da, bala da telefondy bır şetke qoiyp, bır-bırımen qazaqşa söileskenı dūrys. Är otbasy müşesı sol künı ne ıstegenın, qandai jaǧdai bolǧanyn aityp, özara äŋgımelesıp otyrǧany maŋyzdy. Osyndai qarapaiym kündelıktı qarym-qatynastyŋ özı balanyŋ sözdık qoryn qalyptastyrady.
Taǧy bır maŋyzdy närse – ūlttyq dästürdı saqtau. Dästür, otbasydaǧy äŋgıme, bırge tamaqtanu, ülkendermen aralasu siiaqty dünielerdıŋ barlyǧy tılmen tyǧyz bailanysty. Bala qazaq tılın tek sabaqta emes, otbasynyŋ kündelıktı ömırınde estıp, qoldanyp ösuı kerek.
«AUTİZM TAQYRYBY – MENIŊ QOǦAMDYQ QYZYǦUŞYLYǦYMNYŊ BIR BÖLIGI»
– Soŋǧy jyldary sız autizm mäselesın de belsendı köterıp jürsız. Būl taqyrypqa keluıŋızge ne sebep boldy?
– Men köp jyldar boiy daryndy balalardyŋ ata-analaryna keŋes beru salasynda jūmys ıstedım. Osy baǧyttaǧy türlı ūiymdardyŋ qūramynda boldym. On jyldan astam uaqyt boiy Kaliforniiadaǧy joǧary mektepterde daryndy balalarǧa mamandyq taŋdauǧa jäne bolaşaq baǧytyn anyqtauǧa kömektesetın keŋesşı bolyp qyzmet atqardym. AQŞ-ta būl mamandyqty «advisor» nemese «counselor» dep ataidy.
Sol jūmys barysynda daryndy balalardyŋ arasynda autizm diagnozy bar balalardyŋ da kezdesetının baiqadym. Olardyŋ özındık erekşelıkterı men qabıletterı bolady. Osy taqyrypqa bailanysty daryndy balalarǧa arnalǧan ǧylymi konferensiialarǧa qatysyp, autizm spektrındegı balalardyŋ erekşelıkterı turaly köp närse üirendım.
Uaqyt öte kele autizmı bar balalardyŋ ata-analarymen de tyǧyz jūmys ıstei bastadym. Olardyŋ mäselelerımen, sūraqtarymen jäne qajettılıkterımen jaqynyraq tanysqan saiyn būl baǧytqa degen qyzyǧuşylyǧym arta tüstı. Osylaişa autizm taqyryby menıŋ käsıbi ızdenısımnıŋ jäne qoǧamdyq qyzyǧuşylyǧymnyŋ bır bölıgıne ainaldy.
– Stenfordta autizm mäselesıne qatysty zertteuler jürgızılıp jatqanyn aittyŋyz. Osy baǧyttaǧy halyqaralyq täjıribenı Qazaqstanǧa engızu boiynşa qandai jūmystar atqaryp jürsız?
– Stenford universitetınde autizmı bar balalardy zertteitın arnaiy zerthana bar. Sol zerthananyŋ direktory, professor ärı därıgermen tanysyp, bırlesıp jūmys ısteuge mümkındık aldym. Tört jyldan berı sol jerde jürgızılıp jatqan ǧylymi zertteulermen jäne zamanaui ädıstemelermen tanysyp, olardy Qazaqstanǧa engızudıŋ joldaryn ızdep kelemın.
Osy uaqyt ışınde Atyrauǧa baryp, autizm ortalyqtarynda jūmys ısteitın mamandardy jinap, arnaiy seminarlar ūiymdastyrdyq. Alaida būl ädıstemelerdı Qazaqstandaǧy ortalyqtardyŋ jūmysyna naqty engızudıŋ jolyn tabu oŋai bolǧan joq. Biurokratiialyq kedergıler köp kezdestı, ärı mūndai täjıribenı engızudıŋ bırızdı, jüielı mehanizmı qalyptaspaǧan. Sonyŋ saldarynan bastapqyda kütken nätijege tolyq jete almadyq.
Sondyqtan biyl būl baǧyttaǧy jūmysty jaŋa deŋgeige köteruge tyrysyp jatyrmyn. Qazaqstandaǧy autizmı bar balalar men olardyŋ ata-analaryna naqty paidasy tietın, tiımdılıgı zertteulermen negızdelgen jaŋa ädıstemelerdı qoldanyp jürgen Tehas universitetınıŋ professor-därıgerın arnaiy şaqyrdym.
Endıgı maqsatymyz – onyŋ täjıribesın tek bır ortalyqta ǧana qaldyrmai, Qazaqstannyŋ är öŋırıne taratu. Eŋ bastysy, şeteldık täjıribenı jai ǧana tanystyryp qoimai, ony elımızdegı mamandardyŋ kündelıktı jūmysyna engızıp, balalar men ata-analarǧa naqty paidasyn tigızetın jüie qalyptastyru.
«BALANY ÖZGERTU EMES, ONYŊ MÜMKINDIGIN AŞU MAŊYZDY»
– Autizmı bar balanyŋ ata-anasy eŋ aldymen nenı tüsınuı kerek? Olarǧa qandai qoldau maŋyzdy?
– Eŋ aldymen, ata-ana balasyn qandai bolsa, solai qabyldauy kerek. Balasynyŋ autizmı bar ekenın tüsınıp, onyŋ erekşelıgın qabyldauǧa jäne tolyq qoldau körsetuge daiyn bolǧannan keiın ǧana türlı damytu nemese qoldau ädısterınıŋ nätijesı tiımdı bolady dep oilaimyn.
Qazır AQŞ-ta «autizm» degennen görı «neirodivergent» ūǧymy jiı qoldanylady. Iаǧni adamnyŋ miy men älemdı qabyldauy neirotiptık adamdardan özgeşe boluy mümkın. Būl mındettı türde «tüzetudı» nemese balany basqalar siiaqty etuge tyrysudy qajet etetın närse emes.
Kerısınşe, balany qoǧam qabyldaityn belgılı bır qalypqa küştep salu oǧan ülken stress äkeluı mümkın. Sondyqtan balanyŋ erekşelıgın qabyldap, soǧan säikes qoldau men tiımdı ädısterdı taŋdaǧan dūrys. Negızgı maqsat – onyŋ qoǧamnyŋ tolyqqandy müşesı bolyp ömır süruıne, bılım aluyna jäne bolaşaqta özıne laiyqty käsıbi jolyn tabuyna jaǧdai jasau.
Qanşa professordy, qanşa mamandy şaqyryp, qanşa türlı ädıstı qoldansaq ta, eger ata-ana balasyn qabyldamai, «erteŋ ol mındettı türde özgerıp, bız siiaqty boluy kerek» degen tüsınıkte bolsa, nätije beruı qiyn. Eŋ bastysy – balanyŋ boiyndaǧy potensialdy köre bılu.
Neirodivergent bolyp düniege kelgen balanyŋ da qabıletı men mümkındıgı öte köp boluy mümkın. Alaida ata-ana bar küşın ony mındettı türde özgertuge jūmsasa, balanyŋ boiyndaǧy sol potensialdyŋ aşylmai qalu qaupı bar.
Mysaly, oŋqai adamdy mındettı türde sol qolymen jazuǧa mäjbürleu oǧan qanşalyqty qiyn bolsa, neirodivergenttı balany da öz tabiǧatyna qaişy qalypqa salu sondai äser etuı mümkın.
Sondyqtan bızdıŋ basty maqsatymyz – balany özgertu emes, ony tüsınu, qabyldau jäne öz mümkındıgın tolyq aşuyna jaǧdai jasau.
– AQŞ pen Qazaqstandaǧy autizmge qatysty közqaras pen qoldau jüiesın salystyrsaŋyz, bızge qandai täjıribenı üirenu qajet?
– AQŞ-ta soŋǧy jyldary autizm mäselesıne qoǧam tarapynan köp köŋıl bölınıp keledı. Būl baǧytta arnaiy zertteuler jürgızetın universitetter men ǧylymi ortalyqtar bar. Köptegen oqu oryndarynda autizm mäselesın zertteitın arnaiy departamentter nemese ortalyqtar jūmys ısteidı.
Sonymen qatar AQŞ-ta autizmı bar adamdarǧa 18 jastan keiın de qoldau körsetetın arnaiy ortalyqtar bar. Onda türlı treningter ötkızılıp, jastardyŋ öz betınşe ömır süruıne jäne eŋbek naryǧyna aralasuyna kömektesedı. Sonyŋ ışınde jūmysqa ornalasuǧa qajettı daǧdylardy üiretetın tegın käsıbi baǧdarlamalar da bar. Mūndai jūmystardy jüzege asyratyn arnaiy qorlar da jūmys ısteidı.
Men de Los-Andjeleste osyndai qorlardyŋ bırın basqaramyn. Būl ūiymdarǧa donorlar men investorlar tarapynan qoldau körsetıledı. Sebebı qazırgı kezde autizm mäselesıne qatysty äleumettık jobalar men arnaiy baǧdarlamalarǧa qyzyǧuşylyq artyp keledı.
Mūnda eŋ maŋyzdy mäselenıŋ bırı – autist adamdardyŋ qabıletın dūrys tanyp, ony käsıbi baǧytta paidalanu. Mysaly, keibır autist adamdardyŋ belgılı bır ıske ūzaq uaqyt boiy zeiın qoiyp, ony öte mūqiiat oryndau qabıletı joǧary boluy mümkın. Qazırgı taŋda mūndai qasietter köptegen mamandyqtarda qajet.
Mäselen, zerthanada ǧylymi jūmystar jürgızu, tehnikalyq qūraldardyŋ belgılı bır bölşekterın jöndeu nemese ūşaq sekıldı kürdelı tehnikanyŋ bölşekterımen jūmys ısteu kezınde joǧary deŋgeidegı zeiın men ūqyptylyq talap etıledı. Osyndai salalarda keibır autist adamdardyŋ qabıletın tiımdı paidalanuǧa bolady.
Sondyqtan AQŞ-ta arnaiy qorlar arqyly autist jastardy türlı käsıbi baǧyttarǧa daiyndaityn treningter ūiymdastyrylady. Mysaly, kiberqauıpsızdık, IT, tehnikalyq jäne basqa da däldıktı talap etetın salalar boiynşa käsıbi daǧdylar üiretıledı. Keibır kompaniialar da osyndai mamandardy jūmysqa tartuǧa müddelı.
Menıŋ oiymşa, būl täjıribenı Qazaqstanda da damytuǧa bolady. Eŋ bastysy – autist jastardy tek kömekke mūqtaj adamdar retınde qarastyrmai, olardyŋ qabıletı men äleuetın köre bılu. Sol qabılettı dūrys baǧyttap, naqty käsıbi daǧdyǧa ainaldyru qajet. Būl olardyŋ eŋbek naryǧyna aralasuyna ǧana emes, özıne degen senımınıŋ artuyna da mümkındık beredı.
Mysaly, AQŞ-ta ūşaq bölşekterın şyǧaratyn nemese äskeri-tehnikalyq baǧytta jūmys ısteitın kompaniialar bar. Joǧary däldık pen ūqyptylyqty qajet etetın osyndai salalarda arnaiy daiyndyqtan ötken mamandardyŋ eŋbegıne sūranys boluy mümkın. Qazaqstanda da osy baǧytta jüielı baǧdarlama qalyptastyryp, autist jastardyŋ äleuetın käsıbi ortada ıske asyruǧa mümkındık jasauǧa bolady.
– Qazaqstanda autizm turaly eŋ ülken qate tüsınık qandai? Būl stereotipterdı qalai özgertuge bolady?
– Menıŋşe, Qazaqstandaǧy eŋ ülken qate tüsınıkterdıŋ bırı – autizmdı mındettı türde «jazylyp ketetın auru» retınde qabyldau. Sonyŋ saldarynan ata-analar balasyna diagnoz qoiylǧannan keiın bır ortalyqtan ekınşısıne baryp, türlı ädısterdı ızdep, köp qarajat jūmsaidy. Iаǧni keide basty nazar balanyŋ naqty qajettılıgı men qabıletınen görı, diagnozdy «joiuǧa» baǧyttalyp ketedı.
Al AQŞ-ta autizmge közqaras bırtındep özgeşe baǧytqa auysyp keledı. Ol jerde autist adamdy miy men älemdı qabyldauy özgeşe qalyptasqan adam retınde qarastyryp, eŋ aldymen onyŋ potensialyn aşuǧa köŋıl böledı. Mūnda strength-based approach, iaǧni adamnyŋ älsız tūstaryn ǧana tüzetuge emes, küştı jaqtary men qabıletterın anyqtap, solardy damytuǧa negızdelgen täsıl qoldanylady.
Sondyqtan ata-ana «balam qaşan jazylyp ketedı?» degen sūraqtan görı, «balamnyŋ qandai qabıletı bar jäne sol qabıletın qalai aşa alamyn?» degen sūraqty qoiǧany dūrys dep oilaimyn.
Taǧy bır maŋyzdy mäsele – balany mındettı türde qoǧamdaǧy qalypqa beiımdeuge tyrysu. Keide ata-ana «balamdy ortaǧa beiımdeuım kerek» dep özı de, balasy da ülken streske tüsedı. Onyŋ ornyna «balam üşın qolaily orta qalai qalyptastyramyn?» degen közqaras qajet. Sonda balanyŋ aldynda jaŋa mümkındıkter aşylady.
- Sūhbattasqanyŋyzǧa rahmet!
Dana Nūrmūhanbet
«Adyrna» ūlttyq portaly
