Qazaqstan Respublikasy Prezidentınıŋ janyndaǧy Qazaqstan Respublikasy
Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ akademigı
Tılekqabyl Säbitūly Ramazanovtyŋ 65 jyldyǧyna orai
Bölşekterı ideal gazdyŋ qarapaiym ülgısıne baǧynbaityn, al ärbır qozǧalysy ūjymdyq örıs pen kvanttyq äserlerge täueldı zatty qalai sipattauǧa bolady? Akademik Tılekqabyl Ramazanov üşın būl saual bükıl ǧūmyryn arnaǧan ǧylymi baǧdarlamaǧa ainaldy. Onyŋ ǧylymi mektebı ideal emes jäne tozaŋdy plazmanyŋ kürdelı älemın esepteuge, baqylauǧa jäne jaŋa tehnologiialarda qoldanuǧa jol aşu üşın teoriiany, kompiuterlık modeldeudı jäne eksperimenttı toǧystyrdy.
Körşılerın «este saqtaityn» materiia
Plazmany köbıne zattyŋ törtınşı küiı dep ataidy. Alaida būl anyqtama onyŋ jalpy sipatyn ǧana anyqtaidy. Gaz iondalyp, onda erkın elektrondar men iondar paida bolady, al elektr örısterı bölşekterdıŋ qozǧalysyna äser ete bastaidy. Sūiytylǧan ärı ystyq plazmada derbes bölşekterdıŋ özara ärekettesuın salystyrmaly türde köptegen esepterde älsız dep sanaǧan. Al ideal emes plazmada mūndai qarapaiym ärekettesu joiylady. Özara ärekettesu energiiasy jylu energiiasymen şamalas, bır bölşektıŋ qozǧalys ainalasyn özgertedı, al qorşaǧan orta öz kezegınde onyŋ traektoriiasyna yqpal etedı.
Fizikanyŋ däl osy salasy Tılekqabyl Säbitūly Ramazanov zertteulerınıŋ basty nysanyna ainaldy. İdeal emes plazma planetalar men jūldyzdardyŋ qoinauynda, lazerlık impulspen qyzdyrylǧan tyǧyz zatta, inersiialyq termoiadrolyq sintez mındetterınde jäne zerthanalyq gaz razriadtarynda kezdesedı. Onyŋ qasietterın bılu qysym men energiia tasymalyn, elektrötkızgıştıktı, bölşekterdıŋ soqtyǧysuyn jäne jylulyq tepe-teŋdıktıŋ ornau jyldamdyǧyn esepteu üşın qajet. Mikroskopiialyq deŋgeidegı özara ärekettesudı sipattauda ketken qate keiın bükıl jüie modelınıŋ qatesıne ūlasady.
Tılekqabyl Säbitūly 1961 jylǧy 28 mamyrda Atyrau oblysy Qūrmanǧazy audanynyŋ Ganiuşkino auylynda düniege keldı. 1983 jyly S.M. Kirov atyndaǧy Qazaq memlekettık universitetınıŋ fizika fakultetın «Teoriialyq fizika» mamandyǧy boiynşa üzdık bıtırıp, keiın kündızgı aspiranturada oquyn jalǧastyrdy. Dissertasiialyq zertteuın Mäskeu oblysynyŋ Troisk qalasyndaǧy Kurchatov atyndaǧy Atom energiiasy institutynda oryndady. Onyŋ käsıbi joly äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetımen tyǧyz bailanysty. Universitette injener jäne kışı ǧylymi qyzmetkerden professorǧa, ǧylymi bölımderdıŋ basşysy men prorektorǧa deiıngı qyzmetterdı atqardy.
1988 jyly jas zertteuşı tyǧyz plazmanyŋ jylu-fizikalyq jäne elektr-fizikalyq qasietterın sifrlyq modeldeuge arnalǧan kandidattyq dissertasiiasyn qorǧady. 1995 jyly Resei ǧylym akademiiasynyŋ Joǧary temperaturalar bırıkken institutynda psevdopotensialdyq modelder negızınde ideal emes plazmany teoriialyq jäne kompiuterlık modeldeuge arnalǧan doktorlyq dissertasiiasyn qorǧady. Ol Qazaqstanda «Plazma fizikasy» mamandyǧy boiynşa fizika-matematika ǧylymdarynyŋ doktory atanǧan tūŋǧyş ǧalym boldy. 1996 jyly oǧan professor ǧylymi ataǧy berıldı
Şeksızdıktıŋ ornyna formula
Plazma fizikasynyŋ özektı qiyndyqtarynyŋ bırı kulondyq özara ärekettesuge bailanysty. Zariadtalǧan bölşekter bır-bırıne alys qaşyqtyqtan äser etedı, al nüktelık zariadtarǧa arnalǧan qarapaiym formulany keibır esepterde qoldanu energiianyŋ şeksız ülken mänderıne matematikalyq alşaqtyqtarǧa äkeledı. Naqty plazmanyŋ özı būl ärekettesudı özgertedı: ainaladaǧy zariadtar örıstı ekrandaidy, al qysqa qaşyqtyqta bölşekterdıŋ tolqyn tabiǧaty baiqalady. Ramazanov 1988 jylǧy kandidattyq dissertasiiasynda student kezınen bastaǧan ideiasyn aiaqtap, psevdopotensial negızınde tyǧyz plazmadaǧy N bölşektıŋ bır mezgıldegı korreliasiiasyn sipattaityn jalpylanǧan Puasson–Bolsman teŋdeuın qorytyp şyǧardy.
Psevdopotensial nemese tiımdı potensial mūndai özara ärekettesudı bır jūmys formulasymen sipattauǧa mümkındık beredı. Būl şartty almastyru nemese matematikalyq aila emes, jūptyq ärekettesuge ortanyŋ yqpalyn, köpbölşektı korreliasiialardy jäne bölşekterdıŋ kvanttyq tabiǧatyn engızu täsılı. 1995 jyly bedeldı Physics Letters ǧylymi jurnalynda jariialanǧan maqalada ol ūstazy, akademik Fazylhan Baiymbetovpen bırge ūjymdyq qūbylystardy eskeretın klassikalyq ideal emes plazmanyŋ jaŋa psevdopotensialdyq modelın äzırledı. Būl eŋbek keiın jüielı türde keŋeigen ırı ärı keleşegı zor baǧyttyŋ negızın qalady.
2002 jyly Tılekqabyl Ramazanov şäkırtterımen bırge küştı bailanysqan jartylai klassikalyq plazma üşın qysqa qaşyqtyqtaǧy kvanttyq-mehanikalyq difraksiiany da, alys qaşyqtyqtaǧy zariad örısterınıŋ ekrandaluyn da qatar eskeretın ekrandalǧan tiımdı potensialdardy alǧaş ret aldy. Ǧylymi kürdelı prosestı köpşılık oqyrmanǧa tüsınıktı bolu üşın tanymdyq sipatta tüsındıre ketsek. Ǧalymdar qarapaiym kulondyq formula jetkılıksız bolatyn qaşyqtyqtyŋ barşa auqymynda bölşekter arasyndaǧy küştıŋ dūrys «beinesın» jasady.
Kelesı qadam elektrondar men iondardyŋ qatarynda beitarap atomdarda saqtalatyn ışınara iondalǧan plazmaǧa qatysty jasaldy. 2005 jylǧy jūmysta difraksiia men ekrandaludy eskeretın «zariad–atom» poliarizasiialyq özara ärekettesu modelı qorytyldy. Mūndai modelder tyǧyz plazmanyŋ tasymaldyq jäne optikalyq qasietterın esepteu üşın qajet, öitkenı elektronnyŋ atommen soqtyǧysuy jüienıŋ ötkızgıştıgı men qūramyna äser etedı.
2016 jyly Tılekqabyl Ramazanov pen onyŋ şäkırtterı multipoldık jıkteu ädısın klassikalyq jäne kvanttyq plazmadaǧy kürdelı bölşekterge qoldandy. Olar «dipol–dipol», «zariad–dipol», «zariad–atom» jäne «atom–atom» jūptary üşın potensialdar aldy. Būl ädıs ortanyŋ jeke zariad örısın qalai özgertetını belgılı bolsa, odan qūrama nysandardyŋ özara ärekettesuın däiektı türde şyǧaruǧa bolatynyn körsettı. Osylaişa bır matematikalyq ideia tozaŋdy plazma, jyly tyǧyz zat jäne kondensasiialanǧan küi fizikasynyŋ mındetterın özara bailanystyrady.
Tyǧyz plazmaǧa arnalǧan kompiuterlık eksperiment
Formula negızınde materiianyŋ ölşenetın qasietın esepteuge mümkındık bergende ǧana şynaiy küşke ie bolady. 2006 jylǧy jūmysta Tılekqabyl Ramazanov nemıs ärıptesterımen bırge tyǧyz kvaziklassikalyq sutegı plazmasynyŋ mikroskopiialyq sipattamalary men elektrötkızgıştıgın zertteu üşın molekulalyq dinamika ädısın qoldandy. Esepteu eksperimentınde bölşekter berılgen küşterdıŋ äserımen qozǧalady, al zertteuşı köptegen traektoriialardan ūjymdyq mınez-qūlyqtyŋ qalai qalyptasatynyn baqylaidy.
Būl täsıl qarapaiym juyqtau senımsız bola bastaǧanda, al tolyq kvanttyq esepteu asa kürdelı aralyq parametrler aimaǧynda erekşe maŋyzdy. Kompiuterlık modeldeu analitikalyq teoriia men fizikalyq eksperimenttı jalǧaityn buynǧa ainalady. Ol özara ärekettesu potensialyn tekseruge, korreliasiialyq funksiialardy aluǧa jäne astrofizikalyq nysandar men basqarylatyn sintez zertteulerıne tän jaǧdailarda zariad tasymalyn baǧalauǧa mümkındık beredı.
Rostok universitetı men Los-Andjelestegı Kaliforniia universitetındegı ärıptesterımen bırlesıp oryndalǧan 2010 jylǧy halyqaralyq zertteu ışınara iondalǧan sutegı plazmasynyŋ küi teŋdeuıne arnaldy. Avtorlar elektron–atom özara ärekettesuınıŋ ülesın şaşyrau jönındegı eksperimenttık derektermen bailanystyryp, qysymdy, himiialyq potensialdy jäne qūramdy temperatura men tyǧyzdyqqa qarai eseptedı. Alynǧan nätijeler neǧūrlym juyq modelderdı tekseruge arnalǧan baǧdar boldy.
Keiın ǧylymi top būl täsıldı asyl gazdardyŋ tyǧyz plazmasyna taratty. 2022 jylǧy jariialanymdarda elektronnyŋ gelii jäne basqa asyl gaz atomdarymen özara ärekettesuınıŋ tiımdı optikalyq potensialdary qūryldy. Ekrandalu, difraksiia, poliarizasiialyq jäne almasu ülesterın bır mezgılde eskeru är äserdı jeke eseptegenmen salystyrǧanda şaşyrau sipattamalaryn edäuır özgerttı. Būl — maŋyzdy ädısnamalyq qorytyndy, iaǧni tyǧyz ortada fizikalyq mehanizmderdı tekserusız bır-bırıne täuelsız tüzetuler retınde qosa saluǧa bolmaidy.
2024 jylǧy zertteude Tılekqabyl Ramazanov pen ärıptesterı berilliidıŋ tyǧyz ystyq plazmasyndaǧy temperaturalyq relaksasiiasyn qarastyrdy. Esepteu iondyq özekşenıŋ şektı ölşemı men ışkı qūrylymy elektron–ion soqtyǧysularynyŋ tasymaldyq qimasyna, soqtyǧysu jiılıgıne jäne temperaturalardyŋ teŋelu jyldamdyǧyna äser etetının körsettı. Lazermen induksiialanǧan plazma men inersiialyq termoiadrolyq sintezdı modeldeu üşın būl prinsiptı mäsele. Elektrondar men iondar arasyndaǧy energiia almasu uaqyty bükıl jüienıŋ evoliusiiasyn aiqyndaidy.
Bölşekterı kristall tüzetın plazma
2000 jyldardyŋ basynda akademik Tılekqabyl Ramazanovtyŋ jetekşılıgımen Qazaqstanda jaŋa baǧyt - tozaŋdy nemese keşendı plazma fizikasy dami bastady. Kädımgı gaz razriadyna qatty zattyŋ mikrobölşekterı engızıledı. Olar betıne elektrondardy jinap, ülken terıs zariadqa ie bolady da, özara küştı ärekettese bastaidy. Belgılı bır jaǧdaida bölşekter kristaldyq torǧa ūqsaityn rettelgen qūrylym tüzedı. Mūndai nysan plazmalyq kristall dep atalady.
Fizik üşın būl jüienıŋ artyqşylyǧy - onyŋ körnekılıgınde. Kädımgı kristall atomdaryn naqty uaqytta jai közben baqylau mümkın emes, al plazmadaǧy mikrobölşekterdı kamera arqyly köruge bolady. Zertteuşı rettılıktıŋ qalai paida bolatynyn, tolqyndardyŋ taraluyn, aqaulardyŋ tüzıluın jäne fazalyq auysulardyŋ jüruın baqylaidy. Keşendı plazma köpbölşektı statistikalyq fizikanyŋ modeldık zerthanasyna ainalady.
2005 jyly QazŪU-daǧy bıregei eksperimenttık qondyrǧyda Qazaqstanda alǧaş ret plazmalyq kristall alyndy. Būl nätije jeke eksperiment retınde ǧana maŋyzdy bolǧan joq. Qondyrǧynyŋ ainalasynda tiımdı potensialdar teoriiasy gaz razriadynyŋ diagnostikasymen jäne mikrobölşekterdı tıkelei baqylaumen ūştasqan zertteu baǧdarlamasy qalyptasty.
2008 jylǧy jūmys razriadtyŋ közge körınetın körınısın de asa saqtyqpen tüsındıru kerektıgın körsettı. Qabattalǧan solǧyn razriadta jarqyraǧan qabattardyŋ orny elektr örısınıŋ maksimumdarymen säikes kelmedı. Sifrlyq model men eksperiment tozaŋ bölşekterınıŋ stratanyŋ «kütpegen» jaǧynda qalyqtau paradoksyn tüsındırdı. Elektrondyq qūramdas bölıktegı beilokal üderıster saldarynan optikalyq jarqyrau örıske qatysty keŋıstıkte yǧysqan bolyp şyqty.
2014 jyly top elektrlık zond maŋyndaǧy tozaŋsyz aimaqtyŋ enı boiynşa plazmany diagnostikalaudyŋ balama ädısın ūsyndy. Model sol aimaqtyŋ ölşengen kölemı arqyly elektrondardyŋ temperaturasy men konsentrasiiasyn anyqtauǧa mümkındık berdı. Nätijeler Lengmiur zondymen jürgızılgen klassikalyq diagnostikamen säikes keldı. Mūndai ädıs standartty zondtyŋ dūrys volt-amperlık sipattamasyn alu qiyn bolǧanda paidaly.
2015 jylǧy zertteu zerthanalyq eksperiment pen tozaŋ būltynyŋ ortasyndaǧy bos aimaq - voidtyŋ tüzılu esebın bırıktırdı. Būl aimaqty iondyq ılestıru küşınıŋ radial qūrauşysy qalyptastyratyny körsetıldı. Razriad togy neǧūrlym joǧary bolsa, void soǧūrlym keŋ bolady. Esepteu ırı bölşekter men gaz qysymy tömen jaǧdaida bos aimaqtardyŋ aiqynyraq bolatynyn da boljady. Zertteu nätijesınde mikrogravitasiia jaǧdaiyndaǧy keşendı plazmaǧa arnalǧan keiıngı eksperimentter üşın tekseruge bolatyn boljam ūsynyldy.
Jerdegı zerthanadan ǧaryşqa deiın
Gravitasiia mikrobölşekterden ülken üşölşemdı qūrylymdardyŋ tüzıluıne kedergı keltıredı. Jerde olardy elektr nemese magnit örısımen ūstap tūru qajet. Mikrogravitasiiada būl faktor joiylyp, jüiede jer üstı eksperimentıne qoljetımsız rejimder aşylady. Sondyqtan kürdelı kulondyq jüielerdı zertteu zaŋdy türde orbitaǧa şyqty.
2016 jyly qūramynda Tılekqabyl Ramazanov jetekşılık jasaǧan Halyqaralyq ǧaryş stansiiasynyŋ bortyndaǧy jaŋǧyrtylǧan «Kulondyq kristaldar» qondyrǧysynda jürgızılgen eksperimentter seriiasynyŋ nätijelerın jariialady. Magnittık tūzaqta zariadtalǧan jäne zariadtalmaǧan diamagnittık bölşekter şoǧyrynyŋ tüzıluı, onyŋ terbelısterınıŋ qozuy men öşuı, sondai-aq küştı elektr örısınde qūrylymnyŋ būzyluy baqylandy. Bölşekterdıŋ zariady olardyŋ şoǧyrdan ūşu jyldamdyǧy boiynşa baǧalandy.
Zertteu avtorlarynyŋ qatarynda qazaqstandyq ǧaryşkerler Talǧat Mūsabaev pen Aidyn Aiymbetov boldy. Būl jūmysta ūǧymdardy däl ajyratu qajet. Jerdegı plazmalyq kristaldar plazmalyq ortadaǧy zariadtalǧan tozaŋnan tüzılse, orbitalyq eksperiment kädımgı plazmalyq ekrandalu bolmaityn magnittık tūzaqtaǧy diamagnittık bölşekterdıŋ kulondyq şoǧyrlaryn zerttedı. Ekı baǧytqa ortaq özek - küştı ärekettesetın bölşekter men özın-özı ūiymdastyru fizikasy.
Orbitalyq eksperiment akademik Ramazanov mektebıne tän bır erekşelıktı aiqyn körsetedı. Teoriia formula şeŋberınde qalyp qoimaidy. Tiımdı özara ärekettesu aldymen kompiuterlık modelde, keiın zerthanalyq qondyrǧyda, ary qarai mikrogravitasiia jaǧdaiynda tekserıldı. Osyndai sikl ırgelı taqyrypty tūraqty zertteu baǧdarlamasyna ainaldyrdy.
Qoldanylu şegı aiqyn kvanttyq gidrodinamika
Zertteulerdıŋ taǧy bır baǧyty kvanttyq gidrodinamikamen bailanysty. Ol elektrondardyŋ ūjymdyq qozǧalysyn sūiyqtyq qozǧalysyna ūqsatyp sipattap, kädımgı teŋdeulerdı kvanttyq tüzetulermen tolyqtyrady. Ädıstıŋ tartymdylyǧy kürdelı köpbölşektı eseptı tyǧyzdyq, jyldamdyq jäne tiımdı potensialdar arqyly örnekteuge bolatyndyǧynda. Bıraq būl qolailylyq modeldı däldık şegınen tys qoldanu qaupın tuǧyzady.
2018 jylǧy şolu sipatyndaǧy teoriialyq eŋbekte şektı temperaturadaǧy plazma üşın kvanttyq gidrodinamika teŋdeulerı däiektı türde şyǧarylyp, belgılı nätijeler naqtylandy. Bom potensialynyŋ beilokal türı ūsynyldy jäne täsıldıŋ qoldanylu aimaqtary jeke talqylandy. Maqalanyŋ maŋyzy alynǧan formulalarmen ǧana emes, ǧylymi tärtıppen de ölşenedı. Avtorlar yqşam modeldıŋ negızınde qandai juyqtaular jatqanyn jäne oǧan qandai jaǧdaida senuge bolatynyn anyq körsettı.
Mūndai ūstanym akademiktıŋ bükıl zertteu baǧytyna tän. Tiımdı model eseptı qandai da bır jolmen oŋailatqany üşın emes, şeşuşı fizikalyq mehanizmderdı saqtap, tekserıletın şekterge ie bolǧany üşın qūndy.
Būl zertteuler Qazaqstanǧa ne berdı?
Tılekqabyl Ramazanov pen onyŋ ǧylymi mektebınıŋ zertteulerı Qazaqstan üşın bırneşe maŋyzdy nätije berdı. Eŋ aldymen, elde ideal emes jäne tozaŋdy plazma fizikasynyŋ derbes baǧyty qalyptasty. Otandyq teoriialyq modelder, kompiuterlık ädıster men eksperimenttık qondyrǧylar äzırlendı. Sonyŋ arqasynda qazaqstandyq ǧalymdar şeteldık äzırlemelerdı zerttep qana qoimai, öz şeşımderın ūsynuǧa, nätijelerın jetekşı halyqaralyq jurnaldarda jariialauǧa jäne ırı bırlesken jobalarǧa qatysuǧa mümkındık aldy.
Qazaqstanda tozaŋdy plazmany zertteuge arnalǧan eksperimenttık bazanyŋ qūryluy erekşe maŋyzdy. 2005 jyly QazŪU-da elımızde tūŋǧyş ret plazmalyq kristall alyndy. Jasalǧan qondyrǧylar zariadtalǧan mikrobölşekterdıŋ qozǧalysyn baqylauǧa, rettelgen qūrylymdardyŋ tüzıluın zertteuge jäne teoriialyq esepterdı zerthanada tekseruge mümkındık berdı. Būl jūmystar Qazaqstannyŋ zamanaui plazma fizikasyndaǧy ornyn nyǧaityp, jas zertteuşılerdı daiarlauǧa jol aşty.
Mekteptıŋ nätijelerı plazmalyq tehnologiialardy damytu üşın de maŋyzdy. Zariadtalǧan bölşekterdıŋ özara ärekettesuın, gaz razriadtaryn jäne mikrobölşekterı bar plazmany zertteu jaŋa materialdardy alu men öŋdeu, jabyndar jasau, nanobölşekter men nanoklasterler sintezı jäne plazmalyq üderısterdı diagnostikalau tehnologiialarynyŋ ǧylymi negızın qalaidy. Äŋgıme, eŋ aldymen, bolaşaq tehnologiialardyŋ ırgelı negızı jaily bolyp otyr. Ǧylymi modelden önerkäsıptık qoldanysqa köşu üşın qosymşa synaqtar men injenerlık äzırlemeler qajet.
Qazaqstandyq ǧalymdardyŋ ǧaryş zertteulerıne qatysuy da ülken jetıstık. Halyqaralyq ǧaryş stansiiasynyŋ bortyndaǧy eksperimentter zariadtalǧan bölşekterdıŋ mikrogravitasiia jaǧdaiyndaǧy sipatyn zertteuge mümkındık berdı. Jūmysqa qazaqstandyq ǧaryşkerler Talǧat Mūsabaev pen Aidyn Aiymbetov qatysty. Osylaişa Qazaqstan öz ǧaryşkerlerın orbitaǧa ūşyrǧan el retınde ǧana emes, ǧaryş eksperimentın jürgızgen, ǧylymi baǧdarlamanyŋ qatysuşysy retınde tanyldy.
Akademiktıŋ jetekşılıgımen teoriialyq fizika, kompiuterlık modeldeu jäne eksperimenttık plazma fizikasy salasynda ǧylym doktorlary men kandidattary, PhD doktorlary daiarlanuda. Ol negızın salǧan ǧylymi mektep Qazaqstandaǧy zertteulerdı jalǧastyryp, jetekşı şeteldık ortalyqtarmen yntymaqtasyǧy artuda. Sondyqtan akademiktıŋ eŋbegı jariialanǧan maqalalar sanymen ǧana emes, ǧylymi baǧyttyŋ, zerthanalyq bazanyŋ jäne ǧalymdardyŋ jaŋa buynynyŋ qalyptasuymen ölşenedı.
İdeiany jalǧastyrǧan ǧylymi mektep
Akademik Ramazanovtyŋ ǧylymi eŋbekterınde taqyryp qaitalanbaidy, ädısterge ızdenıske türen salynady. Fizikalyq tūrǧydan negızdelgen özara ärekettesudı anyqtau, ony esepte tekseru, eksperimentpen salystyru jäne modeldı jüielerdıŋ jaŋa klasyna taratu. Sondyqtan onyŋ esımımen qatar tyǧyz sutegı, berillii plazmasy, asyl gazdar, tozaŋ būlttary, plazmalyq jäne kulondyq kristaldar siiaqty ärtürlı nysandar atalady. Olardy korreliasiialanǧan bölşekter fizikasy bırıktıredı.
1992–2011 jyldary ǧalym QazŪU-dyŋ Eksperimenttık jäne teoriialyq fizika ǧylymi-zertteu institutynda plazma üderısterın matematikalyq modeldeu, tozaŋdy plazma jäne plazmalyq tehnologiialar zerthanalaryn basqardy. 2011 jyldan berı instituttyŋ Plazma fizikasy bölımın basqarady. Onyŋ jetekşılıgımen bır doktorlyq, jiyrma kandidattyq jäne on alty PhD dissertasiiasy qorǧaldy. Būl sandar tälımgerlıktıŋ auqymyn körsetedı. Akademiktıŋ şäkırtterı endıgı bırlesken avtorlarǧa, jaŋa baǧyttardyŋ jetekşılerıne jäne halyqaralyq zerthanalarmen bailanystyruşy buynǧa ainaldy.
Akademiktıŋ ǧylymi mektebı bügınle Germaniia, Fransiia, Resei, Japoniia, AQŞ, Oŋtüstık Koreia jäne basqa elderdıŋ ortalyqtarymen yntymaqastyqta. Rostok, Kil jäne Kaliforniia universitetterımen, reseilık instituttarmen jäne ǧaryş eksperimentterıne qatysuşylarmen bırlesken maqalalar jariialap, qazaqstandyq nätijelerdı halyqaralyq plazma fizikasynyŋ ainalymyna engızdı. Bastysy, zertteu bazasy Almatyda negızı qalanyp, damydy. Qondyrǧylar, modelderdıŋ tiımdı jūmysynan bastap, jas mamandardy daiarlau ısı QazŪU men ǧylymi zertteu instituttarynda damyp keledı.
Tılekqabyl Ramazanov 820-dan astam ǧylymi eŋbek jariialap, halyqaralyq konferensiialarda 240-tan astam baiandama jasady. Alaida ǧylymi mekteptıŋ ömırşeŋdıgın jariialanymdardyŋ sapasy men yqpaldylyǧy aiqyndaidy. Akdemik teoriialyq esepteu men eksperiment arqyly ǧylymi mädeniettı jalǧastyruda.
Ǧylymdy ūiymdastyruşy tūlǧa
Ramazanovtyŋ ǧylymi ömırbaiany ūiymdastyruşylyq qyzmettı qamtidy. 1998–2000 jyldary QazŪU fizika fakultetınıŋ dekany, 2000–2006 jyldary Eksperimenttık jäne teoriialyq fizika ǧylymi-zertteu institutynyŋ direktory boldy. 2006–2007 jyldary Qazaqstan Respublikasy Bılım jäne ǧylym ministrlıgı Ǧylym komitetınıŋ töraǧasy qyzmetın atqardy. 2007–2008 jyldary QazŪU-dyŋ ǧylymdy qajetsınetın tehnologiialar jäne engızu jönındegı prorektory, 2010 - 2021 jyldary ǧylymi-innovasiialyq qyzmet jönındegı prorektory boldy.
Ǧalym üşın mūndai jūmys öz zerthanasynan tūtas zertteu ortasynyŋ arhitekturasyn basqaruty tanytsa kerek. Irgelı jobalardy, kadr daiarlaudy, infraqūrylymdy, halyqaralyq bailanystardy, saraptamany jäne nätijelerdı engızudı özara ūştastyru qajet. Özara ärekettesetın bölşekter jüiesın zertteuge daǧdylanǧan akademiktıŋ täjıribesı ǧylymdy basqaruda da septıgın tigızdı.
Tılekqabyl Ramazanov İNTAS halyqaralyq ǧylymi qory men Europalyq odaqtyŋ plazma fizikasy jönındegı baǧdarlamalar men salalyq jurnaldarǧa sarapşy boldy. Ol aǧylşyn tılındegı Physical Sciences and Technology jurnalynyŋ bas redaktory jäne ǧylymi keŋester men halyqaralyq konferensiialardyŋ jūmysyna qatysady. 2017 jyly ǧalym Qazaqstan Respublikasy Ūlttyq ǧylym akademiiasynyŋ akademigı bolyp sailandy.
Onyŋ eŋbegı 2015 jyly Qazaqstan Respublikasynyŋ ǧylym men tehnika salasyndaǧy Memlekettık syilyǧymen, 2017 jyly «Parasat» ordenımen atap ötıldı. Ol 2006, 2011 jäne 2021 jyldary üş ret «Joǧary oqu ornynyŋ üzdık oqytuşysy» memlekettık grantynyŋ iegerı atanyp, bes ret memlekettık ǧylymi stipendiiaǧa ie boldy. Būl marapattar zertteuşı, pedagogtyq jäne ūiymdastyruşy qyzmettıŋ bır arnada toǧysuyn tanytsa kerek.
Küştı bailanystar fizikasy
Mereilı alpys bes jasqa Tılekqabyl Ramazanov Qazaqstanda ideal emes plazma fizikasy men plazmalyq nanotehnologiialardyŋ derbes ǧylymi mektebın qalyptastyrǧan ǧalym retınde kelıp otyr. Ǧalymnyŋ joly tyǧyz plazmadaǧy bölşekterdıŋ özara ärekettesuın qalai dūrys sipattau kerek degen saualdan bastaldy. Sol saualdan psevdopotensialdyq modelder, molekulalyq-dinamikalyq esepteuler, elektrötkızgıştık pen küi teŋdeuın zertteu, tozaŋdy plazmanyŋ eksperimenttık diagnostikasy, plazmalyq kristaldar, jaŋa nanomaterialdar jäne mikrogravitasiia jaǧdaiyndaǧy jūmystar örbıdı.
Būl baǧdarlamanyŋ ǧylymi qūndylyǧy - onyŋ sabaqtastyǧynda. 1995 jylǧy model tarihi formula küiınde qalǧan joq. Onyŋ logikasy ekrandalǧan potensialdarda, elektron–atom soqtyǧysularynyŋ esepterınde, kvanttyq gidrodinamikada jäne tyǧyz plazmanyŋ temperaturalyq relaksasiiasyna qatysty qazırgı mındetterde jalǧasty. Eksperimenttık tarmaq ta zerthanalyq razriadtan kürdelı tozaŋdy qūrylymdardy diagnostikalauǧa jäne ǧaryş zertteulerıne deiın damydy.
Būl ǧylymi joldy däl sipattaityn bır metafora bar. İdeal emes plazma bölşekterın endı jeke-jeke qarastyru mümkın bolmaǧan jaǧdaida qyzyqty bola tüspek. Är bölşekte ūjymdyq ortanyŋ ızı saqtalady. Ǧylymi mektep te däl osylai qūrylǧan. Onyŋ nätijesı bır avtorǧa emes, ūstaz ben şäkırtterdıŋ, teoriia men eksperimenttıŋ, Qazaqstan men älemdık ortalyqtardyŋ arasyndaǧy bailanystarǧa negızdelgen. Tılekqabyl Ramazanov däl osyndai jaŋa ideialar tudyruǧa qabılettı, özara tyǧyz bailanysqan jüie qūra aldy
Gülmira Sūltanbaeva
Professor
