تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى زاڭناما بارىنشا كۇشەيتىلسە دە ەلىمىزدە داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ سانى ازايماي تۇر. كەرىسىنشە، ارتىپ بارادى. كۇيەۋىنەن ءجəبىر كورگەن كەلىنشەكتەردەن 102 نومىرىنە əر 10 مينۋت سايىن قوڭىراۋ تۇسەدى ەكەن. وتكەن جىلى وسىنداي 100 مىڭنان استام حابارلاما تىركەلىپتى. ال جاپا شەككەن əيەلدەردى قورعاۋى ءتيىس بولعان زاڭ تالاپتارى قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر؟ نەگە əيەلدەر بالالارىن قۇشاقتاپ، ءəلى داعدارىس ورتالىقتارىن پانالاپ ءجۇر؟ بۇل ماسەلە قوعامدا نە سەبەپتى جىل وتكەن سايىن كۇردەلەنىپ بارادى؟
MNU Newsroom ءتىلشىسى تاقىرىپتى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ءۇشىن استاناداعى داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە بارىپ، ماماندارمەن جانە زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان ايەلدەرمەن تىلدەسىپ كەلدى.
سۋرەت: جي كومەگىمەن جاسالدى
سوراقىسى سول، وتكەن جىلى جۇدىرىقتىڭ استىنا قالعان جəبىرلەنۋشىلەردەن 100 مىڭنان استام حابارلاما تىركەلسە دە، ولاردىڭ 3 مىڭنان استامى عانا قىلمىستىق ءىس رەتىندە قاراۋعا الىنعان. ال قالعانى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قىسقارتىلعان. كوپ جاعدايدا قۇقىق بۇزۋشى 15 تəۋلىككە قامالىپ، كەشىرىم سۇراۋمەن عانا قۇتىلىپ جاتىر. ال بۇل قىلمىستىڭ ودان بەتەر كۇردەلەنۋىنە، جابىق ەسىكتىڭ ار جاعىنداعى جاعدايدىڭ قايتا-قايتا ۋشىعۋىنا əكەپ سوقتىرىپ جاتىر.
«بالالارىم ءۇشىن قورقامىن»
35 جاستاعى ايعانىم (ەسىمى وزگەرتىلگەن) سەگىز جىل بويى كۇيەۋىنەن زورلىق كورگەن. تۇرمىسقا شىققاندا جولداسىنىڭ جامان əدەتى جايلى ەشتەڭە بىلمەپتى. وتباسىلىق ءومىر باستالعان كەزدە عانا ونىڭ ىشىمدىككە ءۇيىر ەكەنىن تۇسىنگەن. ءƏرى قاراي جاعداي بىرتىندەپ قيىنداي بەرەدى. كۇيەۋى الدىمەن پسيحولوگيالىق قىسىم، كەيىن فيزيكالىق زورلىق كورسەتە باستاعان. ءتىپتى بالالاردى الىپ كەتىپ، بوپسالاعان كۇندەرى دە بولىپتى.
«باستاپقىدا ءبəرى جەڭىل كورىندى. ۋاقىتشا عوي دەپ ويلادىم. ال كەيىن əر كۇن مەن ءۇشىن قورقىنىشقا تولى بولدى. ەڭ قيىنى – بالالارىم ءۇشىن قورقۋ. ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن باقىتى ءۇشىن كۇرەسۋدى ۇيرەنۋ كەرەك بولدى. مەن ءبىر جاققا قاشۋدان قورقامىن. ويتكەنى ول مەنى ءبəرىبىر تاۋىپ الاتىنداي سەزىلەدى. قاۋىپ əرقاشان مەنىڭ ارتىمدا جۇرگەندەي. ءتىپتى تىنىش سəتتە دە تولىق سەنىم جوق»،- دەيدى ايعانىم.
8 جىل بويى كۇيەۋىنەن قورقىپ ءومىر سۇرگەن ايعانىم قازىر ءوز كولەڭكەسىنەن ءوزى قورقادى. بالالارى دا تۇتىعىپ سويلەيدى. جەكە باسى ءۇشىن عانا ەمەس، 3 بالاسى ءۇشىن الاڭداعان ايعانىم كۇيەۋى ىشىمدىككە تويىپ كەلىپ، تاياقتىڭ استىنا العاندا بىردە تۋىستارىن، بىردە قۇربىلارىن جاعالاپ كەتەدى ەكەن. وسى جولى وعان داعدارىس ورتالىعى قورعان بولدى.
فوتو اۆتورى: جانەل وماروۆا
داعدارىس ورتالىعىنداعى احۋال
داعدارىس ورتالىعىنداعى اتموسفەرانى جەڭىل دەپ ايتا المايمىز. كۇرسىنگەن əيەلدەرگە، كوڭىلى پəس بالالالارعا قاراپ، جاعدايدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن باعامداي بەرۋگە بولادى. قازىر مۇندا 30-عا جۋىق كەلىنشەك تۇرىپ جاتىر. Əرقايسىنىڭ جانىندا كەمىندە ءۇش-ءتورت بالادان بار. ورتالىق ولارعا قاۋىپسىز باسپانا عانا ەمەس، پسيحولوگيالىق، زاڭگەرلىك، əلەۋمەتتىك كومەكتەر الۋعا دا كومەكتەسەدى. كەيبىرى مۇندا بىرنەشە اپتا ايالداسا، ەندى ءبىرى جاڭا ءومىر باستاۋعا مۇمكىندىك العانشا ايلاپ تۇراقتايدى.
فوتو اۆتورى: جانەل وماروۆا
مەكەمە ماماندارى əيەلدەرگە تەك ۋاقىتشا قورعان ەمەس، ءوز-وزىنە سەنىمدىلىكتى قايتا قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر، توپتىق تەراپيالار، بالالارعا ارنالعان دامىتۋ ساباقتارى – وسىنىڭ ءبəرى زورلىق-زومبىلىق شەڭبەرىنەن شىعۋعا باعىتتالعان.
زاڭ قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
ورتالىق باسشىسى، ون جىلدىق تəجىريبەسى بار اننا يگورەۆنا زاڭنامانىڭ كۇشەيۋى ماڭىزدى قادام بولعانىمەن، ول مəسەلەنى تولىق شەشپەيتىنىن ايتادى. كوپ جاعدايدا جəبىرلەنۋشىلەر ءتۇرلى قىسىمعا تاپ بولىپ، سالدارىنان ارىزىن قايتارىپ الادى ەكەن. ورتالىق باسشىسى əيەلدەرگە جاسالاتىن قىسىمنىڭ ءتۇرى كوپ ەكەنىن جəنە ونىڭ سيپاتتارىن بىزگە جىكتەپ تۇرىپ ايتىپ بەردى.
“جəبىرلەنۋشىلەر ءتۇرلى قىسىمعا تاپ بولادى. كوزگە كورىنەتىنى – تەك فيزيكالىق زورلىق. مۇنداي ايەلدەر كوبىنە پسيحولوگيالىق قىسىممەن جىلدار بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. قورقىنىش، ۇيات سەزىمى سەكىلدى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستە جۇرەدى. ول ازداي ەكونوميكالىق تəۋەلدىلىك بار. كوبىسى ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتە المايدى. سول ءۇشىن ءماجبۇرلى تۇردە ءومىر سۇرەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا ولاردى قورعاۋى ءتيىس زاڭ بولعانىمەن، ءدال سول زاڭ دۇرىس جۇمىس جاساپ جاتقان جوق. ەڭ الدىمەن پوليتسەيلەردى، تەرگەۋشىلەردى ارىزدى دۇرىس قابىلداۋعا، گەندەرلىك سەزىمتالدىقپەن جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتۋ قاجەت»، - دەيدى.
ورتالىق باسشىسى اننا يگورەۆنانىڭ بۇلاي دەۋىنە نەگىز جوق ەمەس. سەبەبى ول زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان ايەلدەردىڭ ءتۇرلى سيتۋاتسياسىن كورگەن.
«كوپ جاعدايدا əيەل ارىز جازعاندا وعان جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا اۋدارۋ əرەكەتتەرى جاسالادى. مىسالى، پوليتسيا نەمەسە تەرگەۋشى «بۇل – قىلمىستىق ءىس، كۇيەۋىڭ سوتتالۋى مۇمكىن، ول سەنىڭ بالالارىڭنىڭ əكەسى» دەپ ەسكەرتەدى. مۇنداي سəتتە əيەل ءوزىن كىنəلى سەزىنەدى، شىندىقتى تولىق ايتىپ جەتكىزە المايدى، ءوز-ءوزىن قورعاۋعا باتىلى جەتپەيدى»، -دەيدى.
«وسىلايشا، ونسىزدا ءوزى فيزيكالىق ءجابىر كورىپ تۇرعان ايەلگە قورعانىستىڭ ورنىنا كەرىسىنشە ارىزدىڭ سالدارى قايتا-قايتا ەسكەرتىلەدى، سول ءۇشىن ارىز قابىلداۋ كەزىندە əيەلدى جەكە، قاۋىپسىز جەرگە اپارىپ، كۇيەۋىنەن بولەك سۇراستىرۋ وتە ماڭىزدى»، - دەيدى ورتالىق باسشىسى.
پوليتسەيلەر مەن تەرگەۋشىلەردى گەندەرلىك ءتəسىل بويىنشا وقىتۋ، پسيحولوگيالىق جاعدايدى ەسكەرۋ – زاڭنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي əسەر ەتەدى. تەك زاڭ قابىلداۋ جەتكىلىكسىز. Əيەل قاۋىپسىز ورتاعا شىعىپ، ەكونوميكالىق جəنە پسيحولوگيالىق تəۋەلسىزدىككە قول جەتكىزبەيىنشە، ول قايتادان سول ورتاعا ورالۋى مۇمكىن»، - دەيدى.
ماماندار بۇل رەتتە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە ءرولى زور ەكەنىن ايتادى. ەگەر دəرىگەر زورلىق بەلگىلەرىن بايقاسا، دەرەۋ پوليتسياعا حابارلاۋى قاجەت.
«الايدا، اق حالاتتىلار كوبىنە “ارىز جازاسىز با؟” دەپ ايەلدەردىڭ پىكىرىن سۇرايدى. ال ابيۋزەر كۇيەۋى دəل سول سəتتە دəلىزدە وتىرادى. مۇنداي جاعدايدا əيەل شىندىقتى اشىق ايتا الا ما؟ مۇندا ناقتى əرەكەت الگوريتمى قاجەت، ول تولىق جەتىلدىرىلمەگەن»، - دەيدى «كومەك» داعدارىس ورتالىعىنىڭ باسشىسى.
ءتۇن ورتاسىندا ۇيىنەن قاشقان انا
«كومەك» داعدارىس ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كورگەن وقيعالار – تەك ستاتيستيكا ەمەس، شىنايى تاعدىرلار. سونىڭ ءبىرى – گۇلناز. بەس بالاسى بار كەلىنشەك بىرنەشە جىل بويى كۇيەۋىنىڭ زورلىعىنا شىداعان. ءبىر كۇنى ەر ادام ءىشىپ كەلىپ، الدىمەن ءوز اناسىن، كەيىن تۋعان قارىنداسىن ۇرا باستايدى. سول سəتتە ەنەسى كەلىنىنە «قاش» دەپ ايعايلايدى.
Əيەل ءتۇن ورتاسىندا دەرەۋ بالالارىن ۇيدەن الىپ شىعىپ، كوشەدە پوليتسياعا حابارلاسادى. قۇقىق قورعاۋشىلار ارىزىن قابىلداپ، داعدارىس ورتالىعىنا اكەپ ورنالاستىرعان. الايدا كۇيەۋى اڭدۋىن توقتاتپايدى. سول ساتتە ايەل مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماماندار ونى باسقا قالاداعى ورتالىققا كوشىرۋگە ءماجبۇر بولعان. داعدارىس ورتالىعىنداعى الەۋمەتتىك قىزمەتكەر ايناش ميشەلەۆانىڭ ايتۋىنشا، ەگەر جəبىرلەنۋشى قورىقسا، ورتالىقتىڭ ءوزى 102 شاقىرادى ەكەن.
“پوليتسيا ارىز قابىلدايدى، سودان كەيىن عانا ورنالاستىرامىز. ورتالىقتا جەدەل əرەكەت ەتۋ باتىرماسى بار. قاۋىپ تونسە، پوليتسيا بىردەن كەلەدى. الايدا ءبىر əيەل جىلىنا تەك ءبىر رەت تۇراقتى تۇردە ورنالاسا الادى. كوپ جاعدايدا جəبىرلەنۋشىلەر اگرەسسورمەن قايتا تاتۋلاسىپ، كەيىن تاعى كومەك سۇراپ كەلەدى”، - دەيدى قىزمەتكەر.
«90 پايىزدىق ەكونوميكالىق زورلىق»
«كومەك» داعدارىس ورتالىعىنىڭ پسيحولوگى نازەركە امانتايقىزىنىڭ ايتۋىنشا، مۇنداعىلاردىڭ 80 پايىزىن پوليتسەيلەر الىپ كەلگەن. ال قالعان 20 پايىزى ءوز ەركىمەن ورتالىق قىزمەتىنە جۇگىنگەندەر ەكەن.
«زورلىقتىڭ بەس ءتۇرى بار: فيزيكالىق، پسيحولوگيالىق، ەكونوميكالىق، جىنىستىق جəنە كيبەربۋللينگ. كوپشىلىك تەك سوققىنى زورلىق دەپ ويلايدى. بىراق پسيحولوگيالىق قىسىم كەيدە ودان دا اۋىر»، - دەيدى پسيحولوگ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا، ەلدەگى ايەلدەردىڭ كوبىنە ەكونوميكالىق زورلىق كورسەتىلەدى ەكەن.
ء«بىزدىڭ ورتالىقتاعى əيەلدەردىڭ 90 پايىزى ەكونوميكالىق قىسىم كورگەن. كۇيەۋلەرى ولاردىڭ اتىنا 5–10, ءتىپتى 15 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە رəسىمدەگەن جاعدايلار بار. Əيەلدەر قارىزعا باتىپ، تولىق تəۋەلدى كۇيدە قالادى»، – دەيدى نازەركە امانتايقىزى.
پسيحولوگ əيەلدەردى توقتاتاتىن باستى فاكتور – قورقىنىش دەپ اتاپ كورسەتەدى.
«ولار بالالارىنان ايىرىلىپ قالۋدان قورقادى. “ەرتەڭ قالاي كۇن كورەمىن؟” دەگەن سۇراق مازالايدى. ال بالالاردىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى – “انام ءولىپ قالماي ما؟” دەگەن وي»، - دەيدى.
ۇنسىزدىك ۇشپاققا شىعارمايدى
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – تەك ءبىر وتباسىنىڭ ەمەس، قوعامنىڭ ايناسى. زاڭ كۇشەيتىلدى، داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ جاتىر، بىراق جۇيە تولىق ىسكە قوسىلىپ، قوعامنىڭ كوزقاراسى وزگەرمەيىنشە، مəسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى. جابىق ەسىكتىڭ ار جاعىندا بولىپ جاتقان وقيعالار كورىنبەۋى مۇمكىن، بىراق ولار بار جانە از ەمەس. سول تۋرالى ايتۋ – وزگەرىستىڭ العاشقى قادامى. تانىمال ادۆوكات جاننا ورازباحوۆانىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ىستەردە ۋاقىت كوبىنە جəبىرلەنۋشىگە قارسى جۇمىس ىستەيدى.
«پوليتسيا سوزبالاڭعا سالسا، ال سوت تەك رəسىمدەردى ورىنداۋمەن شەكتەلسە، اگرەسسور جۇيەدەن قورقۋدى توقتاتادى»، - دەيدى.
ادۆوكاتتىڭ پىكىرىنشە، ءəربىر ازامات بۇل مəسەلەگە بەيجاي قاراماۋى ءتيىس. جəبىرلەنۋشىلەر تۋرالى اشىق ايتۋ، ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قولداۋ كورسەتۋ – قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى. جۇيەلى ءəرى كەشەندى شارالار بولماسا، زورلىق شەڭبەرى قايتادان كەڭەيىپ، جəبىرلەنۋشىگە قوسىمشا قاۋىپ تونە بەرەدى. وكىنىشتىسى، ەلىمىزدە جىل سايىن 400-گە جۋىق ايەل ءدال وسىنداي وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتان كوز جۇمىپ جاتىر. ال قانشاما بالا كوزى جاۋتەڭدەپ، انا مەيىرىمىنەن ايىرىلۋدا.
جانەل وماروۆا
