Tūrmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zaŋnama barynşa küşeitılse de elımızde daǧdarys ortalyqtarynyŋ sany azaimai tūr. Kerısınşe, artyp barady. Küieuınen jəbır körgen kelınşekterden 102 nömırıne ər 10 minut saiyn qoŋyrau tüsedı eken. Ötken jyly osyndai 100 myŋnan astam habarlama tırkelıptı. Al japa şekken əielderdı qorǧauy tiıs bolǧan zaŋ talaptary qanşalyqty oryndalyp jatyr? Nege əielder balalaryn qūşaqtap, əlı daǧdarys ortalyqtaryn panalap jür? Būl mäsele qoǧamda ne sebeptı jyl ötken saiyn kürdelenıp barady?
MNU Newsroom tılşısı taqyrypty tereŋırek zertteu üşın Astanadaǧy daǧdarys ortalyqtarynyŋ bırıne baryp, mamandarmen jäne zorlyq-zombylyqqa tap bolǧan äieldermen tıldesıp keldı.
Suret: Jİ kömegımen jasaldy
Soraqysy sol, ötken jyly jūdyryqtyŋ astyna qalǧan jəbırlenuşılerden 100 myŋnan astam habarlama tırkelse de, olardyŋ 3 myŋnan astamy ǧana qylmystyq ıs retınde qarauǧa alynǧan. Al qalǧany türlı sebeptermen qysqartylǧan. Köp jaǧdaida qūqyq būzuşy 15 təulıkke qamalyp, keşırım sūraumen ǧana qūtylyp jatyr. Al būl qylmystyŋ odan beter kürdelenuıne, jabyq esıktıŋ ar jaǧyndaǧy jaǧdaidyŋ qaita-qaita uşyǧuyna əkep soqtyryp jatyr.
«BALALARYM ÜŞIN QORQAMYN»
35 jastaǧy Aiǧanym (esımı özgertılgen) segız jyl boiy küieuınen zorlyq körgen. Tūrmysqa şyqqanda joldasynyŋ jaman ədetı jaily eşteŋe bılmeptı. Otbasylyq ömır bastalǧan kezde ǧana onyŋ ışımdıkke üiır ekenın tüsıngen. Ərı qarai jaǧdai bırtındep qiyndai beredı. Küieuı aldymen psihologiialyq qysym, keiın fizikalyq zorlyq körsete bastaǧan. Tıptı balalardy alyp ketıp, bopsalaǧan künderı de bolypty.
«Bastapqyda bərı jeŋıl körındı. Uaqytşa ǧoi dep oiladym. Al keiın ər kün men üşın qorqynyşqa toly boldy. Eŋ qiyny – balalarym üşın qorqu. Olardyŋ qauıpsızdıgı men baqyty üşın küresudı üirenu kerek boldy. Men bır jaqqa qaşudan qorqamyn. Öitkenı ol menı bərıbır tauyp alatyndai sezıledı. Qauıp ərqaşan menıŋ artymda jürgendei. Tıptı tynyş sətte de tolyq senım joq»,- deidı Aiǧanym.
8 jyl boiy küieuınen qorqyp ömır sürgen Aiǧanym qazır öz köleŋkesınen özı qorqady. Balalary da tūtyǧyp söileidı. Jeke basy üşın ǧana emes, 3 balasy üşın alaŋdaǧan Aiǧanym küieuı ışımdıkke toiyp kelıp, taiaqtyŋ astyna alǧanda bırde tuystaryn, bırde qūrbylaryn jaǧalap ketedı eken. Osy joly oǧan daǧdarys ortalyǧy qorǧan boldy.
Foto avtory: Janel Omarova
DAǦDARYS ORTALYǦYNDAǦY AHUAL
Daǧdarys ortalyǧyndaǧy atmosferany jeŋıl dep aita almaimyz. Kürsıngen əielderge, köŋılı pəs balalalarǧa qarap, jaǧdaidyŋ qanşalyqty qiyn ekenın baǧamdai beruge bolady. Qazır mūnda 30-ǧa juyq kelınşek tūryp jatyr. Ərqaisynyŋ janynda kemınde üş-tört baladan bar. Ortalyq olarǧa qauıpsız baspana ǧana emes, psihologiialyq, zaŋgerlık, əleumettık kömekter aluǧa da kömektesedı. Keibırı mūnda bırneşe apta aialdasa, endı bırı jaŋa ömır bastauǧa mümkındık alǧanşa ailap tūraqtaidy.
Foto avtory: Janel Omarova
Mekeme mamandary əielderge tek uaqytşa qorǧan emes, öz-özıne senımdılıktı qaita qalyptastyruǧa kömektesedı. Psihologiialyq treningter, toptyq terapiialar, balalarǧa arnalǧan damytu sabaqtary – osynyŋ bərı zorlyq-zombylyq şeŋberınen şyǧuǧa baǧyttalǧan.
ZAŊ QALAI JŪMYS ISTEIDI?
Ortalyq basşysy, on jyldyq təjıribesı bar Anna İgorevna zaŋnamanyŋ küşeiuı maŋyzdy qadam bolǧanymen, ol məselenı tolyq şeşpeitının aitady. Köp jaǧdaida jəbırlenuşıler türlı qysymǧa tap bolyp, saldarynan aryzyn qaitaryp alady eken. Ortalyq basşysy əielderge jasalatyn qysymnyŋ türı köp ekenın jəne onyŋ sipattaryn bızge jıktep tūryp aityp berdı.
“Jəbırlenuşıler türlı qysymǧa tap bolady. Közge körınetını – tek fizikalyq zorlyq. Mūndai äielder köbıne psihologiialyq qysymmen jyldar boiy ömır sürıp kele jatyr. Qorqynyş, ūiat sezımı sekıldı psihologiialyq küizelıste jüredı. Ol azdai ekonomikalyq təueldılık bar. Köbısı özın özı qamtamasyz ete almaidy. Sol üşın mäjbürlı türde ömır süredı. Bızdıŋ qoǧamda olardy qorǧauy tiıs zaŋ bolǧanymen, däl sol zaŋ dūrys jūmys jasap jatqan joq. Eŋ aldymen poliseilerdı, tergeuşılerdı aryzdy dūrys qabyldauǧa, genderlık sezımtaldyqpen jūmys ısteuge üiretu qajet», - deidı.
Ortalyq basşysy Anna İgorevnanyŋ būlai deuıne negız joq emes. Sebebı ol zorlyq-zombylyqqa tap bolǧan äielderdıŋ türlı situasiiasyn körgen.
«Köp jaǧdaida əiel aryz jazǧanda oǧan jauapkerşılıktı öz moinyna audaru əreketterı jasalady. Mysaly, polisiia nemese tergeuşı «būl – qylmystyq ıs, küieuıŋ sottaluy mümkın, ol senıŋ balalaryŋnyŋ əkesı» dep eskertedı. Mūndai sətte əiel özın kınəlı sezınedı, şyndyqty tolyq aityp jetkıze almaidy, öz-özın qorǧauǧa batyly jetpeidı», -deidı.
«Osylaişa, onsyzda özı fizikalyq jäbır körıp tūrǧan äielge qorǧanystyŋ ornyna kerısınşe aryzdyŋ saldary qaita-qaita eskertıledı, sol üşın aryz qabyldau kezınde əieldı jeke, qauıpsız jerge aparyp, küieuınen bölek sūrastyru öte maŋyzdy», - deidı ortalyq basşysy.
Poliseiler men tergeuşılerdı genderlık təsıl boiynşa oqytu, psihologiialyq jaǧdaidy eskeru – zaŋnyŋ tiımdı jūmys ısteuıne tıkelei əser etedı. Tek zaŋ qabyldau jetkılıksız. Əiel qauıpsız ortaǧa şyǧyp, ekonomikalyq jəne psihologiialyq təuelsızdıkke qol jetkızbeiınşe, ol qaitadan sol ortaǧa oraluy mümkın», - deidı.
Mamandar būl rette medisina qyzmetkerlerınıŋ de rölı zor ekenın aitady. Eger dərıger zorlyq belgılerın baiqasa, dereu polisiiaǧa habarlauy qajet.
«Alaida, aq halattylar köbıne “aryz jazasyz ba?” dep äielderdıŋ pıkırın sūraidy. Al abiuzer küieuı dəl sol sətte dəlızde otyrady. Mūndai jaǧdaida əiel şyndyqty aşyq aita ala ma? Mūnda naqty əreket algoritmı qajet, ol tolyq jetıldırılmegen», - deidı «Kömek» daǧdarys ortalyǧynyŋ basşysy.
TÜN ORTASYNDA ÜIINEN QAŞQAN ANA
«Kömek» daǧdarys ortalyǧynyŋ qyzmetkerlerı körgen oqiǧalar – tek statistika emes, şynaiy taǧdyrlar. Sonyŋ bırı – Gülnaz. Bes balasy bar kelınşek bırneşe jyl boiy küieuınıŋ zorlyǧyna şydaǧan. Bır künı er adam ışıp kelıp, aldymen öz anasyn, keiın tuǧan qaryndasyn ūra bastaidy. Sol sətte enesı kelınıne «qaş» dep aiǧailaidy.
Əiel tün ortasynda dereu balalaryn üiden alyp şyǧyp, köşede polisiiaǧa habarlasady. Qūqyq qorǧauşylar aryzyn qabyldap, daǧdarys ortalyǧyna äkep ornalastyrǧan. Alaida küieuı aŋduyn toqtatpaidy. Sol sätte äiel men balalardyŋ qauıpsızdıgı üşın mamandar ony basqa qaladaǧy ortalyqqa köşıruge mäjbür bolǧan. Daǧdarys ortalyǧyndaǧy äleumettık qyzmetker Ainaş Mişelevanyŋ aituynşa, eger jəbırlenuşı qoryqsa, ortalyqtyŋ özı 102 şaqyrady eken.
“Polisiia aryz qabyldaidy, sodan keiın ǧana ornalastyramyz. Ortalyqta jedel əreket etu batyrmasy bar. Qauıp tönse, polisiia bırden keledı. Alaida bır əiel jylyna tek bır ret tūraqty türde ornalasa alady. Köp jaǧdaida jəbırlenuşıler agressormen qaita tatulasyp, keiın taǧy kömek sūrap keledı”, - deidı qyzmetker.
«90 PAIYZDYQ EKONOMİKALYQ ZORLYQ»
«Kömek» daǧdarys ortalyǧynyŋ psihology Nazerke Amantaiqyzynyŋ aituynşa, mūndaǧylardyŋ 80 paiyzyn poliseiler alyp kelgen. Al qalǧan 20 paiyzy öz erkımen ortalyq qyzmetıne jügıngender eken.
«Zorlyqtyŋ bes türı bar: fizikalyq, psihologiialyq, ekonomikalyq, jynystyq jəne kiberbulling. Köpşılık tek soqqyny zorlyq dep oilaidy. Bıraq psihologiialyq qysym keide odan da auyr», - deidı psiholog.
Mamannyŋ aituynşa, eldegı äielderdıŋ köbıne ekonomikalyq zorlyq körsetıledı eken.
«Bızdıŋ ortalyqtaǧy əielderdıŋ 90 paiyzy ekonomikalyq qysym körgen. Küieulerı olardyŋ atyna 5–10, tıptı 15 million teŋgege deiın nesie rəsımdegen jaǧdailar bar. Əielder qaryzǧa batyp, tolyq təueldı küide qalady», – deidı Nazerke Amantaiqyzy.
Psiholog əielderdı toqtatatyn basty faktor – qorqynyş dep atap körsetedı.
«Olar balalarynan aiyrylyp qaludan qorqady. “Erteŋ qalai kün köremın?” degen sūraq mazalaidy. Al balalardyŋ eŋ ülken qorqynyşy – “Anam ölıp qalmai ma?” degen oi», - deidı.
ÜNSIZDIK ŪŞPAQQA ŞYǦARMAIDY
Tūrmystyq zorlyq-zombylyq – tek bır otbasynyŋ emes, qoǧamnyŋ ainasy. Zaŋ küşeitıldı, daǧdarys ortalyqtary jūmys ıstep jatyr, bıraq jüie tolyq ıske qosylyp, qoǧamnyŋ közqarasy özgermeiınşe, məsele tübegeilı şeşılmeidı. Jabyq esıktıŋ ar jaǧynda bolyp jatqan oqiǧalar körınbeuı mümkın, bıraq olar bar jäne az emes. Sol turaly aitu – özgerıstıŋ alǧaşqy qadamy. Tanymal advokat Janna Orazbahovanyŋ aituynşa, mūndai ısterde uaqyt köbıne jəbırlenuşıge qarsy jūmys ısteidı.
«Polisiia sozbalaŋǧa salsa, al sot tek rəsımderdı oryndaumen şektelse, agressor jüieden qorqudy toqtatady», - deidı.
Advokattyŋ pıkırınşe, ərbır azamat būl məselege beijai qaramauy tiıs. Jəbırlenuşıler turaly aşyq aitu, olardyŋ qauıpsızdıgıne qoldau körsetu – qoǧamnyŋ jauapkerşılıgı. Jüielı ərı keşendı şaralar bolmasa, zorlyq şeŋberı qaitadan keŋeiıp, jəbırlenuşıge qosymşa qauıp töne beredı. Ökınıştısı, elımızde jyl saiyn 400-ge juyq äiel däl osyndai otbasyndaǧy zorlyq-zombylyqtan köz jūmyp jatyr. Al qanşama bala közı jäuteŋdep, ana meiırımınen aiyryluda.
Janel Omarova
