ۇيمەن جاپسارلاس تۇرعىزىلعان لاپاس استىندا تاڭەرتەڭنەن بەرى نوقتا ءورىپ وتىر ەدى، ءبىر كەزدە قاقپا ەسىگى سارت ەتە ءتۇستى دە، ءبىرىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەن كىشكەنتاي نەمەرەسى مارات «ما-ما! ما-ما!» دەپ اڭىراي كىردى. پەشكە نان جاۋىپ جاتقان اناسى ءمانسيا بالاسىنا قاراي تۇرا جۇگىردى.
– نە؟ نە بولدى ساعان؟ – دەپ، بالاسىن قۇشاقتاي الىپ، جاسىن ءسۇرتىپ جاتىر.
– انالار... – دەدى بالا سۇق ساۋساعىمەن مەكتەپ جاقتى نۇسقاپ.
– كىمدەر؟
– تەلمۇراتتار.
– تەلمۇراتىڭ كىم؟
– وتەگەن اتانىڭ.
– ە – ە! سول ما؟ ول نە ىستەدى ساعان؟
– ولار مەنى «شالاقازاق» دەدى. «تازا قازاق ەمەسسىڭ» دەدى.
– «شالاقازاعى» نەسى؟
– بىلمەيمىن، – دەپ وكسىدى مارات، – انا تەلمۇرات «كەت!» دەپ، قۇيرىعىمنان ءبىر تەپتى.
– ول سەنىمەن بىرگە وقۋشى ما ەدى؟
– جوق. ۇشىنشىدە.
– وي-ءبۇۋ! داپ-دارداي بالا ەكەن عوي. ءجا، جىلاما. اتاڭ ونىڭ سازايىن بەرەدى. ءجۇر ۇيگە! – دەپ بالاسىن جەتەلەي جونەلگەن ءمانسيانىڭ ءتۇرى تۇتىگىپ، ءوڭى تالاۋراپ كەتىپتى.
– «شالاقازاعى» نەسى؟! سەنىڭ اكەڭ دە – قازاق، شەشەڭ دە – قازاق! – دەپ بۇرقىلداپ بارا جاتىر.
ءىس ۇستىندە وتىرعان ءزارىپ مەلشيدى دە قالدى. ءورىپ وتىرعان نوقتاسى وڭ قولىندا سالبىراپ تۇر. ەكى كوزى ءبىر نۇكتەگە قادالعانداي مەڭىرەيە قارايدى. «شالاقازاق! شالاقازاق» دەپ جىبىرلايدى ەرىندەرى.
باياعى جاس كەزىندە وزىنە «سەن – شالاقازاقسىڭ» دەگەن كىم ەدى وسى؟ كىم؟.. ە-ە، توقان مارقۇم ەكەن عوي. ول كىسى اۋىلدىڭ ءتاپ-ءتاۋىر اقساقالى سياقتى ەدى، سول ءسوزدى بۇعان قالاي ايتتى ەكەن؟ ءبىر ءسوزدىڭ ىڭعايىنا قاراي كۇلىپ ايتتى ما، ايتەۋىر، بۇل دا ءسال رەنجىگەندەي بولىپ ءجۇرىپ، ارتىنان ۇمىتىپ كەتكەن. سوندا... سوندا وسى ءبىر جانىنا جاقپايتىن جامان اتاۋ الدىنان تاعى شىققانى ما؟..
زاكىر جاساپ وتىرعان شارۋاسىنىڭ توقتاپ قالعانىن ەندى بايقان، قولىنداعى نوقتانى ورە باستادى. قامشى مەن نوقتا-جۇگەن ءورۋ سوناۋ جاس كەزىنەن بەرى اكەسىنەن ۇيرەنگەن كاسىبى ەدى. سوندىقتان بولار، ءورىم ورگەندە قولى قولىنا جۇقپاي، ساۋساقتارى كوز ىلىسپەس جىلدامدىقپەن لىپىلداپ تۇرعانى. مۇنىڭ اتاقتى ءورىمشى ەكەنىن ءبارى بىلگەن سوڭ، وسى توڭىرەكتەگىلەر بىرىنەن كەيىن ءبىرى كەلىپ تاپسىرىس بەرىپ جاتقاندارى.
دەگەنمەن، سونوۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ مامىراجاي ۋاقىتىندا وسى جۇرت اتتان دا، اتاربادان دا الىستاپ، شەتىنەن تەحنيكاشىل بولىپ كەتتى عوي. سول كەزدەردە بۇعان جۇگەن-نوقتا، ومىلدىرىك، قۇيىسقان جاساتاتىندار دا ازايا باستادى. قامشى وردىرەتىندەر ءتىپتى سيرەدى. وعان وپىنعان بۇل دا جوق، شوپىرلىق جۇمىستان، باستىق تاسۋدان ونسىز دا شارشاپ جۇرگەندە، بىرەۋدىڭ شارۋاسىن ىستەپ وتىرۋعا زاۋعى دا جوق ەدى. ەڭ اقىرىندا قازاق تا تاۋەلسىزدىككە جەتىپ ءبىر مارقايعانىمەن، قاپتاعان تەحنيكادان ايىرىلىپ، قاناتىنان قايىرىلعان قۇستاي بولدى دا قالدى. مالمەن عانا كۇن كورىپ وتىرعان ەلگە ونى باعىپ-قاعۋ ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى ەمەس پە؟! «مال! مالدان سوڭ، قۇداي، ال!» دەيتىن قازاق مالدىڭ ءشوبى مەن جەمى ءۇشىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي شاپقىلادى-اۋ، سوندا! ال، ءشوپ پەن جەمدى تاسۋ ءۇشىن كولىك كەرەك. مىنە، وسى كەزدە ات پەن اربانىڭ كۇنى قايتا تۋدى. جارلىنىڭ جالعىز تايىنا دەيىن ۇيرەتىلدى. الدەقاشان قاڭسىپ، كۇنسىپ قالعان ارسا-ارسا اربالار قايتا جوندەلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كەلمەسكە كەتتى دەپ جۇرگەن ەسكى زامان قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا قايتا ورالدى. ەل مەن جۇرت ىستەرگە جۇمىس، ىشەرگە اس تاپپاي، تەنتىرەپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعاندا، وسى زاكىردىڭ كۇنى تۋعانداي بولىپ، تۋلاعىنىڭ ۇستىندە تالتايىپ وتىرىپ، تاسپاسىن ءتىلىپ، ءورىمىن ورۋگە كىرىستى. ءتىپتى، مۇرنىنان شانشىلدى. سىڭبىرۋگە ۋاقىتى جوق. ويتكەنى، وسى ماڭداعى جۇگەن، نوقتا جاسايتىن جالعىز ءوزى بولعان سوڭ، ەلدىڭ ءبارىنىڭ ەمىنىپ كەلىپ تۇرعانى. قۇدايعا شۇكىر، وسى كاسىبىنىڭ ارقاسىندا ەلدەن وزىپ كەتپەسە دە، كوشتەن قالعان جوق!
ايتپاقشى، انا بيعازىنىڭ بايبىشەسى ءبىر ۇلكەن وتىرىستا: ء«بىزدىڭ ەركەكتەر جاتىپىشەر، جالقاۋ بولىپ كەتتى. شىركىن، وسىلار انا زاكىردەي بولسا عوي! ءورىمىن ءورىپ وتىر، قىزىعىن كورىپ وتىر» دەپتى. سول ءسوز قازىر ەل ىشىندە ماتەلگە اينالىپ كەتىپتى. ەلدىڭ مۇنىسى كۇندەگەنى مە، الدە، قولداعانى ما؟ كىم ءبىلسىن؟ كۇندەسە دە، قولداسا دا ءبارىبىر عوي. دەگەنمەن... الگى... «شالاقازاق» دەگەندەرى... وسى قازىر جانىنا باتىپ-اق تۇر.
زاكىر قولىنداعى نوقتاعا ۇڭىلە قاراپ وتىرىپ، ويىنا الدەنە تۇسكەندەي مىرس ەتىپ كۇلىپ جىبەردى. باسىن شايقاپ-شايقاپ قويادى.
وسى نوقتانى جۇگەنىمەن بىرگە ءورىپ بەر دەپ تاپسىرعان – ءوزىنىڭ ەسبول قۇرداسى. بۇلاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان جۇيرىكتەي وزا شاپقان جىگىت سول ەدى. زووۆەت ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ مال دارىگەرلىگىنەن باستاپ كوپ ۇزاماي سوۆحوز ديرەكتورى بولدى. ودان اتقارۋ كوميتەتىندە ىستەپ، تەز ارادا-اق اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا كوتەرىلدى. ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن ءبىرىنشىنىڭ ءوزى بولىپ وتىرا قالدى دا، ويىنا كەلگەنىن ىستەپ، جۇرتتى قىرىپ كەتە جازدادى. ونىڭ جانىنا جاعاتىن، ءتىلىن تاباتىن ءبىر-اق ادام بار سياقتى ەدى. ول – ومىرباقي سونىڭ شوپىرى بولعان وسى زاكىر.
ءبىر كۇنى جول ۇستىندە كەلە جاتقاندا ەسبول بۇعان اجىرايا قاراپ: ء«اي، دوراق، سەن دەمالىس كۇندەرى ۇيىڭدە وتىرىپ الىپ، تەرى يلەپ، تاسپا تىلەدى ەكەنسىڭ. ءورىم ورەدى ەكەنسىڭ. الدە، جالاقىڭ از بولىپ، كۇنىڭدى كورە الماي ءجۇرمىسىڭ؟ رايكومنىڭ شافەرى بولىپ ءجۇرىپ، مۇنىڭ ماسقارا ەمەس پە؟!» دەپ زىقىنادى. «جاسىمنان ادەتتەنگەن داعدىم عوي، ەسبول ەرتاەۆيچ» دەپ بۇلتارىپ كورىپ ەدى، «ەندى مۇنىڭدى دوعار!» دەپ بۇيىردى ءبىرىنشى حاتشى.
ول شوپىرىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا، كيىم كيىسىنە وتە ساق قارايتىن. كۇننىڭ ىستىعىنىڭ وزىندە كوستيۋم كيىپ، گالستۋك تاعىپ ءجۇرۋدى تالاپ ەتەتىن. اياق كيىمنىڭ جىلان جالاعانداي جالتىراپ تۇرعانىن، شاشتىڭ الۋلى، مۇرتتىڭ باسۋلى بولعانىن قالايتىن.
بىردە مىنانداي ءبىر قىزىقتىڭ بولعانى بار. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جاڭادان تاعايىندالعان ءبىرىنشى حاتشىسى بۇلاردىڭ اۋدانىنا كەلە قالدى. كەلە سالىپ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىن تىك تۇرعىزىپ، ەكى-ءۇش ماشينەگە بۇكىل بەتكەشىعارىن مىنگىزىپ الىپ، سوۆحوزداردى ارالاۋعا شىقتى. بۇل كوكتەم ايىنىڭ قوي تولدەپ جاتقان كەزى ەدى. جەر ەزىلىپ جاتىر. جەردى بىلاي قويعاندا، مال قورالاردىڭ ءىشى توبەدەن اققان سۋمەن شىلقىلداعان بوق-سىدىك ەكەن. وبلىستىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وتە بىلگىر ادام بولسا كەرەك، وسىلاي بولارىن سەزگەندەي، وزىمەن بىرگە رەزەڭكە ەتىك الا شىعىپتى. ەڭ العاش ات باسىن تىرەگەن مال قوراسىنا كىرمەي تۇرىپ الگى ەتىگىن كيىپ الا قويدى. ول اتا قازداي قويقانداپ، نوكەرلەرىن ەرتىپ، مي باتپاق قوراعا كىردى دە كەتتى. نوكەرلەرى ودان ءبىر ەلى كەيىن قالماي، ساپتاعى سولداتتارداي ىلەسىپ ءجۇر. زاكىر جىپ-جىلتىر ەتىگىن اياپ جانە بۇل ىسكە قاتىسى بولماعان سوڭ، كەيىندەپ قالىپ قويعان.
وبلىس حاتشىسى قوي قورادان قاتتى اشۋلانىپ، ايقايلاپ، زەكىرىپ، ۇرسىپ شىقتى. ەسبول ەرتاەۆيچتىڭ ارقاسى اسپانعا شىعىپ، بەلى بۇكىرەيىپ كەتىپتى. جالتىراعان ەتىگى مەن قىرى سىنبايتىن شالبارىنىڭ بالاعى دا ساتال-ساتال.
وسى كۇننىڭ ەرتەڭىندە-اق ەسبول ەرتاەۆيچ وزىنە رەزەڭكە ەتىك الدىرىپ، ونى كولىكتىڭ ارت جاعىنا سالدىرىپ قويدى...
ويعا باتىپ كەتكەن ەكەن، «اتا» دەگەن كەلىنىنىڭ قاتقىل داۋىسىنان سەلك ەتە ءتۇستى.
– نە، قاراعىم؟
– ەستىمەدىڭىز بە، ماراتيك جىلاپ كەلدى عوي جاڭا؟!
– ەستىدىم.
– ەندەشە نەعىپ وتىرسىز؟ شۇقىلانىپ.
– اناۋ وتەگەننىڭ نەمەرەسى – تەلمۇرات ماراتيكتى «شالاقازاق» دەپتى. «كەت!» دەپ قۇيرىعىنان تەۋىپ جىبەرىپتى. بۇل نە سۇمدىق! بۇل نە قورلىق!
– ە، كەلىن، بالا بالاعا نە دەمەيدى. بۇگىن توبەلەسەدى، ەرتەڭ تاتۋلاسادى.
– ۋف-ف! ءسىز قانداي اتاسىز؟! ءسىز قانداي نامىسى جوق ادامسىز؟! «شالاقازاق» دەگەن جاقسى ات پا؟! ءتىپتى، كەرەك بولسا، ءبىز ورىسشا دا سويلەسپەيمىز عوي. قازاق ءتىلىن ۇمىتىپ، ورىس تىلىندە سويلەيتىن قازاقتار تولىپ ءجۇر عوي وسى قازاقستاندا. انە، «شالاقازاق» دەسە، سولاردى «شالاقازاق» دەسىن.
– سابىر ەت، كەلىن. ءبارى ۇمىتىلادى.
– اتا! ءسىز وتىرىڭىز وسىلاي! مەن... مەن ءوزىم بارىپ... ءوزىم بارىپ، انا تەلمۇرات دەگەن ۇياتسىزدىڭ كوكەسىن كوزىنە كورسەتەيىن، شەشەسىنىڭ شاشىن جۇلايىن!
قىپ-قىزىل بۇيرەك بەتىنىڭ تارام-تارام تامىرلارى سىرتىنا شىعىپ كەتكەن ءمانسيا شالت بۇرىلىپ، كەتۋگە اينالىپ ەدى، زاكىردىڭ جانى شىعىپ كەتە جازدادى. ورنىنان اتىپ تۇرىپ:
– كەلىنجان! كەلىنجان! اينالايىن! بۇل داۋ-دامايدىڭ ءبارىن ءوزىم شەشەمىن! ءسال سابىر ەت! مىنە، قازىر! – دەدى قاتتى ابىرجىپ. ورنىنان اتىپ تۇرعانىن ءوزى دە بىلمەي قالىپتى.
ءمانسيا مىقىنىن تايانىپ، ەرىنىن تىستەلەپ از تۇردى دا، نان سالىپ جاتقان پەشىنە قاراي بەتتەدى.
كەۋدەسىن كەرە تەرەڭ كۇرسىنگەن زاكىر قايتادان ىسىنە كىرىسۋگە ىڭعايلانا بەردى دە، كەلىنىنىڭ اشۋلى ءجۇزى كوز الدىنا ەلەستەي قالىپ، وتىرۋدان وپا تاپپايتىنىن تەرەڭ سەزىنگەندەي بولدى. «وتەگەن اعاعا بارايىن. اقىرىن-اقىرىن ايتايىن» دەپ ويلادى.
ۇستىنە تاۋىرلەۋ كيىمدەرىن كيىپ كوشەگە شىققان زاكىردىڭ ويى – ونعا، ساناسى سانعا ءبولىنىپ كەلەدى. ءوزى بارا جاتقان وتەگەن دەگەن كىسى – بۇكىل اۋىلدىڭ، اۋىلدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل اۋداننىڭ سىيلى ادامى. وسى ءبىر ويلى دا پاراساتتى ادامنىڭ ورنىقتى مىنەزىنە عانا ەمەس، كوپتەگەن تۇرمىسى ناشارلارعا جانى قالماي قول ۇشىن بەرەتىن جومارتتىعى مەن مارتتىگىنە دە ەل-جۇرتتىڭ ءبارى ءتانتى.
قاراپايىم حالىق تۇرماق ەسبول سياقتى اسىپ-تاسقانداردىڭ ءوزى الدىنان كەسىپ وتكەن ەمەس. كەڭەس داۋىرىندە قوي دا باققان، جىلقى دا باققان مال شارۋاشىلىعىنىڭ بىلگىرى بوپ سانالاتىن وسى وتەكەڭ جاس كۇنىندە وقۋ وقىپ، ءبىلىم السا، تىم جوعارعى قىزمەتكە قول جەتكىزەتىن-اق كىسى عوي. امال قانشا، جالعىز ايەلدىڭ جالعىز ۇلى بولعان سوڭ، بار كۇش-جۇگەرىن ءبىلىم الۋعا ەمەس، ەرىنبەي-جالىقپاي ەڭبەك ەتۋگە ارناپتى. ءسىرا، جەتىم-جەسىر مەن جارلى-جاقىبايعا جانى اشىپ، جاردەم بەرگىسى كەلىپ تۇراتىنى دا ءوزىنىڭ جەتىم، جالعىز وسكەندىگىنەن بولار. تازا پەيىلى مەن اق كوڭىلىنە وراي وتەكەڭنىڭ باسىنا اللا تاعالا باقىت پەن بارشىلىقتى اياماي-اق بەردى-اۋ! مال بايلىعىن ايتپاعاندا، باس بايلىعىن ايتساڭشى! قازىر ءتورت ۇلىنان ون ەكى نەمەرە ءسۇيىپ وتىر دەيدى. ءوزى وسپەي قالعان اتانىڭ بالاسى ەكەن، مىنە، ەندىگى جەردە وتەگەن اۋلەتى بۇتاعىن كەڭگە جايىپ، ءوسىپ، وركەندەپ كەتەيىن دەپ تۇر. قۇداي كوپسىنبەسىن! ءوزىنىڭ دە، كەمپىرىنىڭ دە دەنساۋلىقتارى جامان ەمەس كورىنەدى. باقۋات دەيدى. زەينەتكە شىققانىنا دا كوپ بولعان جوق-اۋ. ويتكەنى، وتەگەن وسى زاكىردەن ءتورت-بەس-اق جاس ۇلكەن. زاكىر الپىسقا جاڭا كەلدى.
وي كەشىپ كەلە جاتقان زاكىر وتەگەننىڭ ۇيىنە قالاي جەتىپ قالعانىن سەزبەي دە قالدى. ەسىككە ەندى باسىن سۇعا بەرگەندە قارسى الدىنان وسى ءۇيدىڭ كىشى كەلىنى – گۇلنۇر شىعا كەلدى. قاپ-قارا ۇلكەن كوزدەرى نۇرعا تولعان كىشكەنتاي قاراتورى كەلىنشەك:
– ارمىسىز، اتا! – دەپ، بۇككەن تىزەسىنىڭ ۇستىنە قوس قولىن قويىپ، كۇرت ءيىلىپ سالەم سالعاندا، مۇنداي ىلتيپاتقا ۇيرەنبەگەن زاكىر:
– سالەمەتسىڭ بە، قاراعىم؟! سالەمەت! – دەپ ساسقالاقتاپ قالدى. ەكى قولىن بىردەي كەۋدەسىنە قويىپ، ءوزى دە ءيىلىپ تۇر. شالدىڭ بۇل قىلىعىنا كۇلكىسى كەلسە دە، ونىسىن بىلدىرمەۋگە تىرىسقان گۇلنۇر:
– كىرىڭىز، اتا، كىرىڭىز! – دەپ، قالبالاقتاپ جاتىر.
– اتاڭ ۇيدە مە؟
– ۇيدە. ۇيدە. – دەگەن گۇلنۇر كەنەتتەن سۇق ساۋساعىن تاناۋىنا اپارىپ، ء«تۇش-ش!» دەپ جىميا كۇلدى.
– ءيا، نە، كەلىن؟
– اتام مەن اپام سالعىلاسىپ وتىر.
– نە دەيدى؟
– اپام وردەن-مەدالدارىڭدى تاق دەيدى، اتام تاقپايمىن دەيدى. ءسىز قازىر تاق دەپ ايتىڭىزشى.
– و، توبا!.. – دەپ ءبىر كۇرسىنگەن زاكىر ىشكە كىردى. شال مەن كەمپىر ءوز بولمەلەرىندە ەكەن. توسەكتىڭ باس جاعىندا – وتەگەن، اياق جاعىندا – باقىت بايبىشە. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا قازقاتار تىزىلگەن وردەن-مەدالدار.
– اسسالاۋماعالەيكۇم، وتاعا! ەسەنسىز بە، باقىت جەڭگەي؟
– ۋاعالەيكۇماسسالام! ۋا، زاكەن، سەنى دە كورەتىن كۇن بولادى ەكەن عوي! – دەدى وتەگەن ورنىنان وشارىلا تۇرىپ، – اعاسىنا سالەم بەرە كەلەتىن ىنىلەر دە ازايىپ قالدى-اۋ بۇگىن.
– ءۇي ءىشى مەن بالا-شاعا تەگىس امان با؟ – دەپ، باقىت تا سالەمدەسىپ جاتىر.
– ءاي، بايبىشە! – دەدى وتەگەن كەمپىرىنە داۋىسىن كوتەرە سويلەپ، – بوگەلمە! ايت كەلىنگە، قازان كوتەرسىن تەزىرەك!
كەتە بەرگەن بايبىشەنىڭ الدىنا كەسە كولدەنەڭ تۇرا قالعان زاكىر: – جوق، جوق، جەڭەشە. مەن وتە اسىعىسپىن. ءۇيدىڭ ۇستىمەن ءوتىپ بارا جاتقان سوڭ، كىرە شىعايىن دەگەنىم عوي. سالەم بەرەيىن، اتتاپ كەتپەيىن دەپ. – دەدى دە، توسەك ۇستىندە جايراپ جاتقان وردەن-مەدالداردى يەگىمەن نۇسقاپ، – مىنالارىڭىز نە؟ – دەدى.
– وي، زاكەن-اۋ، مىناۋ اعاڭ قىرسىعىپ وتىر. وردەن-مەدالدارىن كوستيۋمىنە تاعىپ بەرەيىن دەسەم، «كەرەگى جوق» دەپ شىر-پىر بولادى.
– ونى نەگە تاعىپ قويايىن دەپ وتىرسىز؟
باقىت بايبىشە جاۋاپ بەرەيىن دەپ ىڭعايلانا بەرىپ ەدى، وتەگەن وڭ قولىن جوعارى كوتەرىپ، ءسوز سۇراعانداي بولدى.
– ماسەلە بىلاي بوپ تۇر، – دەدى ول ءوزىنىڭ ورنىنا جايعاسىپ، – سەن، زاكەن، وتىرشى اناۋ ورىندىققا. كەمپىر، سەن دە وتىر.
زاكىر پەن بايبىشە جايعاسىپ بولعان سوڭ، وتەگەن الدە ءبىر كەلەلى اڭگىمە ايتاتىن كىسىگە ۇقساپ، تاماعىن كەنەپ، قاباعىن ءتۇيىپ، ءسال-ءپال تۇعجيىپ وتىرىپ قالدى.
– ماسەلە بىلاي بوپ تۇر، – دەدى سونسوڭ جاڭاعى ءسوزىن قايتالاپ، – باعانا ماعان وبلىستىق اكىمدىكتەن ءبىر قىز بالا حابارلاسىتى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇكىل وبلىسىمىزدىڭ ءمان-جايىن، جەر-سۋىن جانە اتاقتى ادامدارىن پاش ەتەتىن ءبىر كەرامات كيتاپ شىققالى جاتىر ەكەن. اتى نە ەدى؟ الگى... ەنساكلاپيا دەي مە؟
– ەنتسيكلوپەديا دەپ ايتساڭشى! – دەپ، باقىت بايبىشە شالىنا جاقتىرماي قارادى.
– ءيا، سول... سوعان مەن دە كىرەدى ەكەم. كىرگىزەتىندەرى جاقسى عوي. راقمەت. بىراق ونىڭ دا ءبىراز شارۋالارى بار ەكەن. الگى قىز بالانىڭ ايتۋىنشا، مەن كوپتەگەن ماراپات يەسى بولعاندىقتان، سونى كورسەتۋ ءۇشىن، بۇكىل وردەن-مەدالدەرىمدى توسىمە قاداپ، سۋرەتكە ءتۇسۋىم كەرەك ەكەن. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل جەتكەن جەتىستىكتەرىم قامتىلعان قىسقاشا ءومىربايانىمدى جازىپ، ونى دا الگى سۋرەتىممەن بىرگە جىبەرۋىم كەرەك. سۋرەتكە دە تۇسەرمىن، ءومىربايانىمدى دا الگى كازەتتەگى بالالاردىڭ بىرىنە جازدىرىپ الارمىن. بىراق، ەڭ قيىن بوپ تۇرعانى – مىناۋ ءبىر تەمىر-تەرسەكتەردى كاستومىمە ءتىزىپ، سۋرەتكە ءتۇسۋ بولىپ تۇر. وسىلاردى العان كەزىمدە وزدەرى تاعىپ بەرگەندە بولماسا، ءتىپتى، ومىرىمدە قاداپ كورمەپپىن. الگى قىز بالاعا ايتتىم: «وسى مەن وردەن-مەدال تاقپاي-اق سۋرەتكە ءتۇسىپ، سونى جىبەرسەم قايتەدى؟» دەپ. ال، ول ايتادى: «اتا، قىزىقسىز.وكىمەت سىزگە سول وردەن-مەدالداردى تىعىپ قويۋ ءۇشىن بەرگەن جوق، تاعىپ ءجۇرسىن دەپ بەردى. ەتكەن ەڭبەگىنىزدىڭ، توككەن تەرىڭىزدىڭ بەلگىسى – سول» دەپ. ءوزى دە ءبىر سويلەگىش بالا ەكەن. اناۋ ءبىر جولى ءوزىمىزدىڭ اۋداندىق اكىمدىكتەگى ۇلكەن ءبىر جيىنعا شاقىرعاندا دا وسى تەمىر-تەرسەكتەردى تاعىپ كەل دەدى. تاقپادىم. «نەگە تاقپايسىز؟» دەپ سۇرايدى بىرەۋلەر. «سول. تاقپايمىن» دەدىم. جۇرتتىڭ كوبى ەستىدى. ەندى ءبارىن ساۋسىلداتىپ تاعىپ اپ، الگى كيتاپتىڭ بەتىنە شىعىپ تۇرسام، جۇرت ايتپاي ما – « الگى تاقپايتىنى قايدا؟!» دەپ. ءوزىڭ ايتشى، زاكەن، ۇيات قوي، ا؟!
– وي، وتاعا، ءسىز شىنىندا قىزىقسىز عوي. وزىڭىزگە بەرىلگەن وسىنشا ماراپاتتى جۇرتقا كورسەتۋگە نەسىنە ۇيالاسىز؟ مۇنداي سىي-قۇرمەتكە قانشا ادامنىڭ قولى جەتپەي ءجۇر. وتىرمىز عوي، مىنە، ماراپاتتىڭ بىرىنە دە يە بولا الماي. قۇداي ءۇشىن، وتاعا، تاعىپ الىڭىزشى! سۋرەتكە ءتۇسىڭىزشى ءبىر، جارقىراپ! ءوتىنىپ وتىرمىن، وتاعا! ەنتسيكلوپەديانىڭ بەتىنەن كەۋدەسى وردەن-مەدالعا تولىپ وتىرعان ءسىزدىڭ بەينەڭىزدى كورىپ، ءبىز دە ءبىر ءماز بوپ قالايىق. ءسويتىڭىزشى، وتاعا!
وتەگەن تاقياسىن قولىنا الىپ، جالتىراي باستاعان باسىن سيپالاپ وتىر. كوكشىلدەۋ سالقىن كوزدەرىنە الدەبىر جىلىلىق ۇيالاي باستاعان سياقتى.
– ءجا! – دەدى ءبىر كەزدە، – قويمادىندار عوي. زاكەن باۋرىم، سەنىڭ ءسوزىڭدى جەرگە تاستاپ كورمەپ ەدىم.
– بارەكەلدى! و، مەنىڭ ارداگەر اعام-اۋ سول! – دەپ ءماز بولعان زاكىر ورنىنان اتىپ تۇرىپ، وتەگەننىڭ الپامساداي دەنەسىن قاپسىرا قۇشاقتادى. سونسوڭ: – ال، مەن اياڭدايىن. نان اۋىز تيسەم بولادى. جاقسىلىقپەن جولىعىسايىق، – دەپ كەتۋگە ىڭعايلاندى.
***
زاكىر وتەگەننىڭ قاقپاسىنان شىققاننان كەيىن قايدا بارارىن، نە ىستەرىن بىلمەي قارادان كاراپ قاڭقيىپ، ۇزاق تۇرىپ قالدى. مامىر ايىنىڭ ماۋجىراعان كۇنى بۇكىل تىرشىلىك يەلەرىن بالبىراعان ءبىر كۇيگە بولەپ تاستاعانداي. كوشە بويىنان تىلسىم تىنىشتىق پەن ەرەكشە ءبىر ەركىندىكتىڭ بەلگىلەرى اندايعايلاپ تۇرعانداي.ءتىپتى، انا ءبىر كەمپىر ايداپ بارا جاتقان الا سيىر دا اياعىن ماڭعاز باسىپ، جۇرە-مۇرە كۇيىس قايىرۋدا. اندا-ساندا باسىن شايقاپ-شايقاپ قوياتىنىن قايتەرسىڭ… ءوي، سيىر ايداپ بارا جاتقان مىنا كەمپىر بەيسەنبايدىڭ شەشەسى ەمەس پە؟ سول كىسى عوي! امانداسپاۋعا بولمايدى!
زاكىر قالپاعىن تۇزەپ كيىپ، جىلدام باسىپ، كەمپىرگە جەتىپ الدى.
– اپا، امانسىز با؟ قالىڭىز قالاي؟
– كوتەك… بۇ كىم؟ – دەدى كەمپىر كوزىن كۇننەن كولەگەيلەپ، – سەلك ەتە ءتۇستىم عوي.
– مەن – زاكىرمىن عوي، اپا. بەيسەنبايدىڭ قۇرداسى. سىزگە امانداسايىن دەپ.
– ە-ە… شۇكىر… اماندىق. مىناۋ قاراسانكەلگىر ۇيدەن شىقپايدى. تابىننان قالىپ قويىپتى.
– ءسىز سەكسەننەن استىڭىز، ءيا، اپا؟
– ە-ە… ۇشەۋىنە كەلدىك قوي.
– مەنىڭ اكەم مالىكتى ابدەن بىلەتىن شىعارسىز؟ ەرتە كەتىپ قالدى، جارىقتىق.
– ە-ە… بىلمەي… ەستەك مالىك قوي.
– ەستەك دەيسىز بە؟ ول نە دەگەن ءسوز؟
– بىلمەۋشى مە ەدىڭ؟ قازاقتار باشقۇرت دەيتىن ءبىز سياقتى حالىقتى «ەستەك» دەپ اتايدى.
– سوندا نە؟ … سوندا مەنىڭ اكەم باشقۇرت پا؟ قويىڭىز!
– جو-وق! سەندەردى ەشكىم باشقۇرت دەمەيدى.ءبىزدىڭ شال ايتىپ وتىرۋشى ەدى – بۇلاردىڭ اتالارى باياعىدا باتىس جاقتان… ورال دەي مە… سول جاقتان كەلگەن دەپ. سودان قازاقتىن ىشىندە… قىز الىسىپ، قىز بەرىسىپ، قازاق بوپ كەتكەن دەپ. بىراق…
– نە «بىراق»؟
– بىراق سەندەردىڭ اتالارىڭدى «قازاق» دەمەگەن.
– سوندا نە دەگەن؟
– ە-ە، ۇمىتىلعان ءسوز عوي.
– ايتساڭىزشى.
– سەنىڭ كوڭىلىڭە كەلە مە دەپ تۇرمىن عوي، – دەپ، كارى كەيۋانا اۋزىن وپىرايتىپ كۇلدى، – سەن دە سۇرامايتىندى سۇراپ.
– جوق، اپا. مىنا بالاڭىز دا الپىسقا كەلىپ وتىر، بيىل. جاس ەمەسپىن عوي. ايتىڭىز.
– ە-ە… ول بىلاي ەندى. ورىس پاتشاسىنىڭ زامانىندا قاشقان-پىسقانداردىڭ كوبى قازاق اراسىنا كەلىپ پانالايدى ەكەن. ورىستاردىن ءوزى دە. مۇسىلماندار ءتىپتى كوپ. سولار مۇندا ءسىڭىپ كەتكەن سوڭ، قازاق بولىپ كەتەدى ەكەن. دەگەنمەن، كەلە-كەلە توپتاسىپ، ۇيىسىپ العان سوڭ، ولارعا «شالاقازاق» دەگەن ات قويىلىپتى. ءتىپتى، باياعىدا مىنا شىعىستا «شالاقازاق اۋىلى» دەگەن اۋىل دا بولعان دەپ ەستىدىم. ونداي اۋىلدار قازاق جەرىندە كوپ بولعان دەيدى…
كەيۋانا القىنىپ توقتادى. جاساۋراعان كارى كوزدەرىمەن زاكىرگە بارلاي قارايدى. ال، زاكىر بولسا، الدەقايدا تەسىلە قاراپ، مەلشيىپ قالىپتى.
– زاكەن؟
– ا، اپا؟ ەستىپ تۇرمىن.
– ايتقانىمدى ۇقتىڭ با؟
– ۇقتىم، اپا، ۇقتىم. ساۋ بولىڭىز! بەيسەنبايعا سالەم ايتىڭىز، – دەگەن زاكىر اياعىن جىلدامداتا باسىپ، ۇيىنە قاراي بەتتەدى. « ەستەك. باشقۇرت. ەستەك. باشقۇرت. شالاقازاق» دەپ، داۋىسىن شىعارا كۇبىرلەپ كەلەدى. «ول قاي اتام ەكەن؟ نەشىنشى اتام ەكەن؟ ەگەر ول قازاق جەرىنە قاشىپ كەلمەسە… مەن… باشقۇرت بولادى ەكەم عوي، ا؟! قۇداي ساقتاعان! قۇداي ساقتاعان! قازاق بولماي قالۋ سۇمدىق قوي!» دەگەن سياقتى ويلار ساناسىن تىنىمسىز تىلگىلەپ كەلەدى. كەنەتتەن، «وسى اۋىلداعى جالعىز شالاقازاق مەنمىن بە؟» دەگەن ءبىر وي ساناسىنا ساپ ەتە ءتۇستى. ويتكەنى، الگى توقان مارقۇم مۇنى «سەن – شالاقازاقسىڭ» دەگەننەن كەيىن اڭگىمەسىن ءارى قاراي تارقاتىپ، تاعى بىرەۋ تۋرالى ايتقان سياقتى. كىمدى ايتىپ ەدى، قۇداي-اۋ؟
زاكىر كوشە بويىنا وسكەن الىپ بايتەرككە سۇيەنىپ، تەرەڭ ويدىن تۇبىنە قاراي شىم باتتى. ءوزىنىڭ شالاقازاق ەكەنىن ەستىگەن كەزدە ون بەس-ون التى جاستاعى جەتكىنشەك ەدى عوي. جازعى كانيكۋل كەزىڭدە ءشوپ ماشينەگە وتىرىپ، پىشەن شاۋىپ جۇرگەن. سوندا، ءتۇس كەزىندە، پەرمە باستىق توقان اعا شوپاۋىلعا كەلىپ، شوپشىلەرمەن اڭگىمەلەسكەن بولاتىن. سوندا… سوندا شالاقازاقتار تۋرالى ايتىپ وتىرىپ… وسى زاكىردى ايتتى… سودان كەيىن… سودان كەيىن… ە، ءيا، ءيا، ەسىنە ءتۇستى. «انا مەحانيك بولىپ شىرەنىپ جۇرگەن كوككوز مۇسا دا – شالاقازاق» دەدى ەمەس پە؟! سويدەدى! انىق!
زاكىر اۋىر ويدان جەڭىلدەگەندەي بولىپ، كەۋدەسىن كەرە ءبىر كۇرسىندى دە، شاڭىن قاقانداي الاقانىن ءبىر-بىرىنە شاپاتتاپ-شاپاتتاپ الدى. ەڭدىگى بۇكىل ويى كوككوز مۇساعا قاراي اۋدى.
كوككوز مۇسا دەگەن – وسى اۋىل ءۇشىن ەڭ كەرەكتى ادامداردىن ءبىرى. ويتكەنى، ول تەمىر-تەرسەكتىڭ ءتىلىن بىلەتىن ادام. تەحنيكاسى بۇزىلعانداردىن ءبارى سالپاڭداپ سونىڭ سوڭىندا جۇرگەنى. وزىنە كۇنى ءتۇسىپ تۇرعان ەلگە ءيىلىپ-بۇگىلە قوياتىن دا مۇسا جوق. كەرگىپ، بۇلدانىپ بىتەدى. ءوزى – باي. ارينە، قولى كيمىلداسا بولدى، قالتاسىنا تيىن-تەبەن ساۋ ەتە تۇسەدى، نە بولماسا، قوراسىنا توقتىشاق كەلىپ كىرەدى. ءتورت-بەس جىلدان بەرى بەنزين مەن سالياركا ساتۋمەن اينالىسىپ، اۋىل عانا ەمەس، اۋداننىڭ وزىنە داركەر بوپ العان سوڭ، ول كىمدى مەنسىنسىن! جۇرتشىلىق ونى قانشا قاجەتسىنسە، سونشا جەك كورەدى. ول دا «ىشتەرىڭ كۇيە ءتۇسسىن!» دەگەندەي، وزىنە بۇل ماڭدا جوق ءزاۋلىم ساراي سالىپ الدى. قۇداي-اۋ، ەكى قاباتتى ما، ءۇش قاباتتى ما؟! ءىشى دە كىرسە شىققىسىز دەيدى. قوس ماشينە قاتار كىرىپ كەتەتىندەي بيىك داربازالى ات شاپتىرىم اۋماقتى الىپ جاتقان اناۋ دۋالدىڭ ىشىندە نە بولىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەس. ايتەۋىر، سول داربازادان نەشە ءتۇرلى شەتەلدىك كولىكتەر مەن جانارماي تاسيتىن ماشينەلەردىڭ كىرىپ-شىعىپ جاتقانى. اناۋ ءوزىنىڭ اۋزىنان تۇسكەندەي يسا دەيتىن ۇلى دا تىم پىسىق جىگىت بولىپ ءوسىپتى. جانارماي بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان سول كورىنەدى. ايتپەسە، قازىر جەتپىستەن اسىپ كەتكەن مۇسادا نە كۇي بار دەيسىڭ؟! ءاي، بىراق، ءالى مىقتى شىعار. الپامساداي عوي ءوزى! ءۇيى وسى ارادان ونشا الىس ەمەس. امانداسقان بولىپ كىرىپ شىقسا قايتەدى؟ نە ابەستىگى بار؟ مۇسا دەگەن – ۇلكەن اقساقال! بۇل ودان كوپ كىشى! ىنىلىك جول دەگەن بار! ءتىپتى… تۋىستىعى دا بولىپ تۇر عوي. ەكەۋى دە – شالاقازاق. انە، بەيسەنبايدىڭ شەشەسى دە ايتتى ەمەس پە – «شالاقازاق اۋىلدارى دا بار» دەپ. ەگەر دۇرىس قابىلداسا، اڭگىمەلەسە وتىرىپ، قانداي شالاقازاق ەكەنىن دە سۇراپ، ءبىلىپ الار.
وسىنداي ويعا باتقان زاكىردىن اياعى مۇسانىڭ ۇيىنە قاراي وزىنەن-ءوزى بۇرىلىپ كەتكەندەي بولدى.
زاكىر كوككوز مۇسانىڭ ۇيىنە جەتىپ، داربازاسىن يتەرىپ كورىپ ەدى، جابىق ەكەن. باجايلاپ قاراسا، كىسى كىرەتىن ەسىگى قاقپامەن قاتار تۇر. ونى دا يتەردى. جابىق. ىزا بولعانداي قۇشىرلانىپ، وڭ جۇدىرىعىمەن ەسىكتى ۇرىپ-ۇرىپ جىبەردى. ءىش جاقتان ءبىر ەمەس، ەكى-ءۇش يت ورە تۇرەگەلىپ، ابالاي جونەلگەندە، زاكىردىڭ دە جۇرەگى دۇرسىلدەپ، العان بەتىنەن قايتىپ قالعانداي بولىپ ەدى، سول كەزدە ەسىكتىڭ ارعى جاعىنان ءبىر ەرەسەكتەۋ بالانىڭ داۋىسى ەستىلدى. تىڭداي قالسا، ورىسشا سويلەپ تۇر ەكەن.
– اتاڭ بار ما؟ مۇسا بار ما؟ – يا پو كازاحسكي نە پونيمايۋ.
ورىس ءتىلىن ازداپ ۇقسا دا، سويلەي المايتىن زاكىر ءسال ابىرجىپ قالدى. «جارايدى» دەگەن ءسوزىن كۇبىرلەپ ايتىپ، ەكى قولىن ارتىنا ۇستاپ، ۇيىنە قايتتى. ول باعانا نەمەرەسىنىڭ جىلاپ كەلگەنىن دە، كەلىنىنىڭ قاتتى اشۋلانعانىن دا، ەڭ باستىسى، ۇيدەن شىقانداعى نەگىزگى شارۋاسىن دا ۇمىتىپ كەتكەن بولاتىن. تەك قاقپادان كىرگەن ۋاقىتتا عانا ءمانسيانىڭ شاڭقىلداعان داۋىسىن ەستىپ، بويىن جيناپ الا قويدى. كەلىننىڭ داۋىسى اشىق تۇرعان جازعى اسۇيدەن شىعىپ جاتىر.
– ... سەن ءوزىڭدى ەركەكپىن دەپ ويلايمىسىن؟ جۇمىسىڭ – جۇمىس ەمەس، ءجۇرىسىڭ – ءجۇرىس ەمەس! كىم ءۇي سالسا، سوندا جۇرگەنىڭ بالشىق-بالشىق بولىپ، قارا جۇمىسىن ىستەپ. كىم ەگىن سالسا، سوندا جۇرگەنىڭ، سۋىن سۋعارىپ. ەندى كەلىپ انا زالىمنىڭ مالىن باعام دەيسىڭ. ال، باق! ءجۇر ءسويتىپ الا جازداي مالايى بولىپ.
– ءاي، ول مالايلىق ەمەس قوي.
– نە؟ مالايلىق ەمەس قوي؟! ءپىشتۋ! ءاي، قايرات، سەن ونىڭ مالىن باقساڭ، جالدانىپ باعاسىڭ. جالدانعان ادامدى «جالشى» دەيدى قازاق! ال، جالشى مەن مالايدىڭ ايىرماشىلىعى بار عوي دەپ ويلايمىسىڭ؟
– ءاي، ءمانسيا، قىسقارت! مەن مالاي بولسام دا، جالشى بولسام دا، سەندەردى اسىرايمىن دەپ جانتالاسىپ ءجۇرمىن. ايتشى، قانداي جۇمىس بار مەن ىستەيتىن؟
– ا-ا! ءبىزدى سەن اسىراپ ءجۇر ەكەنسىڭ عوي. اندا-ساندا اكەلگەن بەس-ون مىڭ تەڭگەڭدى بۇلداپ وتىرسىن با؟ ەگەر انا شالدىڭ ورىمشىلدىگى بولماعاندا، ءبىز باياعىدا اشتان قاتىپ قالار ەدىك. بىلە بىلسەڭ، ءبىزدى اسىراپ وتىرعان – سول!
– ءاي، قوي دەدىم عوي ساعان! ايتقىش بولساڭ، ايتاتىنىڭدى انا وكمەتىڭە ايت، انا پاتشاڭا ايت. ءوستىپ جۇمىسسىز قاڭعىپ جۇرگەن مەن عانامىن با؟ بۇكىل قازاقستاننىڭ اۋىلدارى جۇتاپ جاتىر. بۇكىل قازاقستاننىڭ اۋىل جاستارى جۇمىسسىز ءجۇر. سونىڭ كەسىرىنەن وسى اۋىلدان قانشا ءۇيدىڭ قالاعا كوشىپ كەتكەنىن كورىپ وتىرسىڭ عوي.
– ءبىزدىڭ دە قالاعا كوشۋىمىز كەرەك! – دەگەن ءمانسيانىڭ شاڭق ەتكەن داۋىسى تىم قاتتى ەستىلىپ، باعانادان قۇلاعىن ءتۇرىپ تۇرعان زاكىردى شوشىتىپ جىبەردى. كەلىنى ايعايعا باسىپ جاتىر.
– انا اكەڭ ءومىر بويى باستىق تاسىپ، مال دا وسىرمەگەن. ءجۇر، انە، قاشان پەنسياعا ىلىگەمىن دەپ. ءدال پەنسياعا شىعاتىن ۋاقىتىندا شەشەڭ دە ءولىپ قالدى. ولمەسە، ونىڭ پەنسياسى بىزگە جاقسى بولار ەدى. ەندى نە تابامىز بۇل اۋىلدان؟! اۋىل! اۋىل! بىلەمىسىڭ، بۇل اۋىل ءبىزدى تازا قازاق ەمەس، شالاقازاق دەپ ءجۇر... جالعىز بالامىزدىڭ قۇيرىعىنان تەبە باستادى...
كەلىنى مەن ۇلىنىڭ اراسىنداعى اششى سوزدەردى باعانادان بەرى تىڭداپ تۇرعان زاكىردىڭ جۇرەگى قاتتى شانشىپ، بۋىن-بۋىنى قۇرىپ بارا جاتقانداي بولىپ سەزىلدى. ءبىر ساتتە قوس قۇلاعى بىردەي ءبىتىپ قالعانداي. ول تالتىرەكتەي باسىپ، لاپاس استىنداعى ءوز ورنىنا قاراي بەتتەدى. مىناۋ ءۇي دە، لاپاس تا، ءتىپتى، جەر مەن اسپان دا تەڭسەلىپ تۇرعان سياقتى.
ول لاپاستىڭ استىنا زورعا جەتىپ، تۋلاق ۇستىندەگى ءوزى وتىرىپ جۇرگەن كوپشىگىن باسىنا جاستانىپ، جانتايا كەتتى.
ابۋباكىر قايران
