10 قىركۇيەكتە موڭعوليادا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى اتاپ ءوتىلدى. «بۇل — كوپتەگەن وتباسىلاردىڭ جۇرەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن سىزداعان تاريح بەتتەرىن تىنىشتىقپەن زەردەلەۋ جانە وي تولعاۋ كۇنى» دەپ جازدى جەرگىلىكتى باسىلىمدار. ۇلان-باتوردا شىعاتىن ء«ودرين سونين» باسىلىمىنىڭ سۇحباتىندا موڭعولياداعى ناۋبەت، قاسىرەتتىڭ قىر-سىرى ايتىلادى.
وسى تراگەديادا ءدىن وكىلدەرىنىڭ تارتپاعان ازابى جوق. جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا بۋددا موناحتارى باستى نىساناعا اينالدى: مىڭداعان ادام بوستاندىعىنان، ال كوبى ومىرىنەن ايىرىلدى. سايىپ كەلگەندە، وسى كەزەڭدە عاسىرلار بويى موڭعول حالقىنىڭ بولمىسىن قالىپتاستىرعان تۇتاس رۋحاني مادەنيەتتى جويۋعا ارەكەت جاسالدى.
بۇل تۋراسىندا ۇلان-باتورداعى ءىرى رۋحاني ورتالىق رەتىندە تانىمال ەكى عاسىرلىق تاريحقا يە گاندانتەگچەنلين ءموناستىرىنىڭ قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ باسشىسى چ.بيامبادجارگال موڭعوليانىڭ ء«ودرين سونين» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىنىڭ قىسقارتىلعان اۋدارماسىن ۇسىنامىز.
— موڭعوليادا ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى جىل سايىن ەسكە الىپ كەلە جاتقانىنا 30 جىل بولدى. 20 مىڭنان استام موناح قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى دەسەدى عوي؟ بۇل قانشالىقتى راس؟
— 10 قىركۇيەك ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن كۇنتىزبەدەگى جاي عانا داتا ەمەس، تەرەڭ قايعى-قاسىرەت كۇنى. موناستىر قابىرعاسىنداعىلار بۇل كۇنگە ەرەكشە ىقىلاسپەن قارايدى: بۇل — ساياسي رەپرەسسيانىڭ تابانىنا تاپتالىپ، ءومىرى تاس-تالقان بولعانداردىڭ رۋحىنا دۇعا باعىشتاپ، تاعزىم ەتەتىن كۇن.
رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، 1921 جىلدان 1990 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە 37 مىڭنان استام ادام تۇتقىندالىپ، جازالانعان. بيراق تاريحشىلار جاقىندا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇل ساندار مۇنىمەن شەكتەلمەيتىنىن ايتادى. تىكەلەي قۋعىن-سۇرگىندى عانا ەمەس، وعان قوسارلانعان جاناما قۋدالاۋدى دا ەسەپكە الساق، زارداپ شەككەندەردىڭ سانى 45–55 مىڭعا، ءتىپتى ودان دا كوپكە شىرقاپ جەتەدى.
باستى سوققى ءدىن وكىلدەرىنە باعىتتالدى. مۇنى ءتۇسىنۋ وتە اۋىر. حح عاسىردىڭ باسىندا موڭعول ەركەكتەرىنىڭ باسىم بولىگى موناحتار ەدى، ءدال سولار نەگىزگى نىساناعا اينالدى. 1922 جىلى اۋقاتتى ادامداردى كامپەسكەلەۋدەن باستالعان قۋعىن-سۇرگىن وتىزىنشى جىلدارى اۋقىمدى اپاتقا اينالىپ جۇرە بەردى. ءتۇرلى دەرەكتەرگە قاراعاندا، 18-20 مىڭ لاما جاساماعان قىلمىستارى ءۇشىن جازالاندى. مىڭداعان ادام اتىلدى، قالعاندارى جەر اۋدارۋدىڭ، تۇرمەلەردىڭ جانە ءماجبۇرلى جۇمىستاردىڭ توزاعىنان ءوتتى. شەكپەنىن مالشى تاياعىنا ءماجبۇرلى تۇردە ايىرباستاتقانداردى نەمەسە مايدانعا جىبەرىلگەندەردى قوسقاندا: لامالار بارلىق قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ شامامەن 70 پايىزىن قۇراعانى ايقىن. ول جىلدارى بۋددا قاۋىمداستىعى دەرلىك جويىلدى.
بۇل كەزەڭ موڭعولياعا ءالى كۇنگە دەيىن جازىلمايتىن جارا سالدى: مادەنيەتىمىزگە، دىنىمىزگە جانە تۇرمىس-سالتىمىزدىڭ وزىنە وراسان زور زيان كەلتىرىلدى. تەك 1996 جىلدان باستاپ وسى وقيعالار قۇرباندارىن رەسمي تۇردە ەسكە الىپ كەلەمىز.
بۇل كۇن ءبىزدىڭ موناستىر ءۇشىن تەك جانازا دۇعاسىن وقيتىن ۋاقىت ەمەس. ءبىز بۇل تراگەديانىڭ ۇمىتىلماۋى ءۇشىن ءبارىن جاساۋعا تىرىسامىز: عىلىمي پىكىرتالاستار، اعارتۋشىلىق كەزدەسۋلەر مەن اشىق دارىستەر وتكىزەمىز. شىنايى تاريحتى ءبىلۋ جانە شىن جۇرەكتەن ەتىلگەن دۇعا عانا بولاشاق ۇرپاقتى وسىنداي قاتەلىكتەردىڭ قايتالانۋىنان ساقتايدى دەپ سەنەمىز. ءبىز قۇربان بولعان ءاربىر جاندى ەستە ساقتايمىز جانە ولاردىڭ رۋحى ءۇشىن دۇعا ەتۋدى جالعاستىرامىز.
— جالپى، ول كەزدە موناحتاردىڭ اراسىندا رۋحاني ويلاۋى دامىعان ءبىلىمدى ادامدار كوپ بولدى ما؟
— موڭعوليا تاريحىنداعى ول كەزەڭ ۇرەي اتموسفەراسىنا تولى ەدى. سول قارساڭدا لامالاردىڭ ىقپالى وراسان زور بولاتىن. ءبىر «اتتەگەن-ايى» — ولار بۇقارانى اعارتۋعا ۇمتىلمادى، ولاردىڭ تەرەڭ رۋحاني بىلىمدەرى جابىق قالىپ، تەك تاڭداۋلى تار ورتاعا عانا قولجەتىمدى بولدى. بۇل ادامدار ۇلكەن بەدەلگە يە ەدى، اسىرەسە رەينكارناتسيا (جاننىڭ ءبىر دەنەدەن ەكىنشىسىنە كوشۋى) ماسەلەسىندا ولارعا تەڭەسەتىن ەشكىم بولعان جوق. جاڭا بيلىك بۇدان وزىنە قاۋىپ كوردى.
دەگەنمەن قۋعىن-سۇرگىن تەك رۋحاني وكىلدەرمەن شەكتەلمەدى. سوققىعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وزىق ينتەلليگەنتسياسى — باسقاشا ويلايتىن جانە قوعامدى دامىتۋعا تىرىسقاندار ىلىكتى. ۇلكەن لامالار ۇستازدارىن شاكىرتتەرىمەن بىرگە بومبوگەرگە جەر ايداپ، سوندا ولاردى يدەولوگيالىق وڭدەۋ ارقىلى رۋحىن سىندىرۋعا تىرىسقانىن ەسكە الاتىن.
تراگەديانىڭ اۋقىمى ۇرەي تۋعىزدى: رەپرەسسيا ەشكىمدى ايامادى. ءتىپتى بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىنداعىلار دا قۇربان بولدى. بىردەن التى ءمينيستردىڭ قۇربان بولعانى بەلگىلى. بۇل سول كەزدەگى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تولىق دەستابيليزاتسيالانعانىن بىلدىرەدى. سوراقىسى — بۇل توقپاقتىڭ زاردابىن قاراپايىم حالىق تارتتى. شىن مانىندە، موڭعوليانىڭ بۇكىل حالقى زارداپ شەكتى. رۋحاني كوشباسشىلاردان باستاپ، بۇل قاتىگەز كەزەڭدە ومىرلەرى كۇيرەگەن كەدەيلەرگە دەيىن امان قالعانى جوق.
— بۇكىل موڭعوليا بويىنشا كوپتەگەن عيباداتحانالار مەن موناستىرلار قيراتىلدى. وراسان زور تاريحي جانە مادەني مۇرا جويىلدى ما؟
— قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى موڭعولياعا تونگەن مادەني اپاتتىڭ اۋقىمىن ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن تولىق تۇسىنە الماي كەلەمىز. رەسمي ستاتيستيكادا 1200 قيراعان موناستىر تۋرالى ايتىلادى. بىراق بۇل تسيفر — سۇمدىق شىندىقتى جاسىرىپ تۇرعان ايسبەرگتىڭ شىڭدارى عانا.
بار ماسەلە ەسەپتەۋ جۇيەسىنىڭ وزىندە جاتىن. سول كەزدەگى قۇجاتتاردا ونداعان بىرەگەي عيماراتتاردان تۇراتىن تۇتاس موناستىر كەشەنى ء«بىر وبەكت» رەتىندە كورسەتىلگەن. ول شاعىن مەكەن بولسىن، نەمەسە گاندانتەگچينلەن سياقتى ەڭسەلى انسامبل بولسىن — جازالاۋ ماشيناسى ءۇشىن بۇل جويىلاتىن تىزىمدەگى ءبىر عانا نىسان ەدى. ءبىز ءالى دە شىنايى كورىنىستى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز، بىراق جوعالعان عيباداتحانالاردىڭ ناقتى سانى قۇرعاق ارحيۆتىك دەرەكتەردەن بىرنەشە ەسە كوپ بولۋى مۇمكىن.
ەلىمىزدىڭ كايتالانباس كەلبەتىن قالىپتاستىرعان قانشاما ارحيتەكتۋرالىق شەدەۆرلەردىڭ ماڭگىلىككە جوعالعانىن ويلاعاندا جۇرەك سىزدايدى. تەك قابىرعالار عانا ەمەس — موڭعول ساۋلەت ونەرىنىڭ ءداستۇرىنىڭ ءوزى جەر بەتىنەن ءوشىرىلدى. ساين نويون حانىنىڭ سارايى، سەتسەن-حاننىڭ ەڭسەلى قۇرىلىستارى، بايانحونگورداعى لاماەن گەگەەن موناستىرى، تاريات سارايى — بۇل ەسىمدەر بۇگىندە جوعالعان ۇلىلىقتىڭ جاڭعىرىعى سياقتى ەستىلەدى.
بيراق عيماراتتاردى قيراتۋ جوسپاردىڭ ءبىر بولىگى عانا ەدى. رەجيم حالىقتىڭ جادىن، ەستە قالعاندارىنىڭ ءوزىن ورتتەپ جىبەرۋگە ۇمتىلدى. اتا-بابا مۇراسى مەن دانالىعى ساقتالعان قاسيەتتى ماتىندەر وتقا وراندى. وسى سۇلۋلىقتى ءوز قولىمەن جاساعان شەبەرلەر قۋدالانىپ، جويىلدى. تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىز تۋرالى شىندىقتى بىلەتىندەر، ۋاقىت بايلانىسىن ءۇزۋ ءۇشىن، اياۋسىز جازالاندى.
بۇگىندە ءبىز تۇسىنەمىز: ول كەزدە تەك ءدىن جويىلعان جوق. ۇلى دانالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن ورتەپ، بۇكىل ادامزاتتىڭ ماقتانىشى بولا الاتىن بىرەگەي مۇرانى كۇلگە اينالدىرا وتىرىپ، ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە رۋحاني ىرگەتاسىن جويدى. ءبىز بۇل قارالى بەتتەردى زەرتتەۋدى جالعاستىرامىز، بىراق ماڭگىلىككە جوعالتقان نارسەلەرىمىزدى ءتۇسىنۋ موڭعول مادەنيەتىنىڭ دەنەسىندە جازىلمايتىن جارا بولىپ قالا بەرەدى.
— حامبين-وۆوو مەموريالى تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
— جىل سايىن رەپاراتسيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا وكىلدەرى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا ومىرلەرى قايعىلى تۇردە ۇزىلگەندەردى ەسكە الۋ ءۇشىن حامبين-وۆووداعى «داۆحارلاگت بەيسين سۋۆارگا» مەموريالىنا كەلەدى. بۇل جاي عانا ەسكەرتكىش ەمەس، قاتىگەز كەزەڭنىڭ قۇربانى بولعان جۇزدەگەن موناحتىڭ ماڭگىلىك تىنىشتىق تاپقان ورنى.
بۇل ورىننىڭ تاريحى الەمگە 2003 جىلى كەزدەيسوق اشىلدى. ەكسكاۆاتور ءشومىشى جەر بەتىنە كورقىنىشتى ولجانى شىعاردى: ادام سۇيەكتەرى، موناح كيىمدەرىنىڭ فراگمەنتتەرى مەن جەكە زاتتار. توپىراق استىندا جاپپاي جەرلەنگەن ورىن جاتقانى بەلگىلى بولدى.
سودان بەرى زەرتتەۋشىلەر حامبين-وۆوو مىڭعا جۋىق موناحتىڭ سوڭعى مەكەنىنە اينالدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. بۇگىندە بۇل ورىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس تراگەديانى ەسكە سالىپ، ادىلەتسىز ومىردەن ايىرىلعاندارعا تەرەڭ قۇرمەت كورسەتۋ قىزمەتىن اتقارادى.
— ورىندى سۇراق تۋىندايدى: زارداپ شەككەندەردى «اقتاۋ» بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ما؟
— بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كوپ ايتامىز. مەملەكەت ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەن ادامداردى رەابيليتاتسيالاۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە: ولاردىڭ ەسىمدەرى جاڭعىرتىلىپ، ال وتباسىلارى بۇزىلعان تاعدىرلارى ءۇشىن كومپەنساتسيا الادى. بۇل ماڭىزدى ءارى قاجەتتى پروتسەسس. بۇل جەردە كوبىنە نازاردان تىس قالاتىن ءبىر اسپەكت بار: ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ ساقتاۋشىسى بولعان ينستيتۋتتاردىڭ تاعدىرى نە بولماق؟ ءسوز موناستىرلار مەن موناحتار قاۋىمداستىعى تۋرالى بولىپ وتىر.
قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى ايتقاندا، ءبىز سوققىنىڭ تەك جەكە تۇلعالارعا عانا ەمەس، تۇتاس مادەني قاباتتارعا تيگەنىن ءجيى ۇمىتىپ كەتەمىز. موناستىرلار اعارتۋشىلىق ورتالىقتارى، ارحيتەكتۋرالىق شەدەۆرلەر جانە ۇلتتىڭ رۋحاني جادىنىڭ ساقتاۋشىلارى بولدى. ولاردى جاۋىپ، توناپ، ال وسى مۇرانى ساقتاۋعا ءومىرىن ارناعان موناحتاردى لاگەرلەرگە جىبەردى.
ءىس جۇزىندە ءبىز وعاش بۇرمالاۋشىلىقتى كورەمىز. ەگەر جەكە ادام ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن تانىتىپ، ءتىپتى سيمۆوليكالىق كومپەنساتسياعا ءۇمىت ارتا السا، موناستىرلار ينستيتۋتسيا رەتىندە قۇقىقتىق ۆاكۋمدا قالادى. بۇگىندە موناستىرلار — بۇل جاي عانا عيماراتتار ەمەس، مەملەكەتتىك قىسىمنىڭ ونداعان جىلدارىندا قيراعان نارسەلەردى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسىپ جاتقان ءتىرى ورگانيزم. دەگەنمەن، موناستىرلار ءۇشىن كومپەنساتسيا جۇيەسى جوق.
مۇمكىن، رەابيليتاتسياعا دەگەن كوزقاراستى قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلگەن شىعار. ويتكەنى اقتاۋ — بۇل تەك ارحيۆتىك انىقتاماداعى سوزدەر ەمەس. بۇل — ادام سياقتى ۇيىمنىڭ دا ءومىر سۇرۋگە، دامۋعا جانە جاراتۋعا بولعان قۇقىعى تارتىپ الىنعانىن مويىنداۋ. ەگەر ءبىز بۇل تاريح بەتىن شىنىمەن جاپقىمىز كەلسە، وندا تەك جەكە كومپەنساتسيالار تۋرالى عانا ەمەس، جەر بەتىنەن ءوشىرىلىپ، بىراق كەرەمەت تۇردە قايتا جاڭعىرعان ينستيتۋتتاردى قولداۋ تۋرالى دا ويلاعان ادىلەتتى بولار ەدى.
