10 qyrküiekte Moŋǧoliiada saiasi quǧyn-sürgın qūrbandaryn eske alu künı atap ötıldı. «Būl — köptegen otbasylardyŋ jüregınde älı künge deiın syzdaǧan tarih betterın tynyştyqpen zerdeleu jäne oi tolǧau künı» dep jazdy jergılıktı basylymdar. Ūlan-batorda şyǧatyn «Ödriin Sonin» basylymynyŋ sūhbatynda Moŋǧoliiadaǧy näubet, qasırettıŋ qyr-syry aitylady.
Osy tragediiada dın ökılderınıŋ tartpaǧan azaby joq. Jappai quǧyn-sürgın jyldarynda budda monahtary basty nysanaǧa ainaldy: myŋdaǧan adam bostandyǧynan, al köbı ömırınen aiyryldy. Saiyp kelgende, osy kezeŋde ǧasyrlar boiy moŋǧol halqynyŋ bolmysyn qalyptastyrǧan tūtas ruhani mädeniettı joiuǧa äreket jasaldy.
Būl turasynda Ūlan-Batordaǧy ırı ruhani ortalyq retınde tanymal ekı ǧasyrlyq tarihqa ie Gandantegchenlin monastyrınıŋ qoǧammen bailanys bölımınıŋ basşysy Ch.Biambadjargal Moŋǧoliianyŋ «Ödriin Sonin» basylymyna bergen sūhbatynyŋ qysqartylǧan audarmasyn ūsynamyz.
— Moŋǧoliiada saiasi quǧyn-sürgındı jyl saiyn eske alyp kele jatqanyna 30 jyl boldy. 20 myŋnan astam monah quǧyn-sürgınge ūşyrady desedı ǧoi? Būl qanşalyqty ras?
— 10 qyrküiek bızdıŋ el üşın küntızbedegı jai ǧana data emes, tereŋ qaiǧy-qasıret künı. Monastyr qabyrǧasyndaǧylar būl künge erekşe yqylaspen qaraidy: būl — saiasi repressiianyŋ tabanyna taptalyp, ömırı tas-talqan bolǧandardyŋ ruhyna dūǧa baǧyştap, taǧzym etetın kün.
Resmi statistikaǧa süiensek, 1921 jyldan 1990 jylǧa deiıngı kezeŋde 37 myŋnan astam adam tūtqyndalyp, jazalanǧan. Biraq tarihşylar jaqynda ötken ǧylymi konferensiialardyŋ derekterıne süiene otyryp, būl sandar mūnymen şektelmeitının aitady. Tıkelei quǧyn-sürgındı ǧana emes, oǧan qosarlanǧan janama qudalaudy da esepke alsaq, zardap şekkenderdıŋ sany 45–55 myŋǧa, tıptı odan da köpke şyrqap jetedı.
Basty soqqy dın ökılderıne baǧyttaldy. Mūny tüsınu öte auyr. HH ǧasyrdyŋ basynda moŋǧol erkekterınıŋ basym bölıgı monahtar edı, däl solar negızgı nysanaǧa ainaldy. 1922 jyly auqatty adamdardy kämpeskeleuden bastalǧan quǧyn-sürgın otyzynşy jyldary auqymdy apatqa ainalyp jüre berdı. Türlı derekterge qaraǧanda, 18-20 myŋ lama jasamaǧan qylmystary üşın jazalandy. Myŋdaǧan adam atyldy, qalǧandary jer audarudyŋ, türmelerdıŋ jäne mäjbürlı jūmystardyŋ tozaǧynan öttı. Şekpenın malşy taiaǧyna mäjbürlı türde aiyrbastatqandardy nemese maidanǧa jıberılgenderdı qosqanda: lamalar barlyq quǧyn-sürgınge ūşyraǧandardyŋ şamamen 70 paiyzyn qūraǧany aiqyn. Ol jyldary budda qauymdastyǧy derlık joiyldy.
Būl kezeŋ Moŋǧoliiaǧa älı künge deiın jazylmaityn jara saldy: mädenietımızge, dınımızge jäne tūrmys-saltymyzdyŋ özıne orasan zor ziian keltırıldı. Tek 1996 jyldan bastap osy oqiǧalar qūrbandaryn resmi türde eske alyp kelemız.
Būl kün bızdıŋ monastyr üşın tek janaza dūǧasyn oqityn uaqyt emes. Bız būl tragediianyŋ ūmytylmauy üşın bärın jasauǧa tyrysamyz: ǧylymi pıkırtalastar, aǧartuşylyq kezdesuler men aşyq därıster ötkızemız. Şynaiy tarihty bılu jäne şyn jürekten etılgen dūǧa ǧana bolaşaq ūrpaqty osyndai qatelıkterdıŋ qaitalanuynan saqtaidy dep senemız. Bız qūrban bolǧan ärbır jandy este saqtaimyz jäne olardyŋ ruhy üşın dūǧa etudı jalǧastyramyz.
— Jalpy, ol kezde monahtardyŋ arasynda ruhani oilauy damyǧan bılımdı adamdar köp boldy ma?
— Moŋǧoliia tarihyndaǧy ol kezeŋ ürei atmosferasyna toly edı. Sol qarsaŋda lamalardyŋ yqpaly orasan zor bolatyn. Bır «ättegen-aiy» — olar būqarany aǧartuǧa ūmtylmady, olardyŋ tereŋ ruhani bılımderı jabyq qalyp, tek taŋdauly tar ortaǧa ǧana qoljetımdı boldy. Būl adamdar ülken bedelge ie edı, äsırese reinkarnasiia (jannyŋ bır deneden ekınşısıne köşuı) mäselesynda olarǧa teŋesetın eşkım bolǧan joq. Jaŋa bilık būdan özıne qauıp kördı.
Degenmen quǧyn-sürgın tek ruhani ökıldermen şektelmedı. Soqqyǧa elımızdıŋ barlyq ozyq intelligensiiasy — basqaşa oilaityn jäne qoǧamdy damytuǧa tyrysqandar ılıktı. Ülken lamalar ūstazdaryn şäkırtterımen bırge Bombogerge jer aidap, sonda olardy ideologiialyq öŋdeu arqyly ruhyn syndyruǧa tyrysqanyn eske alatyn.
Tragediianyŋ auqymy ürei tuǧyzdy: repressiia eşkımdı aiamady. Tıptı bilıktıŋ joǧarǧy eşelonyndaǧylar da qūrban boldy. Bırden alty ministrdıŋ qūrban bolǧany belgılı. Būl sol kezdegı memlekettık apparattyŋ tolyq destabilizasiialanǧanyn bıldıredı. Soraqysy — būl toqpaqtyŋ zardabyn qarapaiym halyq tartty. Şyn mänınde, Moŋǧoliianyŋ bükıl halqy zardap şektı. Ruhani köşbasşylardan bastap, būl qatıgez kezeŋde ömırlerı küiregen kedeilerge deiın aman qalǧany joq.
— Bükıl Moŋǧoliia boiynşa köptegen ǧibadathanalar men monastyrlar qiratyldy. Orasan zor tarihi jäne mädeni mūra joiyldy ma?
— Quǧyn-sürgın jyldary Moŋǧoliiaǧa töngen mädeni apattyŋ auqymyn bız älı künge deiın tolyq tüsıne almai kelemız. Resmi statistikada 1200 qiraǧan monastyr turaly aitylady. Bıraq būl sifr — sūmdyq şyndyqty jasyryp tūrǧan aisbergtıŋ şyŋdary ǧana.
Bar mäsele esepteu jüiesınıŋ özınde jatyn. Sol kezdegı qūjattarda ondaǧan bıregei ǧimarattardan tūratyn tūtas monastyr keşenı «bır obekt» retınde körsetılgen. Ol şaǧyn meken bolsyn, nemese Gandantegchinlen siiaqty eŋselı ansambl bolsyn — jazalau maşinasy üşın būl joiylatyn tızımdegı bır ǧana nysan edı. Bız älı de şynaiy körınıstı qalpyna keltıruge tyrysyp jatyrmyz, bıraq joǧalǧan ǧibadathanalardyŋ naqty sany qūrǧaq arhivtık derekterden bırneşe ese köp boluy mümkın.
Elımızdıŋ kaitalanbas kelbetın qalyptastyrǧan qanşama arhitekturalyq şedevrlerdıŋ mäŋgılıkke joǧalǧanyn oilaǧanda jürek syzdaidy. Tek qabyrǧalar ǧana emes — moŋǧol säulet önerınıŋ dästürınıŋ özı jer betınen öşırıldı. Sain Noion hanynyŋ saraiy, Sesen-hannyŋ eŋselı qūrylystary, Baianhongordaǧy Lamaen Gegeen monastyry, Tariat saraiy — būl esımder bügınde joǧalǧan ūlylyqtyŋ jaŋǧyryǧy siiaqty estıledı.
Biraq ǧimarattardy qiratu jospardyŋ bır bölıgı ǧana edı. Rejim halyqtyŋ jadyn, este qalǧandarynyŋ özın örttep jıberuge ūmtyldy. Ata-baba mūrasy men danalyǧy saqtalǧan qasiettı mätınder otqa orandy. Osy sūlulyqty öz qolymen jasaǧan şeberler qudalanyp, joiyldy. Tarihymyz ben mädenietımız turaly şyndyqty bıletınder, uaqyt bailanysyn üzu üşın, aiausyz jazalandy.
Bügınde bız tüsınemız: ol kezde tek dın joiylǧan joq. Ūly danalarymyzdyŋ eŋbekterın örtep, bükıl adamzattyŋ maqtanyşy bola alatyn bıregei mūrany külge ainaldyra otyryp, ūlttyŋ intellektualdyq jäne ruhani ırgetasyn joidy. Bız būl qaraly betterdı zertteudı jalǧastyramyz, bıraq mäŋgılıkke joǧaltqan närselerımızdı tüsınu moŋǧol mädenietınıŋ denesınde jazylmaityn jara bolyp qala beredı.
— Hambin-Ovoo memorialy turaly ne aita alasyz?
— Jyl saiyn Reparasiia jönındegı memlekettık komissiia ökılderı saiasi quǧyn-sürgın jyldarynda ömırlerı qaiǧyly türde üzılgenderdı eske alu üşın Hambin-Ovoodaǧy «Davharlagt Beisin Suvarga» memorialyna keledı. Būl jai ǧana eskertkış emes, qatıgez kezeŋnıŋ qūrbany bolǧan jüzdegen monahtyŋ mäŋgılık tynyştyq tapqan orny.
Būl orynnyŋ tarihy älemge 2003 jyly kezdeisoq aşyldy. Ekskavator şömışı jer betıne korqynyşty oljany şyǧardy: adam süiekterı, monah kiımderınıŋ fragmentterı men jeke zattar. Topyraq astynda jappai jerlengen oryn jatqany belgılı boldy.
Sodan berı zertteuşıler Hambin-Ovoo myŋǧa juyq monahtyŋ soŋǧy mekenıne ainaldy degen qorytyndyǧa keldı. Bügınde būl oryn ūmytu mümkın emes tragediiany eske salyp, ädıletsız ömırden aiyrylǧandarǧa tereŋ qūrmet körsetu qyzmetın atqarady.
— Oryndy sūraq tuyndaidy: zardap şekkenderdı «aqtau» boiynşa jūmystar jürgızılıp jatyr ma?
— Bügıngı taŋda bız tarihi ädıldıktı qalpyna keltıru turaly köp aitamyz. Memleket saiasi quǧyn-sürgınnen zardap şekken adamdardy reabilitasiialau boiynşa belsendı jūmys ısteude: olardyŋ esımderı jaŋǧyrtylyp, al otbasylary būzylǧan taǧdyrlary üşın kompensasiia alady. Būl maŋyzdy ärı qajettı prosess. Būl jerde köbıne nazardan tys qalatyn bır aspekt bar: bızdıŋ mädenietımızdıŋ saqtauşysy bolǧan instituttardyŋ taǧdyry ne bolmaq? Söz monastyrlar men monahtar qauymdastyǧy turaly bolyp otyr.
Quǧyn-sürgın turaly aitqanda, bız soqqynyŋ tek jeke tūlǧalarǧa ǧana emes, tūtas mädeni qabattarǧa tigenın jiı ūmytyp ketemız. Monastyrlar aǧartuşylyq ortalyqtary, arhitekturalyq şedevrler jäne ūlttyŋ ruhani jadynyŋ saqtauşylary boldy. Olardy jauyp, tonap, al osy mūrany saqtauǧa ömırın arnaǧan monahtardy lagerlerge jıberdı.
Is jüzınde bız oǧaş būrmalauşylyqty köremız. Eger jeke adam özınıŋ kınäsızdıgın tanytyp, tıptı simvolikalyq kompensasiiaǧa ümıt arta alsa, monastyrlar institusiia retınde qūqyqtyq vakuumda qalady. Bügınde monastyrlar — būl jai ǧana ǧimarattar emes, memlekettık qysymnyŋ ondaǧan jyldarynda qiraǧan närselerdı qalpyna keltıruge tyrysyp jatqan tırı organizm. Degenmen, monastyrlar üşın kompensasiia jüiesı joq.
Mümkın, reabilitasiiaǧa degen közqarasty qaita qaraityn uaqyt kelgen şyǧar. Öitkenı aqtau — būl tek arhivtık anyqtamadaǧy sözder emes. Būl — adam siiaqty ūiymnyŋ da ömır süruge, damuǧa jäne jaratuǧa bolǧan qūqyǧy tartyp alynǧanyn moiyndau. Eger bız būl tarih betın şynymen japqymyz kelse, onda tek jeke kompensasiialar turaly ǧana emes, jer betınen öşırılıp, bıraq keremet türde qaita jaŋǧyrǧan instituttardy qoldau turaly da oilaǧan ädılettı bolar edı.
