Jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuı Qazaqstandaǧy saiasi reformalardyŋ jaŋa kezeŋın bastap, eldıŋ ūzaq merzımdı damuyna baǧyttalǧan institusionaldyq özgerısterdıŋ qūqyqtyq negızın qalyptastyrdy. Mäjılıs deputaty Ardaq Boraştyŋ aituynşa, būl qūjat tek memlekettıŋ negızgı zaŋy ǧana emes, sonymen qatar «Ädılettı Qazaqstandy» qūruǧa, zaŋ üstemdıgın nyǧaituǧa jäne azamattardyŋ memlekettık basqaruǧa qatysuyn keŋeituge baǧyttalǧan maŋyzdy strategiialyq negız.
Sūhbat barysynda deputat jaŋa Konstitusiianyŋ eldegı saiasi jaŋǧyrudaǧy rölıne, zaŋ üstemdıgın nyǧaituǧa, adami kapitaldy damytuǧa, ǧylym men innovasiialardy qoldauǧa, ūlttyq qūndylyqtardy därıpteuge jäne memlekettık instituttardyŋ tiımdılıgın arttyruǧa qatysty pıkırın bıldırdı. Sonymen qatar ol reformalardyŋ ūzaq merzımdı nätijelerı men Qazaqstannyŋ aldaǧy saiasi, ekonomikalyq jäne äleumettık damu perspektivalaryna toqtaldy.
- Bügın Qazaqstanda auqymdy saiasi reformalardyŋ qorytyndysy bolǧan jaŋa Konstitusiia resmi türde küşıne endı. Sızdıŋ oiyŋyzşa, būl tarihi kezeŋ Qazaqstan memlekettılıgınıŋ odan ärı damuy üşın qandai maŋyzǧa ie?
- Rasymen de, bügın – jaŋa Konstitusiiamyzdyŋ zaŋdy küşıne engen künı. Būl bızdıŋ memleketımızdıŋ damuyndaǧy jaŋa kezeŋ dep tolyq aituǧa bolady. Sebebı bız «Ädılettı Qazaqstan» qūramyz degen maqsatqa ūmtylyp otyrǧan uaqytta osy jaŋa Konstitusiia sonyŋ berık negızıne ainalady dep esepteimın.
Būl Konstitusiianyŋ maǧan erekşe ūnaityn tūstarynyŋ bırı – onyŋ tüpnūsqasynyŋ qazaq tılınde jazyluy. Äsırese, būl auyl tūrǧyndary men qazaq tıldı qoǧam üşın öte maŋyzdy. Öitkenı būǧan deiıngı Konstitusiiamyz täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldaryndaǧy kürdelı ötpelı kezeŋde qabyldandy. Sol sebeptı onyŋ tüpnūsqasy orys tılınde äzırlenıp, keiın qazaq tılıne audarylǧan bolatyn. Sonyŋ saldarynan keibır tūstaryn orysşasymen salystyryp qarap otyruǧa tura keletın, būl qazaq tıldı azamattar men auyl tūrǧyndary üşın belgılı bır qolaisyzdyqtar tuǧyzdy.
Al jaŋa Konstitusiiaǧa qarasaq, ol qazaq tılınde jatyq, tüsınıktı ärı ekıūşty tüsındıruge jol bermeitın sapaly qūjat bolyp şyqty dep oilaimyn. Sondyqtan būl Konstitusiia elımızdıŋ odan ärı damuyna, «Ädılettı Qazaqstandy» qūruǧa jäne qoǧamdaǧy qūqyqtyq mädeniettı nyǧaituǧa ülken üles qosady dep sanaimyn.
- Prezident Qasym-Jomart Toqaev jaŋa Konstitusiianyŋ Ädılettı Qazaqstandy qūrudyŋ negızıne ainaluy tiıs ekenın bırneşe ret atap öttı. Konstitusiialyq reformanyŋ tek qūqyqtyq qūjat qana emes, memlekettıŋ ūzaq merzımdı damu strategiiasyna ainaluy qanşalyqty maŋyzdy?
- Būl rasynda da «Ädılettı Qazaqstandy» qūruǧa negız bolatyn asa maŋyzdy qūjat dep esepteimın. Sebebı Konstitusiia – barlyq azamatqa bırdei qatysty, memleket ömırınıŋ negızgı qaǧidattaryn aiqyndaityn basty qūqyqtyq qūjat. Zaŋ üstemdıgı tolyq ornaǧan jerde ǧana şynaiy ädılettı qoǧam qalyptasady dep tolyq aituǧa bolady. Sondyqtan jaŋa Konstitusiia osy baǧyttaǧy maŋyzdy qadamdardyŋ bırı boldy dep sanaimyn.
Būl qūjat elımızdıŋ odan ärı damuyna, azamattardyŋ memleketke jäne qūqyqtyq jüiege degen senımın nyǧaituǧa tıkelei yqpal etedı. Konstitusiianyŋ sapasy tek qūqyqtyq jüienıŋ ǧana emes, jalpy memlekettık basqarudyŋ tiımdılıgıne de äser etedı. Sol sebeptı negızgı zaŋymyz neǧūrlym sapaly, tüsınıktı ärı zaman talabyna sai bolsa, elımızdıŋ de damuy soǧūrlym tūraqty ärı nätijelı bolady dep oilaimyn.
Zaŋ üstemdıgın qamtamasyz etu üşın osyndai sapaly qūqyqtyq qūjattyŋ boluy öte maŋyzdy. Öitkenı kez kelgen reforma men memlekettık bastama eŋ aldymen Konstitusiiaǧa süienedı. Sondyqtan būl qūjattyŋ qoǧam talabyna sai boluy jäne azamattardyŋ qūqyqtaryn qorǧauǧa baǧyttaluy elımızdıŋ bolaşaqtaǧy damuy üşın erekşe maŋyzǧa ie.
- Parlament aldynda söilegen sözınde Prezident jaŋa Konstitusiiada zaŋ üstemdıgıne, adami kapitaldy damytuǧa, ǧylymǧa, bılımge, innovasiialarǧa, sifrlandyruǧa jäne äleumettık memleket qūruǧa erekşe män berılgenın atap öttı. Sızdıŋ oiyŋyzşa, mūndai basymdyqtar qazırgı älemdık memlekettık damu ürdısterıne qanşalyqty säikes keledı?
- İä, būl basymdyqtar qazırgı älemdık damu üderısterımen tolyq ündesedı dep aituǧa bolady. Jalpy, ädılettı ärı progressivtı memleket qūru üşın eŋ aldymen adami kapitaldyŋ sapasyn arttyru, ǧylym men innovasiiany damytu, sifrlyq tehnologiialardy keŋınen engızu asa maŋyzdy dep sanaimyn.
Jaŋa Konstitusiiamyzda osy baǧyttardyŋ barlyǧy öz ornyn tapqan. Mūny bırneşe normadan anyq köruge bolady. Mysaly, jaŋa Konstitusiiada adam qūqyqtary men bostandyqtary jai ǧana jariialanyp qoimai, olardy memlekettıŋ qorǧauyna jäne qamtamasyz etuıne kepıldık berıletını naqty körsetılgen. Iаǧni memleket azamattardyŋ qūqyqtary men zaŋdy müddelerınıŋ qorǧaluyna tıkelei jauapkerşılık alady.
Sonymen qatar Konstitusiiada söz jäne şyǧarmaşylyq erkındıgımen bırge ǧylymi, ǧylymi-tehnikalyq jäne innovasiialyq qyzmet erkındıgıne de erekşe män berılgen. Ziiatkerlık menşık qūqyqtarynyŋ qorǧaluy da naqty aiqyndalǧan. Būdan bölek, qazırgı sifrlyq däuırdıŋ talaptaryna sai azamattardyŋ jeke derekterı men sifrlyq aqparattarynyŋ qorǧaluy jönındegı qaǧidattar da körınıs tapqan.
Osynyŋ barlyǧy elımızdıŋ ǧylymi äleuetın küşeituge, innovasiialyq damuyna jäne sifrlyq transformasiiany jedeldetuge qūqyqtyq negız qalaidy dep oilaimyn. Jalpy, mūndai baǧyttar Qazaqstannyŋ ūzaq merzımdı bäsekege qabılettılıgın arttyryp, progressivtı ärı zamanaui memleket retınde ornyǧuyna tolyq negız bolady dep aita alamyn.
- Prezident reformalardyŋ negızgı nätijelerınıŋ bırı retınde memlekettık bilıktıŋ jaŋa arhitekturasynyŋ qalyptasuyn jäne eldegı tereŋ institusionaldyq jaŋǧyrudyŋ bastaluyn atady. Osyndai auqymdy özgerısterdı jüzege asyruda jäne olardyŋ ūzaq merzımdı tiımdılıgın qamtamasyz etude saiasi köşbasşylyqtyŋ rölı qanşalyqty maŋyzdy?
- Mūndai auqymdy reformalarda saiasi köşbasşylyqtyŋ rölı şeşuşı dep sanaimyn. Sebebı institusionaldyq özgerıster tek zaŋ qabyldaumen ǧana şektelmeidı. Eŋ bastysy – olardyŋ tiımdı ıske asyryluy. Ol üşın memlekettık organdardyŋ üilesımdı jūmys ısteuımen qatar, qoǧamnyŋ belsendı qatysuy, azamattardyŋ memlekettık basqaru üderısterıne keŋınen tartyluy da asa maŋyzdy.
Jaŋa Konstitusiiamyzǧa nazar audarsaq, onda osy qaǧidattar körınıs tapqanyn baiqauǧa bolady. Mäselen, zaŋ şyǧaru bastamasyna qatysty būrynǧy tetıktermen qatar, jaŋa qoǧamdyq instituttar qalyptastyrylyp otyr. Sonyŋ bırı – Qazaqstan halyq keŋesınıŋ qūryluy. Būl azamattardyŋ memlekettık basqaru ısıne qatysuyna, qoǧamdyq pıkırdıŋ eskerıluıne jäne halyq pen bilık arasyndaǧy bailanysty nyǧaituǧa mümkındık beretın maŋyzdy qadam dep oilaimyn.
Jalpy, jaŋa Konstitusiia azamattardyŋ memlekettık basqaruǧa qatysuyn keŋeitu arqyly qūqyqtyq mädeniettıŋ nyǧaiuyna, memlekettık jäne qoǧamdyq instituttardyŋ tūraqtylyǧyna negız qalaidy dep esepteimın. Öitkenı kez kelgen reformanyŋ tiımdılıgı tek memlekettık instituttardyŋ bastamasyna ǧana emes, ony qoǧamnyŋ qoldauyna, azamattardyŋ belsendı qatysuyna jäne tūraqty kerı bailanystyŋ qalyptasuyna da bailanysty.
Sondyqtan reformalar halyqtyŋ qatysuymen, qoǧam men memlekettıŋ özara senımı negızınde jüzege asqan jaǧdaida ǧana özınıŋ naqty nätijesın beredı. Al mūndai üderısterdı tiımdı ūiymdastyruda saiasi köşbasşylyqtyŋ rölı erekşe maŋyzdy. Däl osy faktor reformalardyŋ jüielı jüzege asuyna, olardyŋ sabaqtastyǧy men ūzaq merzımdı tiımdılıgıne negız bolady dep sanaimyn.
- Jaŋa Konstitusiiada ūlttyq bırlık, qoǧamdyq kelısım, zaŋ üstemdıgın qūrmetteu, adami kapitaldy, ǧylym men innovasiialardy damytu siiaqty qūndylyqtar bekıtılgen. Sızdıŋ oiyŋyzşa, Konstitusiianyŋ memlekettık bilık jüiesın aiqyndap qana qoimai, ūzaq merzımdı ūlttyq qūndylyqtar men damu basymdyqtaryn bekıtuı qanşalyqty maŋyzdy?
- İä, jaŋa Konstitusiiada zaŋ üstemdıgın qūrmetteuge erekşe män berılgen. Jalpy, kez kelgen memleket üşın, sonyŋ ışınde Qazaqstan üşın de zaŋnyŋ üstemdıgı – tūraqty damudyŋ basty qaǧidattarynyŋ bırı. Qazaqta «kemdıkke könbesek te, teŋdıkke könemız» degen tüsınık bar. Sondyqtan zaŋ aldynda barlyq azamattyŋ teŋ boluy qoǧamnyŋ memleketke degen senımın arttyryp, ortaq qūndylyqtarymyzdyŋ jäne ūlttyq bırlıgımızdıŋ nyǧaiuyna yqpal etedı dep oilaimyn.
Zaŋ üstemdıgı ornyqqan jerde ǧana ädıldık pen qoǧamdyq kelısım berık qalyptasady. Osy tūrǧydan alǧanda, jaŋa Konstitusiiada ūlttyq qūndylyqtarǧa qatysty maŋyzdy normalardyŋ naqty bekıtıluı öte qūptarlyq qadam boldy. Mysaly, neke institutyna qatysty qaǧidattardyŋ aiqyn körsetıluı – halqymyzdyŋ dästürlı qūndylyqtaryn qūqyqtyq deŋgeide bekıtken maŋyzdy şeşımderdıŋ bırı dep esepteimın.
Sonymen qatar Konstitusiianyŋ kırıspesınde Qazaqstannyŋ keşe ǧana qūrylǧan memleket emes, myŋdaǧan jyldyq tarihy bar el ekenı aiqyn körsetılgen. Būl elımızdıŋ memlekettılık dästürınıŋ tereŋ tamyryn tanytyp qana qoimai, qazırgı Qazaqstannyŋ tarihi sabaqtastyǧyn da aiqyndaidy. Mūndai ūstanym ūlttyq qūndylyqtardy därıpteuge, tarihi sanany nyǧaituǧa jäne jas ūrpaqtyŋ el tarihyna degen qūrmetın arttyruǧa qyzmet etedı dep oilaimyn.
Būǧan qosa, qoǧamnyŋ barlyq ökılderın memlekettık basqaru üderısterıne keŋınen tartu da ūlttyq bırlıktı küşeitudıŋ maŋyzdy tetıgı sanalady. Azamattardyŋ qoǧamdyq jäne memlekettık ısterge belsendı qatysuy halyq pen bilık arasyndaǧy özara senımdı nyǧaityp, ortaq jauapkerşılık mädenietın qalyptastyrady. Sondyqtan mūndai qaǧidattar ūzaq merzımdı tūraqtylyqqa, qoǧamdyq kelısımnıŋ saqtaluyna jäne elımızdıŋ ornyqty damuyna oŋ yqpal etedı dep sanaimyn.
- Eger jaŋa Konstitusiianyŋ küşıne enuı Qazaqstan damuynyŋ jaŋa kezeŋınıŋ bastaluyn bıldırse, Sızdıŋ oiyŋyzşa, aldaǧy jyldary qandai saiasi, ekonomikalyq jäne äleumettık özgerısterdıŋ oryn aluy yqtimal?
- İä, jaŋa Konstitusiia bızdıŋ saiasi instituttarymyzdyŋ tiımdılıgın arttyruǧa zor üles qosady dep oilaimyn. Sonymen qatar zaŋ üstemdıgın odan ärı nyǧaituǧa berık negız qalaidy. Özderıŋız bılesızder, bügıngı taŋda «Zaŋ men tärtıp» qaǧidaty erekşe maŋyzǧa ie. Zaŋ aldynda barlyq azamattyŋ teŋ boluy jäne qūqyqtarynyŋ senımdı qorǧaluy qoǧamdaǧy ädıldıktı qamtamasyz etıp qana qoimai, ekonomikalyq damuǧa da oŋ äser etedı dep sanaimyn.
Äsırese, zaŋ üstemdıgı nyǧaiǧan saiyn elımızdıŋ investisiialyq ahualy jaqsaryp, käsıpkerlerdıŋ memleketke degen senımı arta tüsedı. İnvestorlar üşın de eŋ basty şarttardyŋ bırı – qūqyqtyq tūraqtylyq pen zaŋnyŋ ädıl oryndaluy. Sondyqtan jaŋa Konstitusiia osynyŋ bärıne qūqyqtyq negız qalyptastyrady dep oilaimyn.
Sonymen qatar reformalardyŋ nätijesı äleumettık salalarda da körınıs tabady. Bılım beru, densaulyq saqtau, äleumettık qorǧau jüielerın jetıldıru, adami kapitaldyŋ sapasyn arttyru siiaqty maŋyzdy baǧyttardyŋ barlyǧy elımızdıŋ jaŋa damu kezeŋınıŋ negızgı basymdyqtaryna ainalady dep esepteimın. Sebebı memlekettıŋ ūzaq merzımdı tabysy eŋ aldymen bılımdı, denı sau ärı belsendı azamattarǧa bailanysty.
Jalpy, reformalardyŋ tüpkı nätijesı memlekettık instituttardyŋ tiımdılıgın arttyrumen qatar, qoǧamnyŋ belsendılıgın küşeituge baǧyttaluy tiıs. Eŋ bastysy – azamattardyŋ memlekettık basqaru ısıne, eldı damytu üderısterıne keŋınen qatysuyna jaǧdai jasau. Öitkenı memleket pen qoǧamnyŋ özara serıktestıgı bolǧan jerde ǧana reformalar naqty nätije beredı.
Qazaqstannyŋ damu mümkındıkterı öte joǧary dep sanaimyn. Tabiǧi resurstarymyz jetkılıktı, geografiialyq ornalasuymyz da öte tiımdı. Bız Europa men Aziiany bailanystyratyn maŋyzdy torapta ornalasqanbyz. Ūly Jıbek jolynyŋ tarihi mūrasyn jalǧastyryp otyrǧan el retınde halyqaralyq kölık dälızderın, avtomobil jäne temırjol baǧyttaryn, sondai-aq Kaspii teŋızınıŋ tranzittık jäne ekonomikalyq äleuetın tiımdı paidalanu mümkındıgımız zor. Mūnyŋ bärı elımızdıŋ ekonomikalyq ösımıne qosymşa serpın beredı.
Jalpy alǧanda, eŋ bastysy – zaŋnyŋ naqty jūmys ısteuı, oǧan qoǧamnyŋ senuı jäne zaŋ üstemdıgınıŋ berık ornyǧuy. Osyndai qaǧidattar saqtalǧan jaǧdaida Qazaqstannyŋ ülken damu kezeŋınıŋ aldynda tūrǧanyna senımdımın. Qazırdıŋ özınde elımızdıŋ jetıstıkterı az emes. Endıgı mındet – osy qarqyndy saqtap, ony jaŋa deŋgeige köteru jäne älemdık qauymdastyqtaǧy öz ornymyzdy odan ärı nyǧaitu.
Al mūndai damudyŋ basty kepılı – myzǧymaityn, ädılettı ärı sapaly zaŋ. Menıŋ oiymşa, däl osy qūqyqtyq negızdı jaŋa Konstitusiiamyz qamtamasyz etedı jäne elımızdıŋ ūzaq merzımdı örkendeuıne qyzmet etedı.
