Äleumettık jelıde psiholog ızdegen adam bügın jüzdegen ūsynysqa tap bolady. Bırı “ışkı bloktardy aşamyn” deidı, endı bırı “bır kursta ömırıŋ özgeredı” dep uäde beredı. Daǧdarysta jürgen adam üşın mūndai sözder ümıt siiaqty körınuı mümkın. Bıraq psihologiialyq kömek pen ädemı jarnamanyŋa rasy ärdaiym bırdei emes. Osy tūrǧyda qolǧa alynǧan zaŋnamalyq şaralar qanşalyqty qarymdy?
Psihologiiaǧa sūranystyŋ artuy tek äleumettık jelıdegı trend emes. Soŋǧy jyldary psihikalyq densaulyq mäselesı älemdık deŋgeide de, Qazaqstanda da jiı talqylana bastady. Būǧan pandemiiadan keiıngı küizelıs, jalǧyzdyq, mazasyzdyq, äleumettık qysym jäne adamdardyŋ psihikalyq saulyq turaly aşyq aita bastauy äser ettı.
JIGITTER QYZDARǦA QARAǦANDA SİREK
Psiholog, äleumettık ǧylymdar magistrı, Nazym Bozymbaeva da qazırgı taŋda psihologqa jügınetınder az emes ekenın aitty.
“İä, psihologiialyq kömekke jügınetınder sany az emes, bıraq är psihologtyŋ qabyldaityn adam sany, öz normasy bolady. Sonymen qatar är psihologtyŋ ainalysatyn sūraqtary men taqyryptary bölek. Mysaly, menıŋ jūmys baǧytymnan bölek mäsele bolsa, adamdy basqa ärıptesterıme jıberemın”, -deidı.
Mamannyŋ aituynşa, onyŋ täjıribesınde adamdar köbıne qarym-qatynas mäselesımen keledı. Äsırese tūrmys qūrmaǧan qyzdar men jıgıtter jiı jügınedı. Bıraq jıgıtter qyzdarǧa qaraǧanda sirek keledı jäne köbıne jaǧdaiy kürdelengen kezde ǧana maman kömegın ızdeidı.
“Jıgıtter köbıne kritikalyq jaǧdaida keledı. Ondai kezde men psihiatrǧa jügınuge keŋes beremın. Qajet bolsa, stasionarlyq em alǧannan keiın ǧana psihologiialyq jūmysty bastauǧa bolatynyn aitamyn”, - dedı psiholog.
Qazaqstanda da psihologiialyq qoldauǧa jügınetınder sany az emes. 2025 jyldyŋ 9 aiynda elımızdegı psihologiialyq qoldau ortalyqtary 23 myŋnan astam azamatqa kömek körsetken.
Sonymen qatar elde 43 joǧary oqu orny psiholog mamandaryn daiyndaidy, bakalavriat, magistratura jäne doktoranturany qosqanda būl baǧytta 17 myŋ student bılım alyp jür, al jyl saiyn şamamen 3,5-4 myŋ tülek diplom alady.
Düniejüzılık densaulyq saqtau ūiymy COVID-19 pandemiiasynyŋ alǧaşqy jylynda älemde mazasyzdyq pen depressiianyŋ taraluy 25 paiyzǧa öskenın habarlady. DDŪ-nyŋ 2025 jylǧy deregıne süiensek, elderdıŋ 80 paiyzynan astamy tötenşe jaǧdaiǧa jauap beru jüiesıne psihikalyq densaulyq pen psihoäleumettık qoldaudy engızgen, iaǧni būl sala jahandyq saiasattyŋ da maŋyzdy baǧytyna ainalyp otyr.
SŪRANYS ARTQAN JERDE ŪSYNYS TA KÖBEIEDI
Psihologiiaǧa qyzyǧuşylyq artqan saiyn, būltaqyryp äleumettık jelıde de keŋ tarala bastady. Qazır sifrlyq keŋıstıkte özın“psiholog”, “mentor”, “kouch”, “sanany aşuşy”, “travma emdeuşı” dep tanystyratyn adamdar köbeidı. Olardyŋ keibırı naqty käsıbi bılımın körsetse, endı bır bölıgı qysqa kurstar men jeke täjıribesın negızgı dälel retınde ūsynady.
Osy tūsta “psevdopsiholog” ūǧymyn naqtylau maŋyzdy. Nazym Altaiqyzynyŋ aituynşa, mūndai adamdar köbıne käsıbi bılımmen jeke ömırlık täjıribenıŋ arasyn ajyrata bermeidı.
“Psevdopsiholog degenımız – eŋ bırınşı, joǧary bılımı joq adam, iaǧni osy mamandyq aiasynda bakalavr, magistratura nemese basqa käsıbi diplomy joq adamdar. Aityp otyrǧan psevdopsihologtar köbıne ömırınde neşe türlı jaǧdai bolyp, qandai da bır ömırlık kezeŋdı bastan keşırıp, «menıŋ täjıribem bar, men adamdarǧa kerekpın» dep ony älemmen bölıskısı keletın jandardyŋ arasynan paida bolady. Olar tek bölısıp qana qoimai, psiholog retınde konsultasiia bastap jatady. Būl tūrmystyq deŋgeidegı psihologiia (jiteiskaia psihologiia) dep atalady. Al mūnyŋ ǧylymi psihologiiadan aiyrmaşylyǧy jer men köktei”, - deidı psiholog.
Maman «būl jerde adami faktordan bölek, qysqakurstar jasap, sertifikat beruşıler sanynyŋ artuy da mäselenı uşyqtyryp tūr», - deidı.
“Būdan bölek, osyndai jandardy qoldaityn ortalyqtar, assosiasiialar, kurstar aşylyp jatyr. Mysaly, “sertifikatyŋdy ala ǧoi, endı sen kouchsyŋ’ deidı. Al adam bır aida nemese bır jylda qandai maman bolyp şyǧady? Eşqandai kvalifikasiiasy joq”, – dedı Nazym Altaiqyzy.
Äleumettık jelıdegı mūndai qyzmetter jeke konsultasiiamen ǧana şektelmeidı. Kei paraqşalarda “ruhani praktika”, “ışkı energiiamen jūmys”, “transformasiia”, “jaŋa deŋgeige şyǧu”, “ışkı bloktardy aşu” siiaqty ataularmen türlı seanstar, marafondar men kurstar ūsynylady.
Nazym Altaiqyzynyŋ aituynşa, mūndai ūsynystardyŋ ışınde psihologiiadan görı filosofiialyq nemese ideologiialyq baǧytqa jaqyn dünieler de kezdesedı.
“Qazır «Balidaǧy ruhani praktika» degen sekıldı kurstar tolyp kettı. Keide basqa eldeni deologiialyq, mümkın filosofiialyq türde qandai da bır jaŋa dünienı bızge ılım retınde körsetetınder bar”, - deidı psiholog.
Mamannyŋ aituynşa, onyŋ täjıribesınde kümändı seanstar men kurstardan keiın jaǧdaiy naşarlaǧan adamdar kezdesken.
“Özım bır ötken treningtı baqyladym. Er adamdarǧa arnalǧan trening bolǧan. Ondaǧy tapsyrmalary: bır kün köşede qaiyr sūrau, adamdardan tamaq alyp beruın sūrau nemese bır kün dalada tüneu siiaqty tapsyrmalar bolǧan. Äleumettık jelıde de būl trening turaly jazylyp, rezonans tuyndaǧan. Kei qatysqan adamdar osydan keiın psihiatriialyq klinikaǧa jatyp qalǧan”, -dedı Nazym Altaiqyzy.
Nazym Altaiqyzy mūndai formatty psihologiialyq kömekpen şatastyruǧa bolmaitynyn aitady.
“Mūndai treningterdı ötkızuge mülde bolmaidy. Būl psihologiiany bizneske ainaldyrudyŋ körınısı dep oilaimyn. Sebebı är adamnyŋ psihikasy ärtürlı bolǧandyqtan, būl dūrys emes. Psihika – äinek sekıldı öte näzık. Onymen öte näzık jūmys jasau kerek. Sondyqtan qandai da bır tehnikamen jūmys jasaǧan kezde är ūsaq närsenı zertteu qajet”, -dep tüsındırdı Nazym Altaiqyzy.
ZAŊ JOBASY NENI RETTEMEK?
Būl mäsele memlekettık deŋgeide de köterıldı. Memleket basşysy Qasym-Jomart Toqaev Ūlttyq qūryltai otyrysynda halyqty aldap, aqşa tauyp jürgenderdı baqylauǧa aludy tapsyrǧan.
«Qazır jūrtqa aqyl aityp, aqşa tabatyn jalǧan psihologtar men “kouchtardyŋ” sany köbeiıp kettı. Olarǧa senıp, aldanyp qalǧandar köp. Maǧan būl mäselege qatysty köptegen şaǧymdar tüstı. Jauapty organdar būl mäselenı de nazarǧa aluy tiıs» , - dedı Prezident.
Eskertu keiın zaŋnamalyq deŋgeidegı talqylauǧa ūlasyp, 2026 jylǧy 8 säuırde Mäjılıs «Psihologiialyq qyzmet turaly» zaŋ jobasyn bırınşı oqylymda maqūldady. Zaŋ jobasy boiynşa arnaiy reestr qūrylmaq. Atalǧan tızılımge tiıstı diplomy nemese sertifikaty bar bılıktı psihologtar engızıledı. Zaŋ talaptaryna säikes, reestrge enbegen mamandar psihologiialyq qyzmet körsetu qūqyǧynan aiyrylady.
Būl mäselege qatysty Mäjılıs deputaty Ashat Aimaǧambetov pıkırın bylai bıldırdı.
“Mysal retınde aitaiyn. Ajyrasqan, küizelıste jürgen adam, qolynda balalary bar, kömek ızdeidı. Ol äleumettık jelıden özın «psiholog»dep tanystyrǧan adamdy tabady. Ädemı paraqşa, belgısız onlain kurstardan alynǧan sertifikat, myŋdaǧan jazyluşy. Ol mamanǧa soŋǧy aqşasyn berıp, ailap barady, bıraq jaǧdaiy jaqsarudyŋ ornyna, kerısınşe naşarlaidy. Eger aspaz adamdy ulap qoisa, meiramhana jabylady, jauapkerşılık bar, ıs qozǧalady. Al eger atalǧan «psiholog» adamnyŋ taǧdyryn, ömırın tas-talqan etse şe, kım oǧan jauapty? Osyndai jaǧdailarǧa bailanysty bız būl zaŋ jobasyn ädeiı äzırledık”, – dedı.
Zaŋ jobasyna säikes reestrge enbese de, özın psiholog retınde tanystyryp, kurs satqandar alaiaqtyq baby boiynşa jazalanady. Diplomy bar mamandar da qaita daiarlau sabaqtarynan ötıp, kemı bes jylda bır ret emtihan tapsyruǧa mındetteledı. Tızılım elektrondy formatta jürgızılıp, derekterdıŋ aşyqtyǧy qamtamasyz etıledı. Psihologiialyq kömekke jügıngen ärbır azamat mamannyŋ bılıktılıgın tekserıp, senımdı ärı käsıbi psihologty taŋdai alady. Būdan bölek, psihologtyŋ keŋesınen keiın küizelıs üdei tüsse, sotqa jügınuge bolady.
Maŋyzdy normalardyŋ bırı – psihologtarǧa medisinalyq qyzmet körsetuge jäne därılık em taǧaiyndauǧa tyiym salyndy. Sonymen qatar qyzmet nätijesıne kepıldık beruge nemese jalǧan aqparat taratuǧa jol berılmeidı. Atalǧan erejelerdı būzǧany üşın jeke äkımşılık jauapkerşılık engızu jäne aiyppūl sanksiialaryn qarastyratyn tüzetuler de talqylanyp jatyr.
Psiholog Nazym Altaiqyzy zaŋ jobasyn älı de naqtylaudy qajet etetın qūjat dep sanaidy.
“Şynymdy aitsam, būl zaŋnama älı şikı material siiaqty. Psihologiia bır baǧytta ǧana jūmys jasamaidy, onyŋ baǧyttary öte köp. Ärqaisysy ärtürlı deŋgeide jūmys ısteidı. Sondyqtan bärın bır jalpy talappen retteu qiyn. Reestrge kelsek, ol jerde barlyq aqparattyŋ aşyq boluy qanşalyqty dūrys? Būl jeke aqparat qoi.
Ekınşı mäsele – memleket ony qalai retteidı? Diplom alǧan adamnyŋ bärı keremet psiholog bolyp ketpeidı. Keibır maman tereŋ terapiiadan ötpegen, superviziia almaǧan nemese naqty täjıribesı az boluy mümkın. Eger psihologtar emtihan tapsyruy kerek bolsa, ol emtihandy kım jäne qalai baqylaidy? Är psihologiialyq baǧyt boiynşa bölek käsıbi komissiia qajet boluy mümkın. Sondyqtan qazırgı zaŋ jobasy tym jalpylama körınedı. Keiın naqty jaǧdailarǧa kelgende türlı qaişylyqtar paida boluy äbden mümkın”, – dedı Nazym Altaiqyzy.
Psiholog būl rette körşı Qytai elınıŋ täjıribesın eskeruımız qajet deidı.
“Mysal retınde Qytai täjıribesın aituǧa bolady. Onda äleumettık jelıde belgılı bır taqyrypta blog jürgızu üşın sol salaǧa qatysty bılımıŋızdı däleldeitın qūjat qajet. Eger adam fud-bloger bolsa, tamaqtanu nemese taǧam qauıpsızdıgı salasynda belgılı bır bılımı boluy kerek degen talaptar talqylanǧan. Talapqa sai kelmese paraqşasyn būǧattaidy. Osyndai täsıldı äleumettık jelıdegı psevdomamandarǧa qatysty da qoldanuǧa bolady ”, – dedı.
Zaŋnama tūrǧysynan mäsele tek paraqşany būǧattaumen şektelmeidı. Psiholog atauyn kım qoldana alady, mamannyŋ bılıktılıgı qalai tekserıledı jäne klient qūqyǧy qalai qorǧalady degen sūraqtar da maŋyzdy. Osy tūrǧydan şeteldegı tırkeu, lisenziialau jäne käsıbi ataulardy qorǧau täjıribesı nazar audartady.
Avstraliiada özın “psychologist” retınde tanystyryp, osy ataumen käsıbi qyzmet körsetu üşın maman resmi tırkeuden ötuı kerek. Resmi derekte jalpy tırkeuge ümıtker maman ädette alty jyldyq bılım men käsıbi daiyndyqtan ötetını körsetılgen: tört jyl akkredittelgen psihologiia baǧdarlamasy jäne odan keiın ekı jyl bekıtılgen käsıbi daiyndyq. Keibır jaǧdaida ūlttyq psihologiia emtihanyn tapsyru da talap etıledı.
Ūlybritaniiada jalpy “psychologist” sözı barlyq jaǧdaida tolyq retteletın atau emes. Bıraq “clinical psychologist”, “counselling psychologist”, “forensic psychologist”, “educational psychologist” siiaqty naqty käsıbi baǧyttar boiynşa özın maman retınde tanystyru üşın adam arnaiy reestrde boluy kerek. Būl Qazaqstan üşın maŋyzdy eskertu: eger zaŋ tek bır ataudy ǧana rettese, psevdomamandar basqa ataumen qyzmetın jalǧastyruy mümkın
AQŞ-ta psihologtardy lisenziialau ştattar arqyly jürgızıledı. Mysaly, Niu-Iork ştatynda psiholog retınde lisenziia alu üşın doktorantura deŋgeiındegı bılım, baqylaumen ötken käsıbi täjıribe jäne emtihan talap etıledı. Al Kaliforniiada psiholog lisenziiasy üşın 3000 saǧat baqylaudaǧy käsıbi täjıribe qajet, onyŋ 1500 saǧaty doktorlyq deŋgeiden keiın jinaluǧa tiıs.
Kanadadaǧy Ontario provinsiiasynda adam özın “psychologist” nemese “psychological associate” retınde tanystyryp, psihologiialyq qyzmet ūsynuy üşın arnaiy käsıbi kolledjge tırkeluı qajet. Resmi zaŋnamada būl ataulardyŋ qysqartylǧan nemese basqa tıldegı balamasyn da tırkelmegen adamnyŋ paidalanuyna şekteu qoiylǧan.
“Bız köbıne özımızdı Amerika nemese Europamen salystyramyz. Amerikada psihologqa baru qalypty jaǧdai, adamdar mentaldyq saulyqqa köbırek män beredı. Bıraq salystyru kezınde äreldıŋ damu deŋgeiın, mädenietın jäne qoǧamdaǧy psihologiialyq sauat deŋgeiın eskeru kerek. Sondyqtan şetel täjıribesın tolyq köşırıp alu emes, Qazaqstan jaǧdaiyna beiımdep qoldanu maŋyzdy”, – dep tüsındırdı psiholog.
PSİHOLOG TAŊDAǦANDA NENI ESKERU KEREK?
Psiholog taŋdauda tek äleumettık jelıdegı paraqşaǧa, pıkırlerge nemese sertifikattarǧa süienu jetkılıksız. Nazym Altaiqyzynyŋ aituynşa, eŋ aldymen adam seanstan keiıngı ışkı küiıne nazar audarǧany dūrys.
“Psihologiialyq bılımı joq adamǧa psihologtyŋ qanşalyqty bılıktı ekenın bırden tüsınu qiyn. Menıŋ oiymşa, eŋ bırınşı belgı — adamnyŋ seanstan keiıngı ışkı küiı. Eger adam psihologtyŋ bır seansynan keiın az da bolsa jeŋıldık sezınbese, kerısınşe, odan saiyn auyr oilarǧa batyp, özın qiyn sezınse, būl dūrys emes belgı dep oilaimyn. Bılıktı psiholog sūraqtardy öte mūqiiat qoiuy kerek. Är aitqan sözın süzgıden ötkızuı qajet. Eger psiholog adamǧa: «sızdıkı dūrys emes», «osy jaǧdaida sız bylai ısteuıŋız kerek edı» nemese «senıŋ problemaŋ problema ma?» degen siiaqty sözder aitsa, mūndai psihologtan qaşu kerek”, – deidı.
Nazym Altaiqyzy psiholog taŋdaǧanda mamannyŋ bılımı men täjıribesın tekseruden ūialmau kerek ekenın aitady.
Asyljan Erbolatqyzy
