Düken sörelerınde tūrǧan tauardyŋ tüpnūsqa nemese qoldan jasalǧanyn syrt közben ajyratu barǧan saiyn qiyndap barady. Qaptamasy bırdei, logotipı tanys, baǧasy tömen bolsa, halyq tiımdı sauda jasadym dep oilaidy.
Qazaqstannyŋ sauda jelılerı qauymdastyǧynyŋ saraptamasyna säikes, 2025 jyly elımızde kontrafaktılık önım ainalymy 400–930 mlrd teŋge aralyǧynda boluy mümkın. Eŋ yqtimal ssenarii boiynşa onyŋ kölemı 610 mlrd teŋgenı nemese eldegı bölşek sauda ainalymynyŋ şamamen 2,3%-yn qūraidy.
Kontrafakttyŋ saldary tek zaŋsyz saudamen şektelmeidı. Sarapşylardyŋ esebınşe, sonyŋ saldarynan adal biznes jyl saiyn şamamen 300 mlrd teŋge kölemındegı zaŋdy satylymnan qaǧyluy mümkın. Al memlekettık biudjettıŋ yqtimal şyǧyny 40 mlrd teŋgege deiın jetedı. Būl esepke kontrafaktılık önımnıŋ halyq densaulyǧyna, jūmyspen qamtuǧa jäne öndıruşılerdıŋ bedelıne tigızetın janama şyǧyndary kırmeidı.
Zaŋsyz jetkızuşıler salyq tölemeidı, önımnıŋ şyǧu tegın rastaityn qūjaty joq, tauardy dūrys saqtau talaptaryna jauap bermeidı jäne sapasyna da kepıldık bermeidı.
Sarapşylardyŋ pıkırınşe, kontrafakt pen sūr importqa qarsy küreste Ükımet tek jauapkerşılıktı küşeitumen şektelmeuı kerek. Eŋ aldymen memlekettık şekaranyŋ syrtqy uchaskelerınde Ziiatkerlık menşık obektılerınıŋ kedendık tızılımınıŋ (TROİS) üzdıksız ärı tiımdı jūmysyn qamtamasyz etu maŋyzdy. Būl qūqyq ielerınıŋ tauar belgılerın qorǧaudy küşeitıp, kümändı önımderdı el aumaǧyna kırmei tūryp anyqtauǧa mümkındık beredı.
Sonymen qatar täuekelı joǧary tauar sanattary üşın olardyŋ şyǧu tegınıŋ zaŋdylyǧyn, Qazaqstanǧa zaŋdy türde äkelıngenın jäne naryqqa resmi engızılgenın mındettı türde rastau tetıgın engızu ūsynylady. Mūndai talap tauar belgısınıŋ qūqyq ielerımen kelısımşarttary bar uäkılettı distribiutorlar arqyly jetkızıletın önımderge ǧana qoldanyluy tiıs. Sarapşylardyŋ pıkırınşe, būl köleŋkelı importtyŋ kölemın azaityp, adal biznes üşın teŋ bäsekelestık ortany qalyptastyruǧa yqpal etedı.
Bazarda ǧana emes dükenderde de satylyp jatyr
Bırneşe jyl būryn kontrafakt köbıne bazarlarmen bailanystyrylatyn. Bügınde jaǧdai özgerdı. Zaŋsyz önımder şaǧyn dükenderde de, bölşek saudada da kezdesedı. Kei jaǧdaida satyp aluşy ony tüpnūsqadan aiyra almaidy.
Sarapşylardyŋ aituynşa, mūndai önımderdıŋ tüpnūsqadan aiyrmaşylyǧyn qarapaiym tūtynuşynyŋ ajyratuy öte qiyn deidı. Öitkenı öndıruşıler qaptamany, logotiptı, tüsterdı jäne dizaindy da mümkındıgınşe dälme däl köşıruge üirengen. Satyp aluşy tanymal brendtıŋ qaptamasyn körıp, onyŋ ışınde de sol önım bar dep oilaidy. Al ıs jüzınde ol belgısız jerde öndırılgen, sapasy tekserılmegen tauar.
Tanymal brendter de nysanaǧa ainalǧan
Mäsele tek belgısız tauarlarǧa qatysty emes. Sarapşylardyŋ aituynşa, kontrafaktılık önımder kündelıktı tūtynatyn halyqaralyq brendterdıŋ atyn paidalanyp keledı.
ADILET partiiasy janynan qūrylǧan Iskerlık keŋes ökılderınıŋ aituynşa, Qazaqstannyŋ bırneşe öŋırınde Bonduelle brendımen satylǧan jalǧan jasyl būrşaq pen jügerı anyqtalǧan. Mūndai önımder Almaty, Astana, Şymkent, Taraz, Türkıstan, Aqtau, Atyrau jäne Oral qalalarynda resmi tırkelgen. Keibır öŋırlerde būl bırneşe jyldan berı jalǧasyp kele jatqan tūraqty täjıribege ainalǧan.
Sarapşylar Colgate önımderı boiynşa da sūr import faktılerı tırkelgenın aitady. Negızınen Reseiden jetkızıletın būl önımderdıŋ baǧasy resmi jetkızıletın tauardan ekı esege deiın arzan. Mūndai aiyrmaşylyq tūtynuşyny arzan önımdı taŋdauǧa itermeleidı. Bıraq onyŋ Qazaqstan naryǧyna zaŋdy jolmen kelgenıne nemese dūrys saqtalǧanyna eşkım kepıldık bermeidı.
Kontrafaktılık önımderdıŋ qatarynda kündelıktı tūtynatyn azyq-tülık te bar. Mäselen, Doshirak brendımen şyǧarylǧan tez daiyndalatyn kespenıŋ qoldan jasalǧan nūsqalary Şymkent, Qyzylorda, Taraz, Türkıstan, Şu, Qordai jäne Almaty qalalarynda anyqtalǧan. Būl jaǧdai zaŋsyz jetkızu arnalarynyŋ kezdeisoq emes, tūraqty jūmys ıstep otyrǧanyn körsetedı.
Arzan önımnıŋ körınbeitın qūny
Sūr importtyŋ basty artyqşylyǧy baǧa aiyrmaşylyǧynda. Kei jaǧdaida zaŋsyz äkelıngen önımder resmi importtalǧan tauardan 30–50 paiyzǧa deiın arzan bolady.
Qazaqstannyŋ Sauda jelılerınıŋ ökılderı jürgızgen aldyn ala esep boiynşa, bır ǧana önım türınıŋ zaŋsyz ainalymynan memleket ai saiyn şamamen 1 milliard teŋgege deiın salyq tüsımınen aiyryluy mümkın. Būl tek bır önımge qatysty esep. Eger osyndai jaǧdai basqa sanattarda da qaitalansa, biudjet şyǧyny bırneşe ese ūlǧaiady. Al endı esepteŋız, qoldan jasalyp nemese zaŋsyz kırıp jatqan myŋdaǧan tauar bar.
Aimaqtyq sauda jelısınıŋ menedjerı Anar Qasymjanovanyŋ aituynşa, zaŋsyz jetkızuşıler eşqandai salyq tölemeidı, önımnıŋ sapasyn rastamaidy jäne jauapkerşılık almaidy. Al osynyŋ bärı zaŋ talaptaryn saqtaityn käsıpkerlerdı teŋ emes jaǧdaida qaldyrady.
Tüpnūsqaǧa ūqsaidy, bıraq mazmūny basqa
Kontrafakt mäselesı keide tek syrtqy ūqsastyqpen şektelmeidı. Qazaqstan naryǧynda basqa elderge arnalǧan önımderdıŋ zaŋsyz satylu faktılerı de kezdesedı.
Qazaqstannyŋ Distribiutorlyq kompaniia ökılderınıŋ aituynşa, dükenderdıŋ bırınen anyqtalǧan Choco Pie pechenesınıŋ syrtqy qaptamasy tüpnūsqamen bırdei bolǧanymen, ol qūramy boiynşa Qazaqstan naryǧyna arnalǧan önım emes bolyp şyqqan. Qazaqstanǧa resmi jetkızıletın nūsqada siyr jelatinı qoldanylsa, zaŋsyz äkelıngen önımde şoşqa jelatinı paidalanylǧan. Būl aqparatty qarapaiym tūtynuşy qaptamadan oqyp jürgen joq. Atalǧan pechene original, bıraq Resei naryǧyna arnalǧan. Qazaqstanǧa zaŋsyz kırgen, demek salyq ta tölemegen deidı distribiutorlık kompaniia ökılı Vladimir Varşavskii.
Euraziialyq ekonomikalyq odaq aiasyndaǧy erkın tauar ainalymy da mäselenı kürdelendırıp otyr. QR Qarjy ministrlıgı Memlekettık kırıster komitetınıŋ Kedendık baqylau departamentı būl baǧytta kedendık baqylaudyŋ jürgızılmeitının rastady. Bas sarapşy Bolat Myrzaǧalidyŋ aituynşa, būl 2014 jylǧy Keden odaǧy turaly kelısımnen tuyndaidy. Resei men Qyrǧyzstannan keletın tauarlardyŋ arasynda kontrafaktılık önımderdıŋ de ötıp ketu qaupı bar. Soŋǧy ekı jylda Memlekettık kırıster organdary mūndai faktıler boiynşa 30 äkımşılık material räsımdep, olardy sotqa joldaǧan eken.
