Qazaq mūnaiynyŋ eksport baǧyty Resei men Ukraina arasyndaǧy soǧys saldarynan dron şabuylyna jiı ūşyraityn boldy. Basqa da kedergıler paida bolǧan. Tiısınşe, Qazaqstan öz mūnaiyn älemdık bazarǧa jöneltudıŋ balama joldaryn qarastyra bastady. Būryn qaǧaz jüzınde, söz jüzınde aitylǧan jobalar osy retpen kelgende jüzege asa bastady. Jüzege aspaǧandaryn ıske qosu qolǧa alyndy. Būl turaly Äzerbaijannyŋ Caliber.Az basylymynyŋ ekonomikalyq şoluşysy Hazar Ahundovtyŋ maqalasynda osy mäselenıŋ sipaty taldanǧan.
Resei-Ukraina soǧysy Ortalyq Aziia elderın Europamen bailanystyratyn kölık jäne energetikalyq baǧyttarǧa da aitarlyqtai terıs äser etıp otyr. Atap aitqanda, Novorossiisk mūnai terminalynyŋ infraqūrylymyna oqtyn-oqtyn dron şabuyldarynyŋ jasaluyna bailanysty Qazaqstan Kaspii qūbyr konsorsiumynyŋ (KQK) jūmysy aqsap jatyr. Amerika Qūrama Ştattary jaqynda Ukrainamen KQK nysandaryna jäne terminalǧa bara jatqan reseilık emes tankerlerge şabuyldardy toqtatu turaly kelısımge kelgenımen, Qara teŋızdegı şielenıs küşeigen jaǧdaida būl kelısımderdıŋ oryndalatynyn aitu qiyn. Osyǧan bailanysty Qazaqstan öz baǧyttaryn ärtaraptandyruǧa tyrysyp jatyr. Mūnyŋ soŋy Qazaqstan Energetika ministrlıgın 2026 jyly Baku-Tbilisi-Jeihan (BTJ) mūnai qūbyry arqyly şikı mūnaidy tasymaldaudy üşten bırge arttyruǧa daiyn ekenın mälımdeuge mäjbürledı.
Qazaqstannyŋ mūnai sektory dästürlı türde Resei aumaǧy arqyly ötetın jäne jylyna 82,5 million tonna şikı mūnai ötkızu qabıletıne ie 1511 şaqyrymdyq Kaspii qūbyr konsorsiumy (KQK) arqyly tranzittık operasiialarǧa baǧyttalǧany belgılı. Onyŋ maŋyzdylyǧy Qazaqstannyŋ Teŋız, Qaşaǧan jäne Qaraşyǧanaq ken oryndarynan barlyq mūnai eksportynyŋ şamamen 80 paiyzyn tasymaldaǧanymen jäne jalpy alǧanda älemdık mūnaidyŋ 1 paiyzdan astamyn tasymaldaǧanymen däleldenedı. Alaida, Resei-Ukraina soǧysy bastalǧannan berı Resei bilıgı KQK jelısındegı operasiialardy bırneşe ret toqtatyp, ūzaq merzımdı jöndeu jūmystaryn jürgızetın boldy. Sol jūmystardyŋ denı jüienıŋ terminaly – Novorossiisk mūnai terminalynda jürgızılıp otyr.
Keiıngı jyldary terminalǧa Ukrainanyŋ teŋız jäne äue drondary mezgıl-mezgıl şabuyl jasap, bır nüktelı ailaqtardy, qoimalardy jäne qūbyrdyŋ bölıkterın ısten şyǧaryp otyrdy. Biylǧy jazda negızgı şabuyldar mūnai qūiu üşın paidalanylatyn mūnai tankerlerıne baǧyttaldy. Tasymaldaudyŋ būzyluy jük tasymaldau jäne tankerlerdı saqtandyru şyǧyndarynyŋ ösuıne äkeldı, būl Qazaqstannyŋ mūnai tranzitınıŋ qūnyna äser ettı.
Osynyŋ saldaryan KQK qūbyry qazırgı uaqytta öte qarama-qaişy jaǧdaiǧa tap boldy. Batys elderı Ukrainany qoldai otyryp, Novorossiisk terminaly arqyly mūnai jetkızudı arttyru boiynşa Qazaqstanmen yntymaqtasyp otyr. Taiau Şyǧystaǧy ūzaqqa sozylǧan qaqtyǧysty jäne sol qaqtyǧystyŋ älemdık naryqtarǧa kömırsutekterdıŋ tūraqty jetkızılımın būzǧanyn eskergende Novorossiisu terminaly öte maŋyzdy. Būl müdde sonymen qatar KQK Resei aumaǧyndaǧy aksionerlerı (reseilık jäne qazaqstandyq kompaniialardan basqa) Chevron Caspian Pipeline Consortium Company, sondai-aq Shell, Eni jäne ExxonMobil siiaqty älemdık alyptardy qosa alǧanda, şaǧyn ülesterı bar soŋǧy mūnai qūbyry bolyp qalǧany da nazarǧa ılıgıp otyr.
Osyny eskere otyryp, Amerika Qūrama Ştattarynyŋ KQK nysandary men reseilık emes tankerlerge şabuyldardy toqtatu turaly Ukrainamen kelıssözder jürgızuı tabiǧi qajettılıkten tuyndap otyr. Bloomberg agenttıgınıŋ mälımetı boiynşa, 8 tamyzda qol jetkızılgen kelısımde bırqatar şarttarǧa atalǧan: atap aitqanda, üşınşı el kemelerı reseilık jükterdı tasymaldamauy nemese reseilık kompaniialarǧa nemese azamattarǧa tiesılı bolmauy kerek. Aita ketu kerek, soŋǧy jyldary Qara teŋızde qauıpsız jüzu erejelerı turaly kelısımge keluge bırneşe ret äreket jasaldy. Bıraq kelısımderge qaramastan, Ukraina men Resei porttaryndaǧy tankerler men basqa da azamattyq kemeler ballistikalyq zymyrandar men drondardyŋ şabuylyna ūşyrady. Qara teŋızdegı äskeri eskalasiia kelısımderdıŋ taǧy bır būzyluyna äkeluı mümkın.
Kaspii qūbyr konsorsiumy arqyly mūnai tasymaldau kölemın eskere otyryp, būl qūbyr Qazaqstan üşın öte maŋyzdy bolyp qala beredı. Degenmen, Reuters agenttıgınıŋ mälımetı boiynşa, şıldede KQK tieu kölemı 20 paiyzǧa, täulıgıne şamamen 400 000 barrelge deiın tüsıp ketken. Agenttık sonymen qatar eksporttyq infraqūrylymdaǧy mäselelerge bailanysty Qazaqstandaǧy mūnai öndırısınıŋ osy aida 14 paiyzǧa tömendegenın habarlady. Osyǧan bailanysty Astana mūnai jetkızu joldaryn ärtaraptandyruǧa, täuekelderdı strategiialyq türde böluge tyrysuda. Mysaly, ol Atyrau-Samara qūbyry arqyly mūnai tasymaldau kölemın arttyryp, Resei mūnai tasymaldau jüiesınıŋ basqa segmentterın ışınara qamtyp otyr. Sonymen qatar, Qytaiǧa mūnai jöneltu kölemı de artyp keledı. Osy oraida Qazaqstan-Qytai mūnai qūbyryn keŋeitudıŋ tehnikalyq-ekonomikalyq negızdemesı bastalǧanyn aita ketu läzım.
Äzerbaijannyŋ da Qazaqstannyŋ mūnai tranzitın keŋeitudegı eŋ perspektivaly baǧyttarynyŋ bırı ekenı aian. Būl maŋyzdy. Qazaqstannyŋ «QazMūnaiGaz» jäne Äzerbaijannyŋ SOCAR kompaniialary arasyndaǧy kelısımge säikes, 2023 jyldan bastap qazaq mūnaiy BTJ qūbyr jüiesı arqyly jöneltılıp keledı. Sodan berı osy jelı arqyly älemdık naryqqa 3,4 million tonnadan astam qazaq mūnaiy eksporttalǧan. Ötken jyly jöneltımder 1,3 million tonnaǧa deiın jetken. Qazaqstan gaz-mūnai keŋesı – Petro Council töraǧasy Asylbek Jakiev jaqynda atap ötkendei, qazaq mūnaiyn eksporttaudyŋ soltüstık baǧyty aldaǧy 5-10 jylda şekteluı mümkın. Tiısınde būl Äzerbaijan arqyly mūnai tranzitın qosa alǧanda, balama dälızderdıŋ maŋyzdylyǧyn arttyra tüsetını haq.
Sonymen qatar, mausym aiynda ötken Baku energetikalyq aptalyǧynda Qazaqstannyŋ Energetika ministrı Erlan Aqkenjenov öz elınıŋ Äzerbaijan arqyly mūnai tasymaldaudy arttyruǧa daiyn ekenın atap ötken. Būǧan qosa, ministr BTJ tranzitın jylyna 2,2 million tonnaǧa deiın arttyruǧa bolatynyn, ärı qarai da ony damytu mümkın ekenın aitqan. Sonymen qatar, ötken jyldyŋ qazan aiynda Bakude ötken Sauda-ekonomikalyq yntymaqtastyq jönındegı Äzerbaijan-Qazaqstan bırlesken ükımetaralyq komissiiasynyŋ (ÜEK) 21 otyrysynda 2027-2028 jyldarǧa qarai qazaq mūnaiy tranzitın jylyna şamamen 7 million tonnaǧa arttyru mümkındıgı talqylandy. Ärine, būl körsetkış tanker flotynyŋ ösuımen jäne porttar men qūbyrlardaǧy mūnai terminaldarynyŋ syiymdylyǧynyŋ keŋeiuımen bailanysty bolary anyq.
«QazMūnaiGaz» kompaniiasynyŋ basqarma töraǧasy Ashat Hasenov «Samūryq-Qazyna» qoǧamdyq keŋesınıŋ otyrysynda atap ötkendei, Qazaqstan eksporttyq baǧyttardy ärtaraptandyru aiasynda Äzerbaijan arqyly kölık dälızın damytuǧa erekşe nazar audaryp otyr. Aituynşa, Qazaqstan üşın maŋyzdy baǧyttardyŋ bırı – Atyrau-Aqtau baǧyty, sodan keiın Äzerbaijan arqyly kölık damytu basty nazarda. «Qazır būl jobanyŋ tehnikalyq-ekonomikalyq negızdemesı daiyndalyp jatyr,-» degen Ashat Hasenov.
Degenmen, Baku-Supsa qūbyrynyŋ äleuetın osy maqsatta paidalanu mäselesı älı aşyq küiınde qalyp otyr, al osy baǧyt arqyly mūnai jetkızu boiynşa resmi kelıssözder älı jürgızılgen joq. Soǧan qaramastan, Astana men Bakudegı tiıstı mekemeler baǧa belgıleu mäselelerın, äsırese, tranzittık tarifterdı jäne saqtandyru jäne tankerlık jük tasymaldau siiaqty logistikalyq şyǧyndardyŋ ösuı aspektılerın (Qara teŋızdegı şielenıstı jaǧdaidy eskere otyryp) talqylai otyryp, būl mümkındıktı qarastyratyny anyq.
Jalpy alǧanda, Qazaqstan KQK boiyndaǧy jüielı tūraqsyzdyqty eskere otyryp, Äzerbaijan arqyly ötetın Transkaspii tranzittık jüiesınıŋ bölıgı retınde BTJ qūbyry baǧytyn jäne yqtimal Baku-Supsa qūbyryn mūnai eksportynyŋ qosymşa baǧyttary retınde qarastyrady. Osyǧan bailanysty, «İnterfaks-Kazahstan» agenttıgı jaqynda Qazaqstan Energetika ministrlıgınıŋ derekterın habarlaǧanyn atap ötken jön. Oǧan säikes «QazMūnaiGaz» kompaniiasy 2026 jyly BTJ qūbyry arqyly mūnai eksportyn 2025 jylǧy deŋgeimen salystyrǧanda 31 paiyzǧa arttyryp, mūnaidy auystyryp tieudı 1,7 million tonnaǧa jetkızudı josparlap otyr. Aita ketu kerek, osy jyldyŋ bırınşı jartysynda Baku-Tbilisi-Jeihan qūbyry baǧytynda Aqtau porty arqyly auystyryp tielgen qazaqstandyq mūnai kölemı 704 000 tonnany qūrady, al ekınşı jartyjyldyqta qosymşa bır million tonna mūnaidy öŋdeu mümkın bola ma, joq pa, aldaǧy ailarda belgılı bolady.
