Kak kazahı ı kyrgyzy ıgrý ne podelılı

1138

Kazahskaıa ıntellektýalnaıa ıgra togýzkýmalak byla vnesen v reprezentatıvnyı spısok nematerıalnogo kýltýrnogo nasledııa IýNESKO na 15-ı sessıı, sostoıaveısıa v rejıme onlaın 14-19 dekabrıa 2020 goda. Mojno schıtat, chto etot fakt stal nekoı moralnoı podderjkoı dannogo vıda ıntellektýalnogo sporta na mejdýnarodnom ýrovne, kotoryı schıtaetsıa nasledıem ne tolko kazahskogo, no ee ı vseh tıýrkskıh narodov: kyrgyzov, karkalpakov, nogaıev, altaıev, týrkov, tyvınev.

Dannaıa ıgra na segodnıa po chıslennostı ıgrokov ı geografıcheskogo rasprostranenııa ımeet opredelennyı podem. V to je vremıa nakopılıs nekotorye problemy, meshaıýıe ee dalneıshemý razvıtııý. Etı problemy voznıkaıýt ot nesoglasovannostı ı neskoordınırovannostı storon, ıavlıaıýıhsıa glavnymı nosıtelıamı dannogo sporta, a ımenno Kazahstana ı Kyrgyzstana.

V chem je problema? Samyı drevnıı ı znamenıtyı ıntellektýalnyı sport tıýrkov, kotoryı naschıtyvaet 5000-letnıýıý ıstorııý, do sıh por ne ımeet edınogo nazvanııa. Kazahı nazyvaıýt ego «toǵyz qumalaq» (devıat katyshek), a kyrgyzy – «togýz korgoolom» (korgool – po-mongolskı: baranıı pomet). Týrkı, razvıvaıa ý sebıa vmeste so svoım mankalabraznoı ıgroı nazyvaıýt «mangala» ılı «gechıýrme» (perenos). Dannyı sport ımeet Mejdýnarodnýıý federaııý, est fılıaly v desıatkah stran. Lıýdı so vseh konov sveta ıgraıýt v onlaıne, v edınom globalnom portale ıntellektýalnyh ıgr. Interes ogromnyı.

Prı etom kogda Kazahstan organızovyvaet mejdýnarodnye sorevnovanı,ıa vse matchy provodıatsıa pod nazvanıem «toǵyz qumalaq», a kogda kyrgyzy – «togýz korgool». V chem delo? Pochemý ne dogovorıvaıýtsıa v edınom nazvanıı odnoı ıgry? Delo v prostyh chelovecheskıh ambıııah, vıdımo, ee ı ee v kompleksah. Kajdaıa storona hochet dokazat chego-to ı tıanet na sebıa odeıalo. A v ıtoge, kak vsegda, stradaet obıı ınteres.

Na samom dele kazahı ı kyrgyzy etý ıgrý do 80-h godov HIH veka nazyvalı «togýzat». Ostanovımsıa v nekotoryh ıstochnıkah, kotorye dokazyvaıýt, chto eta ıgra ıavlıaetsıa vseobeı tıýrkskoı ıntellektýalnoı ıgroı, «prıvatızırovat» nıchego nelzıa. Tem bolee, nyneshnıe tıýrkskıe etnosy poıavılıs vsego lısh maksımým 2000 let nazad. A ıgra-to gorazdo starshe! Konechno, my ne znaem, kak nazyvalas ıgra 4000-5000let nazad, no znaem, chto eto byla ıgra «togýzat». Po kraıneı mere, kogda rossııskıı etnograf ı ıýrıst G.Zagrıajskıı, kotoryı nahodılsıa na voınskoı slýjbe v gorodah Vernyı ı Tashkent, zapısal v svoı bloknot opısanıe ıgry pod nazvanıem «togýz-ad», vposledstvıı on opýblıkoval v 1874 godý v nomere №29 ızdanııa «Týrkmenskıe vedomostı» bolshoı materıal pod nazvanıem «Byt kochevogo naselenııa dolın Chý ı Syr-Darı», gde ı opısany pravıla ıgry.

Zatem, kogda v 1887 godý vyshla v svet ee odna etnografıcheskaıa zapıs rýsskogo geografa ı etnografa A.Krasnova v ramkah «Ocherka byta Semırechenskıh kırgız», ıgrý nazyvaıýt «toǵyz qumalaq»: «Togýz kýmalak ochen ostroýmnaıa ıgra, zastavlıaıýaıa kırgız lomat golový ne menee, chem ý nas shahmaty. V perevode na rýsskıı togýz kýmalak znachıt devıat katyshkov baranego pometa – nazvanıe prıamo pokazyvaıýee, chto eto ızobretenıe prınadlejıt ısklıýchıtelno kochevnıkam». Tak je nazyvaetsıa ıgra v state «Kırgızskaıa ıgra togýzkýmalak» etnografa N.Pantýsova, vyshedshego v 1906 godý.

V chem je delo? Delo v ıstorıcheskom proesse. Polýchaetsıa, chto ýje ýsılennaıa kolonıalnaıa polıtıka arskoı Rossıı ı perehod kochevnıkov ot nomadıchestva k osedlomý obrazý jıznı nachal stırat etnopamıat. Takım obrazom dlıa kazahov ı kyrgyzov vajnee ne loshad, a vosprııatıe osedlogo obraza ı ponıatııa. A k koný HH veka, eslı by ne ıntellıgenııa etıh narodov, to dannaıa ıgra zabylas by sovsem.

Poıdem dalshe. Polýchaetsıa, chto mnogo tysıach let nazad predkı tıýrkov, v tom chısle kazahov, kyrgyzov, karakalpakov, nogaıev, altaıev, tyva ne tolko odomashnıvalı loshadeı, no ı prıdýmalı ıntellektýalnýıý ıgrý «Togýzat». Eto ıarko vyrajeno v nazvanııah lýnok na doske dannoı ıgry. Prıvedem ıtaty ıssledovateleı ıgry.

S.Amanjolov [«Toǵyzqumalaq (qazaqtyń ulttyq oıyny)», Sársen Amanjolov jáne qazaq folklory. Almaty: «Ǵylym, 2004.]: «V ýkazannyh 18 lýnkah v kajdýıý do nachala ıgry kladetsıa po 9 kýmalakov (vsego - 162), vo vremıa ıgry v moment hoda ıh nazyvaıýt konıamı».

T.Sultanbekov [Shahmat, doıby, toǵyzqumalaq. A., Qazaqstan, 2001]: «V togýzkýmalake est dva nazvanııa, svıazannye s loshadmı. Poıavlenıe etıh nazvanıı dokazyvaet, chto ıgra ıavılas ıarko vyrajennym proıavlenıem kazahskoı deıstvıtelnostı. «Konıamı» nazyvaıýt kýmalakı vo vremıa ıgry...».

Teper davaıte prıvedem tablıý, gde polnostıý zaneseny vse kazahskıe, kyrgyzskıe, karakalpakskıe nazvanııa lýnok:

 

Otaýlar Qazaqsha Qyrǵyzsha Qaraqalpaqsha
№ 9 otaý mańdaı ooz kýý moıýn mańlaı
№ 8 otaý kókmoıyn kók moıýn kók moıýn kók moıyn
№ 7 otaý qandyqaqpan ekı tıshtı ekı tıshtı qańly qaqpan
№ 6 otaý belbasar ak koltýk ak daly bel basar
№ 5 otaý bel bel bel bel
№ 4 otaý atsyratar daly beldın aldy atsyratar
№ 3 otaý atótpes tekıldek ýı jaman úı at ótpes
№ 2 otaý tekturmas at ótpes at ótpes tektýrmas
№ 1 otaý art kýırýk kýırýk art nemese tańlyq

Kstatı, kogda ıgrok ostaetsıa bez fıshek na svoıh lýnkah, ego sostoıanıe otenıvaetsıa kak «atsyraý», to est ostatsıa bez koneı. Takım obrazom sama ıgra ot nachala do kona «govorıt» tolko pro koneı! Kakıe ee katyshkı ı baranıı pomet?! Tem bolee, detı, ıgraıa v etý ıgrý, drýg drýga obzyvaıýt «kýmalashnıkamı»...

Odın ız prevoshodnyh ıgrokov ı ıssledovatel dannogo sporta Maksat Shotaev pıshet, [«Shetelge shyqqanda oıynnyń ataýynyń maǵynasyn ashýǵa uıalamyz» - https://abai.kz/post/13778] chto: «V 2006 godý pered Londonskoı olımpıadoı rassmatrıvalos, pod kakım nazvanıem vyıdem v za rýbej, no eto tak ı ne reshalos. Nam kajdyı raz prıhodıtsıa obıasnıat, chto takoe «togýzkýmalak», ı lıýdı smeıýtsıa ı nedoýmevaıýt, prıchem týt baranıı pomet...».

Ne tolko ınostrany, nedoýmevalı my samı, kogda predlojılı vosstanovıt prejnee nazvanıe «togýzat». Odın ız glavnyh lıýdeı federaıı zaıtılsıa skazav, chto «kýmalak (baranıı pomet) – nash naıonalnyı kod»... I teper prıhodıtsıa razbıratsıa: my chto, v plený kakogo-to kompleksa ılı eto chı-to nezdorovye ambııı?..

Serık Ergalı,

Naıonalnyı portal «Adyrna»

Pikirler
Redakııa tańdaýy