ءار حالىقتىڭ مادەني ومىرىندە ەرەكشە رول وينايتىن ەرەسەن تالانت يەلەرى بولادى. كەشەگى مۇحتار ومارحانۇلى اۋەزوۆ حالقىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىن دامىتۋدا قانداي زور رول ويناسا، بۇگىنگى قىرعىز مادەنيەتى ءۇشىن شىڭعىس ايتماتوۆ تا سونداي شەشۋشى رول اتقارىپ وتىرعانى بۇكىل ەل مويىنداعان شىندىق. قىرعىز حالقى تاعى ءبىر تالانت يەسىن تاربيەلەپ، قاتارعا قوسقانىنا ماقتانا بەرۋىنە بولادى. سوڭعى بىرقانشا جىلدىڭ ىشىندە عانا قىرعىز كينو-ونەرىن داڭىققا بولەپ، وداقتىق ارەناعا تانىلا باستاعان جاس رەجيسسور بولات شامشيەۆ ەڭبەگى ايرىقشا ءسوز ەتۋگە تۇرارلىق. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قاراش-قاراش وقيعاسى» پوۆەسى بويىنشا ول جاساعان «قاراش اسۋىنداعى اتىس» ءفيلمىن كورەرمەن قاۋىم ەرەكشە سۇيىسپەنشىلىكپەن قارسى العانى بارشاڭىزعا ايان.
وسى ءفيلمنىڭ جالعاسىنداي بولعان «ىستىق كولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» ەكرانعا شىعىپتى. ءبىز بۇل ارادا زاڭدى جالعاسى دەگەن ءسوزدى ادەيى فيلمدەردەگى يدەيالىق تۇتاستىق، وقيعانىڭ ىشكى مازمۇن جەلىسىنىڭ دامۋ بەتالاسى تۇرعىسىنان ايتىپ وتىرمىز.
قازاق فەودالدارىنىڭ ايۋاندىق ەزگىسى مەن تالكەگىنە شىداماي ادىلەتتىلىك ىزدەپ شارق ۇرعان، تار جول تايعاق كەشۋلەردى باسىنان كەشكەن باقتۇعىل باسىنداعى تراگەديالى تاعدىرى جايىلى ءسوز بولادى. شىتىرمان تاعدىرلى قارابالتانىڭ ءومىر جولى دا قيۋادان قيىلىسىپ جاتادى.
فيلم بولات شامشيەۆتىڭ پوۆەست ۇلگىسىمەن جاساعان ەكىنشى تۋىندىسى.
فيلم قىرعىز، قازاق حالىقتارى ءۇشىن اۋىر ۇلتتىق تراگەديا بولعان 1916 جىل وقيعاسى سالعان جارانىڭ اۋزى ءبىتىپ ۇلگىرمەگەن 20-شى جىلدار وقيعاسىمەن باستالادى. پاتشالىق سامودەرجاۆياسىنا قارسى كوتەرىلگەن حالىق كوتەرىلىسى تاعىلىقپەن جانىشتالعاننان كەيىن، سان مىڭداعان بۇقارا حالىق ءوز وتانىن تاستاپ، شەتەلگە قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. 20-شى جىلداردىڭ باسىنداعى نەپ-ءتىڭ اسەرىمەن بوسقىندار اتامەكەنىنە قايتىپ كەلۋگە مۇمكىندىك الدى. بىراق ول وپ-وڭاي بولا قالعان جوق. ىستىق كول ماڭىن يەلەپ العان كونترابانديستەر مەن شەكاراشىلار اراسىنداعى كۇرەستى وزەك ەتكەن فيلم، بىرجاعىنان قىتايدان افيىن اكەلىپ، زاڭسىز جولىمەن ساۋدا جاساسا، تاعى بىرجاعىنان قاراپايىم حالىقتى جاڭا رەجيمگە قارسى بۇلىنشىلىك جاساۋعا ۇگىتتەپ جاتتى.
مۇنداعى كۇرەستىڭ نەگىزگى تاريحي ءمانى - ادامزاتتى ازعىنداتاتىن افيىن ساۋداسىن ءبىرجولا قۇرتۋ جولىنداعى كۇرەسى دە بولاتىن.
بۇل كۇرەس شالعايداعى شەكاراشىلار ءۇشىن دە، شىتىرمان تاعدىرلى، قارابالتا ءۇشىن دە وڭايعا تۇسكەن جوق. قارابالتا تاۋعا بەكىنگەن كونترابانديستەردىڭ جاسىرىن افيىن قويماسىن ىزدەۋ جولىندا ءۇش شەكاراشى دوسىنان ايرىلادى. قازا اۋىرتپالىعىنا، ەندى، ناقاق جالا كەلىپ قوسىلىپ قارابالتا ادام توزگىسىز قارالانۋعا تاپ بولادى. قيىن تاۋ اسۋلارىنان اسىپ بارىپ، ىزگە تۇسكەن شەكاراشىلار اقىرى افيىن قويماسىن تاۋىپ الادى. بىراق ءىس ونىمەن بىتپەيدى، شەكاراشىلاردىڭ جوقتىعىنان حابار تاپقان باندىلار شەكاراشىلار زاستاۆاسىن باسىپ الىپ ورتەپ جىبەرەدى دە، كومانديردىڭ سۇيىكتى ايەلىن ولجالاپ اكەتەدى. جالا جابىلىپ تۇرمەدە جاتقان قارابالتا وسى تۇستا تاعى ءبىر ەرلىك جاساپ، ەسىكتى بۇزىپ اشىپ، سىرتقا شىقسا دا باندىلار قولىنا قايتا ءتۇسىپ ادام توزگىسىز ازاپپەن ازاپتالىپ «يت يتشە ءولسىن» دەپ ونى قىزىل ءورت ىشىنە تاستايدى. قارابالتا مۇنداي ازاپتىڭ تالايىن كورىپ شىنىققان ادام بولعاندىقتان دۇشپانى الدىندا قايىسپاي قاتايا تۇسەدى.
قارابالتا كەيبىر كينوفيلمدەردە كەزدەسەتىن اتسا وق وتپەيتىن، شاپسا قىلىش كەسپەيتىن «عاجايىپ» گەروي ەمەس، ءومىردىڭ مارتەن پەشىندە ءپىسىپ شىنىققان سوم تۇلعا بولاتىن. ول سوندىقتان بايلاۋدان بوسانا سالىسىمەن ەشبىر ويلانباستان جاۋىنان كەك الۋ ءۇشىن تاۋعا قاراي تارتادى دا، كونترابانديستەر ورتاسىنا باسا كوكتەي كىرىپ، ولاردى تاپا-تال تۇستە ماسقارالاپ كەتەدى. قارابالتا حاراكتەرىن تولىقتىرا تۇسەر تاعى ءبىر تۇس، ونىڭ قاراقان باسىن اراشالاپ، شەتەلگە قاشىپ بارا جاتقان بايزاقپەن تار كەزەڭدە كەزىككەن جەرى. رەجيسسور بۇل ارادا اسا تاپقىر شەشىم جاساعان، تاۋلىقتاردىڭ اتا باباسىنان بەرى كەلە جاتقان ەركەكتەر كەگىن ەركەكتەرشە الۋ سالتى بويىنشا ات بەلى قايسار، جىگىتتىڭ جىگىتتىگى سىنالار سايىسپەن قارسىلاسىنىڭ تاعدىرىن شەشەدى. دەر كەزىندە جەتىپ ۇلگەرگەن شەكاراشىلار وتريادى باندىلار قولىن تىزە بۇكتىرىپ، الدانعان قارا حالىقتىڭ كوزىن اشار جالىندى ءسوز ارنايدى. ادىلەت جولىن تانىعان قارا بۇقارا رايىنان قايتىپ اتا-مەكەنگە قاراي سالتاناتتى شەرۋ جاسايدى. القىزىل گۇلگە ورانعان قۇت مەكەنگە تابانىن تيگىزىپ، ىستىق كولدىڭ كاۋسار سۋىمەن جۇزدەرىن جۋىپ راحاتتانادى. ۇزاق ۋاقىتتىق اقتابان شۇبىرىندى، سارساڭ ءجۇرىس قاجىتقان قاراڭعى حالىق قاسيەتتى كولدىڭ ءمولدىر سۋىمەن جۋىنىپ قايتا تۋىپ، قايتا جاسارعانداي مارە-سارە جۇزدەرىنە قاراپ، بىرگە قۋاناسىڭ.
كينوستسەناريدىڭ جاقسى جازىلۋىمەن تالانتتى رەجيسسەردىڭ ءفيلمنىڭ ءساتتى شىعۋىندا وينار رولىنە ەشكىم شەك كەلتىرمەسە كەرەك. سونىڭ وزىندە باس رولدەردى وينايتىن اكتەر كوتەرەر جۇك تە وراسان زور. بۇل فيلمدە قارابالتا ءرولىن ويناعان سۇيمەنقۇل شوقماروۆتىڭ ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگىنە ءدان ريزا بولاسىڭ. شامشيەۆ رەجيسسەرلىعىنداعى كارتيناعا ەكەنشى رەت شىعىپ وتىرعان شوقماروۆ باقتىعۇل ءرولىن ويناعاننان بەرى قانشالىق ءوسىپ، ەسەيپ كەتكەنىنە تاڭ قالاسىڭ. ءار ادامنىڭ تاعدىرى مەن تالانتى دا ءارتۇرلى عوي. ول ءاسىلى تالانتتى حۋدوجنيك ەدى. شامشيەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا باقتىعۇل ءرولىن تۇڭعىش رەت ويناپ شىققان بولاتىن. ودان كەيىن «جاميلا» فيلمىندەگى دانيار ءرولىن، «توتەنشە كوميسساردا» قوجاەۆ ءرولىن دە ءساتتى ويناپ شىقتى، ەندى مىنە اتى اڭىزعا اينالعان ەرەكشە تاعدىرلى قارابالتا ءرولىن قالاي ويناعانىنا كۋا بولدىق. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي تاعدىرى جاعىنان قارابالتا ءرولى باقتىعۇل وبرازىنىڭ جالعاسى سياقتى بولىپ كورىنەدى. ايىرماسى باقتىعۇلداي ۇرىنشاق، ساناسىز ەمەس، قيلى تاعدىردى باستان كەشىپ شىنىققان سانالى كۇرەسكەر، تۋعان حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن بۇكىل ءومىرىن سارپ ەتكەن قايسار تۇلعا.
فيلم قامتىعان وقيعا اۋقىمى وراسان زور. سان سالالى وقيعا جەلىسى جارىسا ءوربىپ، شيىرشىق اتا سوقتىعىسىپ جاتادى. ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ، ءبىرى-ءبىرىن شەشىپ جۇيەلەپ وتىراتىن سول وقيعالار مەن دەتالدار تابيعي تۇردە كەلىسىم تاۋىپ تۇرادى.
قىرعىز تۋىسقاندار قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن، ونەرىن، بەلگىلى قايراتكەرلەرىن ارقاۋ ەتىپ كەلە جاتقانى قازاق كينوگەرلەرىن قارىزدارلىق، بورىشتارلىق سەزىمىن تۋدىرارىنا سەنىم ارتامىز. نە اڭگىمە ايتسا دا ءوزىنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن دوسىنىڭ اتىن قوسا اڭگىمەلەمەسە كوڭىلى كونشىمەيتىن ءبىر قيماس جاندار بولادى. سول سياقتى قىرعىزدىڭ ۇلى جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ «تۋىسقان قازاق حالقى، قازاعىمنىڭ كەڭ ساحاراسى» دەگەن ءسوزدى اۋزىنا الماي جازعان شىعارماسى جوقتىڭ قاسى شىعار. ال، اقىندار مەن كومپوزيتورلارى شە؟ ءبىز ۇلى اۋەزوۆ قالىپتاستىرعان قازاق-قىرعىز قالامگەرلەرىنىڭ دوستىق ءداستۇرىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا ءتيىسپىز.
جاس رەجيسسەر بولات شامشيەۆ بۇل فيلمىندە بىزدەر ءۇشىن ەرەكشە قاسيەتتى ەسكەرتكىش ورناتقان ەكەن. ءفيلمنىڭ باستالۋىنان-اق كەڭ ساحارانىڭ الىس تۇكپىرىنەن تالىپ ەستىلەتىن مۇڭلى، سىرشىل سارىن - ءبىرجانسال سارىنى قانداي تاپقىرلىقپەن ەنگىزىلگەن دەسەڭشى. قايعىلى قازاعا تاپ بولىپ، جانى جارالانعان قارابالتا ايلى تۇندە، ىستىق كول بويىنداعى ساۋىق كەشىندە «تەمىرتاس» ءانىن اسا تەبىرەنىسپەن ايتىپ بەرەدى. سول جاعداي، سول مامەنتتە بۇل ءان وينار ءرولدىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىنە كىمنىڭ كۇمانى بولماق؟ قىرعىز حالقىندا سونداي ءبىر ءان بولماعاندىقتان، رەجيسسەر سوناۋ ارقاداعى ءبىرجان ءانىن ىستىق كول جاعاسىندا ايتقىزىپ وتىرعان جوق-اۋ، ءسىرا! بۇل ارادا تۆورچەستۆو ادامىنا ءتان ۇلكەن جۇرەك، دارحان پەيىل سالتانات قۇرادى. مۇندا ازاپتى جىلدار كەرۋەنىندە شولىركەپ، بولدىرعان حالىقتار جان دۇنيەسىنىڭ اششى زارىن، ورتاق مۇڭىن ەگىلە ەسكە الۋ بار.
قازاق دراماتۋرگتەرىمەن كينوماتوگرافيستەرى وسى شامشيەۆشە حالقىمىزدىڭ ارداگەر ۇلدارىنىڭ اسىل مۇراسىن جاڭعىرتىپ، جانداندىرا قولدانا الدىق پا؟ قىرعىز نەمەسە باسقا دا تۋىسقان حالىقتار مۇراسىنىڭ جاۋھارلارىن ءوز كەرەگىمىزگە قانشالىق جاراتا الدىق؟ بۇل - ونەر ادامدارى ويلانار، تولعانار ءبىر ءجاي ەكەن. بىزدەر ءۇشىن ەرەكشە قادىرلى ادامداردىڭ ءبىرى ەلۋباي ومىرزاق پەن ءامينا ومىرزاقوۆالار كارتيناعا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرىپتى. اتقا جيىرما بەستەگى جاس جىگىتتەي شانشىلا وتىرعان، جاۋىرىنى قاقپاقتاي كالمات بەينەسىمەن، ىستىق كول سۋىنا جۋىنىپ وتىرعان پاراساتتى اقساقالدىڭ قىسقا عانا كورىنىستەرىنەن ەلۋباي اقساقالعا ءتان ەرەكشە قيمىل قوزعالىستى انىق كورەمىز.
بۇل ءفيلمنىڭ كورەرمەن قاۋىمدى ريزا ەتەر تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، ونىڭ ۇلتتىق بوياۋىنىڭ قانىق بولۋى ارقىلى قىرعىز حالقىنىڭ ۇلتتىق سالت- ساناسى، ءومىر تىرشىلىگى، نانىم-سەنىمدەرى ارقىلى جەتكىزە بىلگەندىگىندە، تاريحي وقيعاعا لايىق تاريحي فاكتىلەردى، تۇرمىستىق وزگەشەلىكتەردى (ايتىس، اتشابىس، سايىس، كوشى-قون، كيىم كەشەك، تۇرمىستىق بۇيىمدار ۇلگىسى) دۇرىس تاڭداي بىلگەن.
مۇنان سىرت فيلمدەگى شىتىرمان وقيعالار ءجۇز بەرگەن قىرعىزدىڭ عاجايىپ جاراتىلىستى اسقاق ءتاڭىرتاۋ ءوڭىرىنىڭ نەبىر وقىس ءارى اسەم كورىنىستەرىن لايىقتى كوركەمدىكپەن كورسەتە بىلگەن قويۋشى وپەراتور ۆيكتور وسەننيكوۆتىڭ ەڭبەگى دە ماقتاۋعا تۇرارلىق. وقيعا مازمۇنىن ايشىقتاۋ، كەيىپكەر حاراكتەرىن جانداندىرا اشا ءتۇسۋ ءۇشىن تالدانعان پەيجازدىڭ دا اتقارار ءرولى زور. «تيانشان» قىتايشا «اسپان تاۋ» دەگەن تۇرىك سوزىنەن الىنعان. دەمەك، اسپانمەن استاسقان ەرەكشە جاراتىلىستى تيانشان تاۋىندا بولعان وقيعا كينولاستىرىلعاندا ودان لايىقتى پايدالانباي بولار ما ەدى؟ ماسەلەن، قارابالتانىڭ العان بەتىنەن قايتپايتىن ەرلىگىن كورسەتۋدە مۇزدى اڭعار مەن قۇلاما، شىڭىراۋ تاۋ اسۋلارىنىڭ قانداي رول اتقارىپ تۇرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قارابالتامەن بايزاق كەزىگەر تار كەزەڭ قانداي شەبەرلىكپەن تاڭدالعان. ءوزىنىڭ قاسىرەتتى قازاعا تولى ءومىربايانىن كومانديرىنە بايانداپ وتىرعان قايعىلى قارابالتانىڭ شيىرشىق اتقان جان تولعانىسى مەن سالىستىرىلا باياۋلاپ بارىپ، لاپىلداي جاناتىن لامپا جارىعى، ايلى كەشتە، ءبىرجان ءانى ايتىلىپ جاتقانداعى، وت جانىپ لاپىلداعان ىستىق كول جاعاسى سۋرەتى تاپقىرلىقپەن الىنعان سۋرەتتەر ەدى.
قورىتا ايتقاندا، «ىستىق كولدىڭ القىزىل گۇلدەرى» قىرعىز فيلم ستۋدياسىنىڭ ەڭ تاماشا جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. جاس رەجيسسور بولات شامشيەۆتىڭ الىسقا شابار، تىنىسى كەڭ تالانت ەكەنىن تاعى دا پاش ەتكەن ءساتتى قادامى ەكەن. ءفيلمدى تۋىسقان قازاق، قىرعىز حالىقتارىنىڭ تۆورچەستۆولىق وداعىنىڭ ماۋەلى جەمىسى دەپ قابىلدادىق. مەرەيىڭ ارتا بەرسىن قىرعىز دوستار ! سەنىڭ تابىسىڭ ءبىزدىڭ تابىسىمىز.
1990 جىل. الماتى.
الىمعازى داۋلەتحان
قر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، قۇرمەتتى جازۋشىسى
رەجيسسور: بولات شامشيەۆ
