Är halyqtyŋ mädeni ömırınde erekşe rol oinaityn eresen talant ielerı bolady. Keşegı Mūhtar Omarhanūly Äuezov halqymyzdyŋ ruhani mädenietın damytuda qandai zor rol oinasa, bügıngı qyrǧyz mädenietı üşın Şyŋǧys Aitmatov ta sondai şeşuşı rol atqaryp otyrǧany bükıl el moiyndaǧan şyndyq. Qyrǧyz halqy taǧy bır talant iesın tärbielep, qatarǧa qosqanyna maqtana beruıne bolady. Soŋǧy bırqanşa jyldyŋ ışınde ǧana qyrǧyz kino-önerın daŋyqqa bölep, odaqtyq arenaǧa tanyla bastaǧan jas rejissor Bolat Şamşiev eŋbegı airyqşa söz etuge tūrarlyq. Mūhtar Äuezovtyŋ «Qaraş-qaraş oqiǧasy» povesı boiynşa ol jasaǧan «Qaraş asuyndaǧy atys» filmın körermen qauym erekşe süiıspenşılıkpen qarsy alǧany barşaŋyzǧa aian.
Osy filmnıŋ jalǧasyndai bolǧan «Ystyq köldıŋ alqyzyl gülderı» ekranǧa şyǧypty. Bız būl arada zaŋdy jalǧasy degen sözdı ädeiı filmderdegı ideialyq tūtastyq, oqiǧanyŋ ışkı mazmūn jelısınıŋ damu betalasy tūrǧysynan aityp otyrmyz.
Qazaq feodaldarynyŋ aiuandyq ezgısı men tälkegıne şydamai ädılettılık ızdep şarq ūrǧan, tar jol taiǧaq keşulerdı basynan keşken Baqtūǧyl basyndaǧy tragediialy taǧdyry jaiyly söz bolady. Şytyrman taǧdyrly Qarabaltanyŋ ömır joly da qiuadan qiylysyp jatady.
Film Bolat Şamşievtıŋ povest ülgısımen jasaǧan ekınşı tuyndysy.
Film qyrǧyz, qazaq halyqtary üşın auyr ūlttyq tragediia bolǧan 1916 jyl oqiǧasy salǧan jaranyŋ auzy bıtıp ülgırmegen 20-şy jyldar oqiǧasymen bastalady. Patşalyq samoderjaviiasyna qarsy köterılgen halyq köterılısı taǧylyqpen janyştalǧannan keiın, san myŋdaǧan būqara halyq öz otanyn tastap, şetelge qaşuǧa mäjbür boldy. 20-şy jyldardyŋ basyndaǧy NEP-tıŋ äserımen bosqyndar atamekenıne qaityp keluge mümkındık aldy. Bıraq ol op-oŋai bola qalǧan joq. Ystyq köl maŋyn ielep alǧan kontrabandister men şekaraşylar arasyndaǧy kürestı özek etken film, bırjaǧynan Qytaidan afiyn äkelıp, zaŋsyz jolymen sauda jasasa, taǧy bırjaǧynan qarapaiym halyqty jaŋa rejimge qarsy bülınşılık jasauǧa ügıttep jatty.
Mūndaǧy kürestıŋ negızgı tarihi mänı - adamzatty azǧyndatatyn afiyn saudasyn bırjola qūrtu jolyndaǧy küresı de bolatyn.
Būl küres şalǧaidaǧy şekaraşylar üşın de, şytyrman taǧdyrly, Qarabalta üşın de oŋaiǧa tüsken joq. Qarabalta tauǧa bekıngen kontrabandisterdıŋ jasyryn afiyn qoimasyn ızdeu jolynda üş şekaraşy dosynan airylady. Qaza auyrtpalyǧyna, endı, naqaq jala kelıp qosylyp Qarabalta adam tözgısız qaralanuǧa tap bolady. Qiyn tau asularynan asyp baryp, ızge tüsken şekaraşylar aqyry afiyn qoimasyn tauyp alady. Bıraq ıs onymen bıtpeidı, şekaraşylardyŋ joqtyǧynan habar tapqan bandylar şekaraşylar zastavasyn basyp alyp örtep jıberedı de, komandirdıŋ süiıktı äielın oljalap äketedı. Jala jabylyp türmede jatqan Qarabalta osy tūsta taǧy bır erlık jasap, esıktı būzyp aşyp, syrtqa şyqsa da bandylar qolyna qaita tüsıp adam tözgısız azappen azaptalyp «it itşe ölsın» dep ony qyzyl ört ışıne tastaidy. Qarabalta mūndai azaptyŋ talaiyn körıp şynyqqan adam bolǧandyqtan dūşpany aldynda qaiyspai qataia tüsedı.
Qarabalta keibır kinofilmderde kezdesetın atsa oq ötpeitın, şapsa qylyş kespeitın «ǧajaiyp» geroi emes, ömırdıŋ marten peşınde pısıp şynyqqan som tūlǧa bolatyn. Ol sondyqtan bailaudan bosana salysymen eşbır oilanbastan jauynan kek alu üşın tauǧa qarai tartady da, kontrabandister ortasyna basa köktei kırıp, olardy tapa-tal tüste masqaralap ketedı. Qarabalta harakterın tolyqtyra tüser taǧy bır tūs, onyŋ qaraqan basyn araşalap, şetelge qaşyp bara jatqan Baizaqpen tar kezeŋde kezıkken jerı. Rejissor būl arada asa tapqyr şeşım jasaǧan, taulyqtardyŋ ata babasynan berı kele jatqan erkekter kegın erkekterşe alu salty boiynşa at belı qaisar, jıgıttıŋ jıgıttıgı synalar saiyspen qarsylasynyŋ taǧdyryn şeşedı. Der kezınde jetıp ülgergen şekaraşylar otriady bandylar qolyn tıze büktırıp, aldanǧan qara halyqtyŋ közın aşar jalyndy söz arnaidy. Ädılet jolyn tanyǧan qara būqara raiynan qaityp ata-mekenge qarai saltanatty şeru jasaidy. Alqyzyl gülge oranǧan qūt mekenge tabanyn tigızıp, Ystyq köldıŋ käusar suymen jüzderın juyp rahattanady. Ūzaq uaqyttyq aqtaban şūbyryndy, sarsaŋ jürıs qajytqan qaraŋǧy halyq qasiettı köldıŋ möldır suymen juynyp qaita tuyp, qaita jasarǧandai märe-säre jüzderıne qarap, bırge quanasyŋ.
Kinossenariidıŋ jaqsy jazyluymen talantty rejisserdıŋ filmnıŋ sättı şyǧuynda oinar rolıne eşkım şek keltırmese kerek. Sonyŋ özınde bas rolderdı oinaityn akter köterer jük te orasan zor. Būl filmde Qarabalta rolın oinaǧan Süimenqūl Şoqmarovtyŋ oryndauşylyq şeberlıgıne dän riza bolasyŋ. Şamşiev rejisserlyǧyndaǧy kartinaǧa ekenşı ret şyǧyp otyrǧan Şoqmarov Baqtyǧūl rolın oinaǧannan berı qanşalyq ösıp, eseip ketkenıne taŋ qalasyŋ. Är adamnyŋ taǧdyry men talanty da ärtürlı ǧoi. Ol äsılı talantty hudojnik edı. Şamşievtıŋ ūsynysy boiynşa Baqtyǧūl rolın tūŋǧyş ret oinap şyqqan bolatyn. Odan keiın «Jamila» filmındegı Daniiar rolın, «Tötenşe komissarda» Qojaev rolın de sättı oinap şyqty, endı mıne aty aŋyzǧa ainalǧan erekşe taǧdyrly Qarabalta rolın qalai oinaǧanyna kuä boldyq. Joǧaryda aityp ötkenımızdei taǧdyry jaǧynan Qarabalta rolı Baqtyǧūl obrazynyŋ jalǧasy siiaqty bolyp körınedı. Aiyrmasy Baqtyǧūldai ūrynşaq, sanasyz emes, qily taǧdyrdy bastan keşıp şynyqqan sanaly küresker, tuǧan halqynyŋ baqyty üşın bükıl ömırın sarp etken qaisar tūlǧa.
Film qamtyǧan oqiǧa auqymy orasan zor. San salaly oqiǧa jelısı jarysa örbıp, şiyrşyq ata soqtyǧysyp jatady. Bırın-bırı tolyqtyryp, bırı-bırın şeşıp jüielep otyratyn sol oqiǧalar men detaldar tabiǧi türde kelısım tauyp tūrady.
Qyrǧyz tuysqandar qazaq halqynyŋ ömırın, önerın, belgılı qairatkerlerın arqau etıp kele jatqany qazaq kinogerlerın qaryzdarlyq, boryştarlyq sezımın tudyraryna senım artamyz. Ne äŋgıme aitsa da özınıŋ eŋ jaqsy köretın dosynyŋ atyn qosa äŋgımelemese köŋılı könşımeitın bır qimas jandar bolady. Sol siiaqty qyrǧyzdyŋ ūly jazuşysy Şyŋǧys Aitmatov «tuysqan qazaq halqy, qazaǧymnyŋ keŋ saharasy» degen sözdı auzyna almai jazǧan şyǧarmasy joqtyŋ qasy şyǧar. Al, aqyndar men kompozitorlary şe? Bız ūly Äuezov qalyptastyrǧan qazaq-qyrǧyz qalamgerlerınıŋ dostyq dästürın odan ärı jalǧastyruǧa tiıspız.
Jas rejisser Bolat Şamşiev būl filmınde bızder üşın erekşe qasiettı eskertkış ornatqan eken. Filmnıŋ bastaluynan-aq keŋ saharanyŋ alys tükpırınen talyp estıletın mūŋly, syrşyl saryn - Bırjansal saryny qandai tapqyrlyqpen engızılgen deseŋşı. Qaiǧyly qazaǧa tap bolyp, jany jaralanǧan Qarabalta aily tünde, Ystyq köl boiyndaǧy sauyq keşınde «Temırtas» änın asa tebırenıspen aityp beredı. Sol jaǧdai, sol mamentte būl än oinar roldıŋ şeksız mümkındıgıne kımnıŋ kümänı bolmaq? Qyrǧyz halqynda sondai bır än bolmaǧandyqtan, rejisser sonau arqadaǧy Bırjan änın Ystyq köl jaǧasynda aitqyzyp otyrǧan joq-au, sırä! Būl arada tvorchestvo adamyna tän ülken jürek, darhan peiıl saltanat qūrady. Mūnda azapty jyldar keruenınde şölırkep, boldyrǧan halyqtar jan düniesınıŋ aşy zaryn, ortaq mūŋyn egıle eske alu bar.
Qazaq dramaturgterımen kinomatografisterı osy Şamşievşe halqymyzdyŋ ardager ūldarynyŋ asyl mūrasyn jaŋǧyrtyp, jandandyra qoldana aldyq pa? Qyrǧyz nemese basqa da tuysqan halyqtar mūrasynyŋ jauharlaryn öz keregımızge qanşalyq jarata aldyq? Būl - öner adamdary oilanar, tolǧanar bır jäi eken. Bızder üşın erekşe qadırlı adamdardyŋ bırı Elubai Ömırzaq pen Ämina Ömırzaqovalar kartinaǧa özındık qoltaŋbasyn qaldyrypty. Atqa jiyrma bestegı jas jıgıttei şanşyla otyrǧan, jauyryny qaqpaqtai Kalmat beinesımen, Ystyq köl suyna juynyp otyrǧan parasatty aqsaqaldyŋ qysqa ǧana körınısterınen Elubai aqsaqalǧa tän erekşe qimyl qozǧalysty anyq köremız.
Būl filmnıŋ körermen qauymdy riza eter taǧy bır erekşelıgı, onyŋ ūlttyq boiauynyŋ qanyq boluy arqyly qyrǧyz halqynyŋ ūlttyq salt- sanasy, ömır tırşılıgı, nanym-senımderı arqyly jetkıze bılgendıgınde, tarihi oqiǧaǧa laiyq tarihi faktılerdı, tūrmystyq özgeşelıkterdı (aitys, atşabys, saiys, köşı-qon, kiım keşek, tūrmystyq būiymdar ülgısı) dūrys taŋdai bılgen.
Mūnan syrt filmdegı şytyrman oqiǧalar jüz bergen qyrǧyzdyŋ ǧajaiyp jaratylysty asqaq Täŋırtau öŋırınıŋ nebır oqys ärı äsem körınısterın laiyqty körkemdıkpen körsete bılgen qoiuşy operator Viktor Osennikovtyŋ eŋbegı de maqtauǧa tūrarlyq. Oqiǧa mazmūnyn aişyqtau, keiıpker harakterın jandandyra aşa tüsu üşın taldanǧan peijazdyŋ da atqarar rolı zor. «Tianşan» qytaişa «Aspan tau» degen türık sözınen alynǧan. Demek, aspanmen astasqan erekşe jaratylysty Tianşan tauynda bolǧan oqiǧa kinolastyrylǧanda odan laiyqty paidalanbai bolar ma edı? Mäselen, Qarabaltanyŋ alǧan betınen qaitpaityn erlıgın körsetude mūzdy aŋǧar men qūlama, şyŋyrau tau asularynyŋ qandai rol atqaryp tūrǧany aitpasa da tüsınıktı. Qarabaltamen Baizaq kezıger tar kezeŋ qandai şeberlıkpen taŋdalǧan. Özınıŋ qasırettı qazaǧa toly ömırbaianyn komandirıne baiandap otyrǧan qaiǧyly Qarabaltanyŋ şiyrşyq atqan jan tolǧanysy men salystyryla baiaulap baryp, lapyldai janatyn lampa jaryǧy, aily keşte, Bırjan änı aitylyp jatqandaǧy, ot janyp lapyldaǧan Ystyq köl jaǧasy suretı tapqyrlyqpen alynǧan suretter edı.
Qoryta aitqanda, «Ystyq köldıŋ alqyzyl gülderı» qyrǧyz film studiiasynyŋ eŋ tamaşa jetıstıkterınıŋ bırı. Jas rejissor Bolat Şamşievtıŋ alysqa şabar, tynysy keŋ talant ekenın taǧy da paş etken sättı qadamy eken. Filmdı tuysqan qazaq, qyrǧyz halyqtarynyŋ tvorchestvolyq odaǧynyŋ mäuelı jemısı dep qabyldadyq. Mereiıŋ arta bersın qyrǧyz dostar ! Senıŋ tabysyŋ bızdıŋ tabysymyz.
1990 jyl. Almaty.
Älımǧazy Däulethan
QR Jazuşylar odaǧynyŋ müşesı, qūrmettı jazuşysy
Rejissor: Bolat Şamşiev
