Bes myŋ jyl tarihy bar Nauryz merekesı İran, Auǧanstan, Qazaqstan, Qyrǧyzstan, Äzerbaijan, Türkmenstan, Özbekstan, Täjıkstantaǧy basqa elderınde memlekettık deŋgeide toilanyp keledı.
Būl meiramnyŋ halyqtar arasyndaǧy keŋ taraluy jäne onyŋ IýNESKO-nyŋ materialdyq emes mädeni mūralar tızımıne enuı onyŋ düniejüzılık maŋyzyn aiǧaqtaidy. Älemdık mereke retınde Nauryz 2009 jyly 30 qyrküiekte osy ūiymnyŋ şeşımımen Adamzattyŋ materialdyq emes mädeni mūralary tızımıne engızdı, al 21 nauryz «Nauryzdyŋ halyqaralyq künı» retınde bekıtıldı.
Qazaq jerındegı Nauryzdyŋ tarihynyŋzertteluı köne zamannan bastau alady. Belgılı tarihşylar M. Qoja men A. Nūrjanovtyŋ «Nauryz – qazaqtyŋ ejelgı meiramy» maqalasynda osy mäselege nazar audarylady: «...1977 jylybiologiia ǧylymynyŋ doktory P. Marikovskii Qazaqstan jerındegı köne astronomiialyq qūrylystar atty zertteudı jariia etken bolatyn. Ol Almaty oblysy jäne Ortalyq Qazaqstanda tapqan tas qūrylystarǧa geologiialyq ölşemder jürgızgende tört baǧytta jasalǧan belgılerdıŋ bırı dälme-däl 21 nauryz künı (kün toǧysy) Künnıŋ şyǧatyn baǧytyn körsetetının, qalǧandary küzgı teŋesuge, iaǧni 21 qyrküiektegı, üşınşısı 21 mausymdaǧy, törtınşısı 21 jeltoqsandaǧy Kün şyǧu baǧyttaryn belgılep tūrǧanyn anyqtady.
Ǧalymnyŋ pıkırınşe, būl astronomiialyq qūrylystar b.z.d. VII-VI ǧǧ. men b.z. V ǧ. aralyǧynda salynǧan. Atalǧan köne qūrylystardy tūrǧyzǧandar dälme-däl 21 nauryz künı (kün toǧysy) Künnıŋ şyǧatyn baǧytyn körsetıp belgılegenıne qaraǧanda olar «jyl basy Nauryz meiramy ekenın bıldırıp otyr» deidı arheolog-ǧalymdar.
Būryŋǧy esepşıler köbınese aspandaǧy Ürkerşoqjūldyzynyŋ ornalasuyna bailanysty joramal jasaityn. Mysaly, küz bastalǧanda şyǧysta körıngen Ürker, qys keluımen töbeden, al köktem basynda aspannyŋ etegıne auysyp, jazǧa qarai közge körınbegen. Osy soŋǧy kezeŋdı qazaq jazǧy şıldege keltıredı. Ürkerdıŋ közden ǧaiyp bolatyny – Kün joly nauryz aiynda däl sonyŋ üstınen ötedı. Qazaqstannyŋ keibır jerlerınde Ürkerdıŋ kos jūldyzy būqanyŋ müiızı batqan künnıŋ ekı jaǧynan qyltiyp körınedı. Osyǧan orai keibır zertteuşıler elımızdıŋ köptegen jartastardyŋ petroglifterınde müiızdı Kün Kökögızdı köruge bolady deidı.
Orta ǧasyrlarda Nauryz qazaq jerınde keŋınen taraǧany Mäşhür-Jüsıp Köpeiūlynyŋ jazbalarynan bılemız: «...Orysqa qaramai tūrǧan künınde qazaqtyŋ nauryzdamasynda bolǧan toi, mereke qyzyǧy Būqar men Qoqanda da bolmaǧan! Qaida ataqty asqan bai bolsa, nauryzdamany sol baiǧa qyldyrady eken. Qazaqtyŋ qazaq bolǧanda, özıne arnalǧan, sybaǧasyna tigen jalǧyz meiramy – nauryzdama. Ol künı qojalarǧa oqytatūǧyn nauryzǧa arnalǧan kıtap bolady. Nauryz jaiyn ūqtyratūǧyn ol kıtaptyŋ atyn «Saldama» deidı. Ol künde tılı oramdy, sözge şeşen şaldardyŋ batasy bolady. Qoja kıtap oqyǧanda, şaldar bata qylǧanda, jūrt jylap, şulap: «Amin!» dep otyrady. Sonan soŋ olardyŋ aitqany aitqandai kelıp halyq, jūrt ılgerı basyp, maly da ösıp, basy da ösıp berekelı bolady. Mal soiyp, nauryzdama qyluǧa şamasy kelmeitın kedeiler jalǧyz qoi soisa da, nauryz künı bır qazan köjege salyp: «Auylǧa tatyramyz!» dep, basyn saqtap qoiady».
Negızınde, Nauryzdyŋ tarihyna bailanysty «Nauryznama» jäne «Salnama» degen ortaǧasyrlyq jazba derekterge süiensek «Nauryznama» -Nauryz aptanyŋ qai künıne kelse, sol jyly qandai oqiǧalar bolatynyŋ boljaidy. Al «Salnamada» Nauryz qai müşel jyly kırse, sol jyly turaly aitylady. Mäşhür-Jüsıptıŋ jazbalarynan Qazaq dalasynda osy derekter ejelden belgılı ekenın anyq körınedı.
HI-H ǧasyrlarda ömır sürgen ǧūlama Hakım Älı Termızidıŋ «Nauryznama» qoljazbasy alǧaşynda arabşa jazylǧan. Būl qoljazba Taşkentqalasynda 1915 jyly jariialanǧan «Türık tılındegı risalar jinaǧynda» jaryq kördı. Älı Termızidıŋ osy eŋbektıŋ maqsatyn anyqtaityn sözderıne köŋıl bölsek: «...Ömırımnıŋ köbın aspan ılımı men jūldyzdar älemın zertteuge jūmsadym. Aspan jūldyzdardyŋ ornalasuyn, Künnen quat, nūr alyp, ony ainaluşy alyp denelerınıŋ şyǧu, batu, körınu, körınbeu sätterın, olardyŋ düniege degen äser-yqpalyn, Nauryzdyŋ kelıp-kıruıne bailanysty sol jylda bolatyn oqiǧalardy boljadym, olardy jūrtşylyqqa habardar ettım».
Hakım Äli Termızi seksenge juyq ǧylymi eŋbekter jazǧan ataqty tarihşy, filosof, dıntanuşy ekenı barşaǧa mälım. Arabşa jazylǧan «Nauryznamasy» sol eldıŋ patşasynyŋ ötınışımen jazǧanyn aityp, kıtaptyŋ basynda patşanyŋ sözın keltıredı: «Sız bızge ömırıŋızdın täjıribeŋızden tuǧan jailar jäne de tylsym, ǧaiypta da, jüzbe-jüz de, tıptı qiiametke deiın de sızden tabylyp, keiıngılerge mūra, ösiet bolyp qalarlyq dünieler bolsa».
«Salnamany» köpşılıkke jetkızu maqsatymen är-bır künge toqtalsaq jeksenbıden bastaiyq. Biylǧy Nauryz jeksenbıge kelgendıkten Hakımnıŋ «Nauryznamasynan» üzındı keltırsek: »...Eger nauryz jeksenbı künı kırse, onda ol Künge qarailas, orailas bolady. Būl jyly jemıs-jidek köp önıp, qylmys-qiianat, jamandyq az bolyp, kerısınşe, el toqşylyq, molşylyqqa keneledı. Äsırese tauly jerlerdegı egın bıtık ösıp, diqandardyŋ joly bolady. Jyl basynda arzanşylyq, bıraq jyl aiaǧynda qymbatşylyq bel alyp, mūnyŋ özı uaqytşa, tez ötedı. Halyq arasynda qarama-qaişylyq örıs alady. Künşyǧys jaqta qylmys-qiianat pen qantögıs bolyp, būl auyrlyqtyŋ arty qaiyrly bolady. Egındı erte ekken jön..
Nauryz künı düisenbıge kelse, onda jauyn-şaşyn köp bolady, jemıs-jidek mol, toqşylyq bolady. Būl jyl patşalarǧa qauıptırek, saudagerlerge de oŋai bolmaidy. Maqta egını jaqsy, al künjıt, tary ortaşa önım beredı. Qar men jaŋbyr jyl basynda köbırek bolady. Tauly jerlerde zılzala bolady. Qauyn, qiiarǧa suyq ūruy yqtimal. Bidai dänı tättı bolyp, tez pısedı. Zaǧiptardyŋ jaǧdaiy jaman bolmaidy.
Seisenbıge kelgen Nauryz Marsqa bailanysty. Būl jyly mereke-meiram köbeiedı, azyq-auqat mol bolady. Adamdar arasynda ūrys-kerıs te az bolmaidy. Erte egılgen egın jaqsy önım beredı. Jauyn-şaşyn az bolǧanmen, keibır jerde sel qauıpı küşeiedı. Tabiǧi şöp köp ösedı.
Merkurii bilegen särsenbı küngı Nauryz jyly aşarşylyq, qymbatşylyq, qylmys-qiianat molynan bolady. Bıraq ūzaqqa barmaidy. Qauyn-qarbyz, qiiar köp, al arpa, bidai qymbattaidy. Jylan-şaian, qūrt-qūmyrsqa köbeiedı. Jas balalar men zaǧip jandar arasynda ölım-jıtım jiılenedı. El arasynda köz auruy jaiylady.
Beisenbıdegı Nauryz Iýpiterdıŋ bilıgındejaŋbyr der mezgılınde jauyp, qar suy aǧyn-tögın bolady. Mūhittarda jel-dauyl bäsendeidı. Halyqarasynda jalǧan sözder etek alyp, nauqas adamdar köbeiedı.
Jūma künı kırgen Nauryz Şolpan jūldyzymen bailanysty. Berekelı, merekelı jyl bolady.Jauyn-şaşyn köp, kün suyq, qys ūzaq. Keler künge artyq astyq saqtaǧan jön. Jyl basy men ortasynda zat baǧasy arzandaidy, tynyştyq ornyǧady.
Senbı küngı Nauryz Saturnge bailanysty. Şaharlar men aimaqtarda qymbatşylyq bel alady. Jauyn-şaşyn, qantögıs az bolmaidy. Jyl aiaǧynda kün suytyp, qys ūzaqqa sozylady».
«Nauryznamany» Äli-Termızi özı bylai sipattaidy: «Mūny kım oqysa da paidaly, sebebı ol būdan soŋ tosyn tauqymetke duşar bolmaidy. Qanşa zaman ötse de būl nūsqaly dünie eskerıp, köŋılden tys, közden tasa qalmaidy...»
Ataqty seljūq sūltany Mälık şah pen uäzırı Nizam-ul-mülık Omar Haiiam bastaǧan bırqatar ǧalymdy observatoriia saluǧa jäne medreselerde astronomiia pänın tereŋ oqytuǧa şaqyrady. Mälık şah bilıgı kezınde seljūqtar imperiiasy eŋ joǧaryküşke jettı. 1079 jyly küntızbelık reformajürgızdı.
Alaida, şah pen uäzırdıŋ mezgılsız qazasyna bailanysty būl ıster toqtap qalady. Keiıngıge önege üşın Omar Haiiam «Nauryznama» risalasyn jazyp şyǧady. Nauryzdyŋ şyǧu tarihy, toilanuy jäne osyǧan bailanysty aŋyzdar, ädet-ǧūryp, salt-dästürler turaly jazylǧan.
Omar Haiiam būl kündı merekeleudı bylaişa sipattaidy: «...Patşalardyŋ bır räsımı bar: jyl basynda olar jaqsylyqqa baǧyştap, ärı jyl esebın belgılep alu. Kımde-kım nauryzdy merekelep, toilap, quanyşty, köŋıldı jürse, kelesı nauryzǧa deiın tynyş, baquat ǧūmyr keşedı. Patşalar üşın būl kündı ǧalymdar belgılep bergen» .
«Salnamanyŋ» tarihyn Omar Haiiamnyŋ osy «Nauryznama» risalar jinaǧynda parsylyq jäne ündı ǧalymdarynyŋ aspan denelerınıŋ özara ornalasuy men bır-bırıne tigızetın äserın zertteudın nätijesı dep jazady. «Salnamada» berılgen jyldardyŋ attary: Tyşqan, Siyr, Barys, Qoian, Balyq, Jylan, Jylqy, Qoi, Meşın, Tauyq, İt, Doŋyz bolyp belgılengen. Müşel jyly 21 nauryzben aşylady jäne de jyl basy, jyl ortasy, jyl aiaǧy dep üşke bölıngen.
Biylǧy Jylqy jyly sol «Salnamada» qalai sipattalady: «...Patşalar arasynda ūrys-kerıs, qantögıs köp bolady. Qysy men jazy ortaşa bolyp, astyq pen auqat jeterlıktei jinalady. Bıraq jan-januarlar arasynda ölım-jıtım köbeiedı. Qys aiaǧy sozylyp, kemeler emın-erkın jüzedı.
Jyl basynda tuǧandar azap pen maşahat-mehnatty köp körgenımen, patşalarǧa aqyl-keŋesımen jaǧady. Jyl ortasynda tuǧandar peiıldı, meiırlı keledı. Al jyl aiaǧynda tuǧandar uaiymşyl, qaiǧy-qasıretşıl, tomaǧa-tūiyq keledı...
Tyşqan jyly kırgen Nauryz jyly qys, jaŋbyrly jaz, şaruaǧa jaily bolady. Şyŋysta jaqsylyq, batysta qolaisyzdar oryn alady.Ölım-jıtım köbeiıp, jyl aiaǧynda qauıp-qater basylmaidy.Jyldyŋ basynda düniege kelgen perzent zerek, keŋpeiıl, däulettı bolar.Jyl ortasynda düniege kelgen bala ailaker, qyzǧanşaq keler. Jyldyŋ soŋyŋ ala kelgen bala ötırıkşı bolady.
Nauryz Siyr jyly kırse qys qūbylmaly, qysqa bolady. Ūiianat-qylmys köbeiıp äbıgerge salady. Jyl aiaǧy tynyştyq äkeledı. Jyldyŋ basynda düniege kelgen bala zerek, dındar, sergek bolsa, keiındegıler jaǧymdy, jaidary keler. Jyl aiaǧynda ömırge kelgen säbi uaiymşyl, küdık-künämşıl keledı...»
Osylaişa «Salnama» är müşel jyldy sipattaidy. Mäşhür-Jüsıptıŋ äŋgımesındegı qojalardyŋdäl osy «Salnamany» oqyp, joramaldau jasaǧany sözsız.
M. Qoja men A.Nūrjanovtyŋ atalǧan maqalasynda keltırılgen taǧyda bır derekke köz tıksek: »... Nauryz turaly qūndy mälımetterdı 1927 j. M.Äuezovtyŋ kıtabynan tabamyz. Onda qūşaqtasyp körısumen, jaqsy tılekter aitumen, qazan köterıp arnaiy tamaq beruden basqa derekterde aityla qoimaityn myna räsımder aityldy: «Jūp şyraq jaǧu, ketık aiaq, ketık şömış syndyru, körıskende: «Taza baq, kel» dep, «Köş qairaqan, köş» «dep alastau – barlyǧy da sol zamannyŋ tılegı. Eskılıktıŋ ızın saqtaǧan, eskı künde aman bolyp, bütın bolyp qalmai, synyp, jarylyp qazaǧa ūşyraǧan närseler bolsa, onyŋ bärın de eskı künnıŋ sarqyty qaluy mümkın. Onda iesıne arnaǧan jamanşylyq söz saqtalyp qaluy laiyq. Sondyqtan ketık ydystar syndyrylady. ... Būlardan basqa tört köz ittı öltıru, moǧal oşaq qazu bolǧan».
Nauryz merekesı turaly söz bolǧanda mädeniettanuşy Serık Erǧalidıŋ pıkırıne köŋıl bölsek: »... Äz – halyq aŋyzynda kün men tünnıŋ dälme däl teŋeler sätınde köktı jaryp erekşe bır guıl ötuge tiıs. «Ony qoi ǧana bıledı. Eger kündız ötse, qoi arqyly qoişy ǧana aŋǧaruy mümkın» degen söz bar. Osy guıldı nauryzdyŋ 22-ne deiıngı üş künnıŋ ışınde ötedı dep eseptegen halqymyz: «Äz bolmai, mäz bolmaidy», degen täsıl qaldyrǧan».
Adamzat örkenietınıŋ Jana zamanynda da Alaş ziialylary Nauryz taqyrybyn tys qaltyrǧan joq. Alǧaşqy qazaq baspasöz basylymdardyŋ bırı «Qazaq» gazetınde Älihan Būkeihanovtyŋ, Myrjaqyp Dūlatovtyŋ, Säbit Dönentaevtyŋ jäne basqa da aqyn-jazuşylardyŋ, saiasi qairatkerlerdıŋ öleŋderı men maqalalary jaryq körıp otyrdy.
«Qysqan qys ötıp, jaily jaz kelgenı, adam tügıl qimyldaǧan jannyŋ bärı meiram etetın bır mezgıl. Mūny jaŋa jyldyŋ basy dep, meiram etu – düniedegı naǧyz bas ūnamdy ısterdıŋ bırı. Erterek zamanda Nauryzdy qazaqtar tegıs meiram etuşı edı. Bas salyp et asyp, bidai köje ıstep, atqa mınıp, auyldan auylǧa jürıp, bırın-bırı qūttyqtap, körısıp Nauryz künın täuır şattyqpen ötkızuşı edı» dep jazǧan būl gazette Ä. Būkeihanūly. «Qazaq» gazetınıŋ 1917 jylǧy № 221 nömırındegı maqalasynda ǧalym Nauryzdyŋ tarihyn köneden bastap baiandap beredı.
Al Myrjaqyp Dulatovtyŋ «Jaŋa tılek» öleŋı de osy basylymda jaryq körgen:
Jaŋa jylda jaŋa tılek tılelık,
Eskı jyldy eskere de jürelık.
Kep jürmesın qaita ainalyp, tünerıp,
Közın jasty, köŋıl qaiau, alaşym!
Bügın haqtyŋ quanyşty, keŋ künı,
Kün men tün tarazynyŋ teŋ künı.
«Qūt-bereke bolmasa eken kem künı»,
Dep tılelık, qolyŋ jai, au, alaşym!»
Sol merekelı «Qazaq» gazetınıŋ bırınşı betındegı Alaş arystarynyŋ tılegı qazaq elıne amanat bolyp jettı: «Barşa Alaş azamattaryn Jaŋa jyl – Nauryz häm bostandyqpen qūttyqtaimyz. Alla Taǧala kiız tuyrlyqty qazaqtyŋ oŋ jaǧynan ai, sol jaǧynan kün tuǧyzyp, yrys-däulet, baq-bereke näsıp etsın!»
Bılälova Gülmira Älımǧazyqyzy
«Almaty qalasy muzeiler bırlestıgı» KMQK ǧylymi qyzmetkerı
