Biyl qazaqtyŋ ūly ǧalymy, akademik Qanyş İmantaiūly Sätbaevtyŋ Qarsaqbaida eŋbek jolyn bastaǧanyna 100 jyl tolyp otyr. Bır ǧasyr būryn Josaly stansiiasynan Qarsaqbaiǧa jük tasymaldauşylarǧa ılesıp jetken jas injener-geologtyŋ būl sapary keiın tūtas bır öŋırdıŋ, qala men öndırıstıŋ taǧdyryn özgertken tarihi jolǧa ainaldy. Qanyş Sätbaev Jezqazǧannyŋ älemdegı asa ırı mys ken oryndarynyŋ bırı ekenın ǧylymi tūrǧydan däleldep, qazaq geologiiasynyŋ jaŋa däuırın bastady.
Ūly ǧalymnyŋ Qarsaqbaidan bastalǧan eŋbek joly bügınde jalǧasyp keledı. Onyŋ ǧylymi boljamdary, zertteulerı men «Ülken Jezqazǧan» ideiasy qazırgı Ūlytau öŋırınıŋ öndırıstık jäne ǧylymi bolaşaǧymen sabaqtasyp jatyr.
Osyǧan orai bız metallurgiia salasyna 40 jyldan astam uaqyt ǧūmyryn arnaǧan ǧalym, zertteuşı, eŋbek ardagerı Tölegen Bükırovpen Qanyş Sätbaevtyŋ ǧylymi mūrasy, Jezqazǧannyŋ jer qoinauyndaǧy sirek metaldar, geologiia men metallurgiianyŋ bolaşaǧy, sondai-aq biyl ūiymdastyrylǧan «Akademik Qanyş Sätbaevtyŋ ızımen» tarihi-tanymdyq ekspedisiiasy turaly äŋgımelesken edık.
«Jas injenerdıŋ armany – Ülken Jezqazǧanǧa ainaldy»
– Tölegen aǧa, biyl Qanyş İmantaiūly Sätbaevtyŋ eŋbek jolyn Qarsaqbaida bastaǧanyna 100 jyl tolyp otyr. Osy tarihi datanyŋ sız üşın jäne Ūlytau öŋırı üşın mänı qandai?
– Būl – jai ǧana mereitoi emes. Būl – ötkenge köz jügırtıp, bügıngı jetıstıgımızdı baǧalap, bolaşaqqa baǧyt belgıleitın tarihi beles.
1926 jyly Tomsk tehnologiialyq institutyn tau-ken injener-geology mamandyǧy boiynşa bıtırgen Qanyş İmantaiūly Sätbaev sol jyly Qyzylordaǧa kelıp, odan Josaly stansiiasyna tüsedı. Josalydan Qarsaqbaiǧa jük tasymaldauşylarǧa ılesıp jetedı. Sol sätten bastap qazaq ǧylymynyŋ tarihynda jaŋa kezeŋ bastaldy deuge bolady.
Jas injenerdıŋ Qarsaqbaiǧa kelgendegı basty maqsaty – osy ölkenıŋ jer qoinauyn zertteu, Jezqazǧannyŋ mys qorynyŋ auqymyn anyqtau bolatyn. Ol keiın özınıŋ bükıl sanaly ǧūmyrynyŋ ülken bır bölıgın osy maqsatqa arnady.
Qanyş Sätbaevty qazaqtyŋ, Jezqazǧannyŋ, Qarsaqbaidyŋ maŋdaiyna jazylǧan dara tūlǧa dep esepteimın. Ol Ortalyq Qazaqstannyŋ qazba bailyǧyn zerttep qana qoiǧan joq, onyŋ bolaşaǧyn aldyn ala köre bıldı. Onyŋ 15 jyl boiy osy jerde taban audarmai eŋbek etuınıŋ nätijesınde Jezqazǧannyŋ aty älemge tanyldy.
– Qanyş Sätbaevtyŋ Jezqazǧan turaly sol kezdegı boljamdary qanşalyqşy jüzege asty dep oilaisyz?
– Ūly ǧalymnyŋ köregendıgıne bügıngı kün tūrǧysynan qaraǧanda tıptı taŋǧalasyŋ.
Qanyş İmantaiūly 1928 jyly jazǧan «Qarsaqbai audany jäne onyŋ bolaşaǧy» atty maqalasynda Jezqazǧan audanyn älemdegı mysqa bai aimaqtardyŋ bırı dep baǧalady. Onyŋ bolaşaqta Oraldyŋ qazynaly ölkesımen ǧana emes, Amerikanyŋ mysty öŋırlerımen de bäsekelese alatynyn jazdy. Ol kezde būl sözder ülken ǧylymi boljam bolatyn. Bügın sol boljamnyŋ şyndyqqa ainalǧanyn körıp otyrmyz.
Qanyş Sätbaevtyŋ taǧy bır ǧylymi eŋbegınde Jezqazǧandy tabiǧattyŋ ärtürlı bailyqtary bır jerge şoǧyrlanǧan jer şaryndaǧy sanauly baqytty audandardyŋ bırı retınde baǧalaǧany belgılı. Osynyŋ özı onyŋ Jezqazǧannyŋ bolaşaǧyn qanşalyqty tereŋ tüsıngenın körsetedı.
«Jezqazǧannyŋ bailyǧy – tek mys emes»
– Qazır älemde sirek jäne strategiialyq metaldarǧa erekşe män berılıp otyr. Qanyş Sätbaev būl mäselenı öz kezınde köre bıldı me?
– Ärine. Qanyş Sätbaev Ortalyq Qazaqstannyŋ prognozdyq metallogeniialyq kartasyn jasaǧan kezde Jezqazǧan öŋırınıŋ tek mysqa ǧana bai emes ekenın ǧylymi tūrǧyda däleldedı. Ken qūramynda qorǧasyn, myryş, altyn, kümıs, kadmii, surma, selen, tellur, renii, osmii jäne basqa da köptegen himiialyq elementter bar ekenın körsettı. Iаǧni bız keide «Jezqazǧannyŋ bailyǧy – mys» dep qysqa qaiyramyz. Şyn mänınde, Jezqazǧannyŋ jer qoinauy äldeqaida kürdelı ärı bai. Sol sebeptı bügıngı mındet – kennen tek negızgı metaldy alyp, qalǧanyn qaldyq retınde qaramau. Ken qūramyndaǧy barlyq qūndy komponenttı barynşa öndıruımız kerek.
– Sız özıŋız de Jezqazǧannyŋ sirek metaldaryn zertteuge köp jyl arnadyŋyz. Būl baǧyttaǧy jūmystaryŋyz turaly aityp ötseŋız.
– Menıŋ mamandyǧym – metallurg. Osy salaǧa 40 jyldan astam uaqyt eŋbek ettım.
1991 jyldan bastap Almatydaǧy metallurgiia jäne baiytu, geologiia ǧylymi-zertteu instituttarymen, Qaraǧandy himiia-metallurgiia institutymen tyǧyz bailanysta jūmys ıstedık. Ǧalymdarmen bırlesken zertteulerdıŋ nätijesınde Jezqazǧan mys balqytu zauytynyŋ sirek metaldar sehynda öndırıstık-täjıribelık qondyrǧylar arqyly bırqatar qūndy önımder alyndy. 1991 jyly renii qyşqyly öndırıldı. 1992 jyly qorǧasyn surigı alyndy. Al 1995 jylǧy 15 mamyrda älemde alǧaş ret taza osmii-187 metaly alyndy.
1998 jyly taza renii öndırıldı.Keiın renii men osmiidı öndırıs qaldyqtarynan aludyŋ jaŋa tehnologiialary jasaldy. 1998 jyly qūramynda reniiı bar ammiak-sulfat erıtındısınen osmii alu tehnologiiasyn zertteu taqyrybynda kandidattyq dissertasiia qorǧadym. Ǧylymi jūmystar barysynda Qazaqstannyŋ patentteu organdarynan 16 avtorlyq kuälık aldym. Otandyq jäne şeteldık basylymdarda 57 ǧylymi maqalam jaryq kördı.
Men mūny jeke jetıstık dep qaramaimyn. Būl – Jezqazǧannyŋ ǧylymi äleuetınıŋ nätijesı.
«Qaldyq dep jürgennıŋ ışınde qandai bailyq jatqanyn bıluımız kerek»
– Qazır renii men osmii öndırısınıŋ jaǧdaiy qandai?
– Ökınışke qarai, soŋǧy jyldary būl baǧytta qiyndyqtar köbeidı. Jezqazǧan mys balqytu zauytynyŋ kükırt qyşqyly sehynyŋ tozuy tehnologiialyq gazdardy tolyq qabyldap, öŋdeu mümkındıgın tömendetıp otyr. Sonyŋ äserınen renii öndıru kölemı de azaidy. Sondyqtan menıŋ negızgı ūsynystarymnyŋ bırı – jaŋa tehnologiiamen salynatyn kükırt qyşqyly sehyn tezdetıp salu.
Ekınşıden, qūramynda mysy az kenderdı, baiytu fabrikalarynyŋ pulpasyn, şlaktardy jäne basqa tehnogendık qaldyqtardy qaita öŋdeu qajet. Bügınde «qaldyq» dep jürgen dünienıŋ ışınde qanşama qūndy metall boluy mümkın. Būl baǧytta gidrometallurgiianyŋ mümkındıgı öte joǧary.
– Gidrometallurgiianyŋ Jezqazǧan üşın qandai artyqşylyǧy bar?
– Bızdıŋ aldymyzda ülken mäsele tūr. Jer qoinauynda qūramynda mysy az kender öte köp. Būryn ondai ken ekonomikalyq tūrǧydan tiımsız sanaldy. Bıraq tehnologiia damyp keledı.
2014 jyly İspaniianyŋ Sevilia qalasynda ötken halyqaralyq ǧylymi konferensiiaǧa qatysyp, sol maŋdaǧy gidrometallurgiia zauytynyŋ jūmysymen tanystym. Ol zauyt jylyna şamamen 70 myŋ tonna şaqpaq mys jäne basqa qūndy metaldar öndıredı. Bızdıŋ de osyndai täjıribenı zerttep, jergılıktı jaǧdaiǧa beiımdeuımız qajet. Sondyqtan ǧalymdar men öndırıs oryndary bırlesıp jūmys ısteuı kerek. Kedei kendı de, öndırıs qaldyqtaryn da ekonomikalyq tiımdı önımge ainaldyru – bolaşaqtyŋ ülken mındetı.
– Ūlytau oblysynyŋ geologiialyq äleuetı qandai?
– Öte joǧary. Qanyş Sätbaev ötken ǧasyrdyŋ 30-jyldarynda-aq Jezqazǧan maŋyndaǧy Jamanaibat-1, Jamanaibat-2, Symtas-1, Symtas-2, Tüiemoinaq, Jylandy, Taldysai siiaqty jerlerde mys kenınıŋ mol boluy mümkın ekenın jazyp ketken. Qazır Jamanaibat pen Jylandyda ken öndırılıp jatyr. Al Symtas, Tüiemoinaq, Taldysai siiaqty aumaqtardy tereŋırek zertteu qajet.
Qarsaqbaidyŋ maŋyndaǧy Düisenbai özenı boiynan da mol mys kenı bar ekenı anyqtaldy. Ötken jyldyŋ soŋynda Jezqazǧanda geologiialyq klasterdıŋ aşyluy – osy baǧyttaǧy öte maŋyzdy qadam. Endıgı mındet – osy mümkındıktı tiımdı paidalanyp, geologiialyq barlau jūmystaryn küşeitu.
«65 jyldan keiın ötken ülken jiyn»
– Biyl Ūlttyq ǧylym akademiiasy prezidiumynyŋ köşpelı otyrysynyŋ Jezqazǧanda ötuın tarihi sabaqtastyq dep baǧalauǧa bola ma?
– Ärine. 1961 jyly köktemde Qanyş Sätbaev basqarǧan Qazaqstan Ǧylym akademiiasynyŋ köşpelı ǧylymi sessiiasy Jezqazǧanda ötken bolatyn. Sol sessiiada Ülken Jezqazǧannyŋ barlyq salasy talqylandy. Öŋırdıŋ bolaşaqtaǧy problemalary qaraldy. Al biyl, araǧa 65 jyl salyp, QR Ūlttyq ǧylym akademiiasy prezidiumynyŋ köşpelı otyrysy Jezqazǧanda öttı. Būl – öte maŋyzdy tarihi sabaqtastyq.
QR ŪǦA prezidentı Aqylbek Qajyǧūlūly Kürışbaevqa Jezqazǧanda osyndai maŋyzdy jiyn ötkızgenı üşın alǧysym şeksız. «Quatty öŋırlık ǧylym – quatty öŋır» taqyrybyndaǧy otyrysta elımızdıŋ är aimaǧynan kelgen ǧalymdar, ǧylymi-zertteu instituttarynyŋ jetekşılerı jäne Qytaidan kelgen ǧalymdar baiandama jasady. Ekı kün boiy pıkır almasular jürıp, naqty ūsynystar aityldy.
Ūlytau oblysyndaǧy geologiialyq klaster bazasynda Forsait-ortalyq aşu turaly memorandumǧa qol qoiyldy. Būl – ǧylym men öndırıstı bailanystyratyn jaŋa mümkındık.
– Sızdıŋ oiyŋyzşa, ǧylym men öndırıs arasyndaǧy bailanysty qalai küşeituge bolady?
– Ǧalym öndırıstıŋ naqty problemasyn bıluı kerek. Al öndırıs ǧylymnyŋ mümkındıgın paidalanuy tiıs. Bügıngı zaman tehnologiialyq jaŋalyqty talap etedı. Ken öndırudıŋ özı jetkılıksız. Bız ony tiımdı baiytuymyz, metallurgiialyq prosesterdı jetıldıruımız, sirek metaldardy bölıp aluymyz, daiyn önım şyǧaruǧa deiın baruymyz kerek.
Qazaqstan tek şikızat eksporttaityn memleket bolyp qalmauy tiıs. Özımızde joǧary qosylǧan qūny bar önım öndırsek, onyŋ ekonomikalyq tiımdılıgı äldeqaida joǧary bolady.
– Sız Ūlytau öŋırınıŋ öndırıstık bolaşaǧyna qatysty qandai naqty ūsynystar aittyŋyz?
– Bırneşe maŋyzdy ūsynys bar. Bırınşıden, Jezqazǧan mys balqytu zauytynda jaŋa tehnologiiamen salynatyn kükırt qyşqyly sehyn tezdetıp salu qajet.
Ekınşıden, qūramynda mysy az kenderdı, baiytu fabrikalarynyŋ pulpasyn, şlak jäne basqa da tehnogendık qaldyqtardy gidrometallurgiialyq täsılmen qaita öŋdeu kerek.
Üşınşıden, negızgı metaldarmen bırge jüretın ılespe metaldardy barynşa öndıru qajet.
Törtınşıden, uran şikızatynyŋ qūramyndaǧy sirek kezdesetın metaldardy öndıru mümkındıgın zertteu kerek.
Besınşıden, tozyǧy jetken Balqaş mys balqytu zauytynyŋ ornyna zamanaui tehnologiiaǧa negızdelgen jaŋa öndırıs salu mäselesın qarastyru qajet.
Altynşydan, Jezqazǧanda qorǧasyn-myryş zauytyn salu mümkındıgın zerdeleu kerek.
Jetınşıden, özındık qūny joǧary daiyn būiymdar öndırısın damytu qajet.
Segızınşıden, Ūlytau oblysynda geologiialyq-barlau jūmystaryn qarqyndy jürgızu kerek.
Būl ūsynystardyŋ ärqaisysy jeke mäsele bolyp körıngenımen, barlyǧy bır maqsatqa – öŋırdıŋ tūraqty ekonomikalyq damuyna baǧyttalǧan.
«Qanyştyŋ ızımen jürıp, Qarsaqbaiǧa qaita oraldyq»
– Biyl sızder «Akademik Qanyş Sätbaevtyŋ ızımen» atty tarihi-tanymdyq ekspedisiia ūiymdastyrdyŋyzdar. Būl ideianyŋ negızgı maqsaty qandai edı?
– Qanyş Sätbaevtyŋ Qarsaqbaidaǧy eŋbek jolynyŋ 100 jyldyǧyna bailanysty onyŋ jürıp ötken jolyn qaita jaŋǧyrtudy maqsat ettık. Ekspedisiiaǧa eŋbek ardagerlerı, ädebiet pen mädeniet ökılderı, tarihşy-ölketanuşylar, jastar, jurnalister, kinooperatorlar men fototılşıler qatysty. Barlyǧy 25 adam alty avtokölıkpen jolǧa şyqty. 5 tamyzda taŋǧy saǧat 6-da Jezqazǧannan attandyq.
Qyzylordaǧa baryp, ziialy qauym ökılderımen kezdestık. Äbdıldä Täjıbaev atyndaǧy kıtaphanada Qanyş Sätbaevtyŋ ömır joly, Qarsaqbai mys balqytu zauytynyŋ tarihy jäne Josaly-Qarsaqbai arasyndaǧy köne keruen joly turaly äŋgıme örbıdı.
Saparymyzǧa Ūlybritaniianyŋ Qazaqstandaǧy elşılıgınıŋ bırınşı hatşysy Keti Kettell de qosyldy.
– Josalydan Qarsaqbaiǧa deiıngı köne joldy zertteudıŋ maŋyzy qandai?
– Būl – tarihymyzdyŋ öte maŋyzdy bölıgı. Qanyş Sätbaev 1926 jyly Josaly stansiiasyna kelıp, odan Qarsaqbaiǧa jetken. Bız sol tarihi joldyŋ ızın jaŋǧyrtudy jön kördık. Josalydan Qarsaqbaiǧa qarai jürıp otyryp, köne jol boiyndaǧy beketterdı belgıledık. Alǧaşqy Terektı beketı Josalydan 27 şaqyrym jerde ornalasqan. Sol jerge beket atauy qaşalyp jazylǧan granit taqta ornattyq. Jalpy 18 bekettıŋ ornyna osyndai eskertkış taqtalar qoiyldy. Būl jūmystardyŋ bolaşaqta tarihi-tanymdyq ärı turistık marşrut qalyptastyruǧa septıgı tiedı dep oilaimyn.
– Qarsaqbaiǧa jetken sät erekşe bolǧan şyǧar?
– Ärine. 6 tamyzdan 7 tamyzǧa qaraǧan tünı saǧat 23:30 şamasynda Qarsaqbaiǧa keldık. Kenttıŋ kıreberısınde Qarsaqbai metallurgiia zauytynyŋ direktory Mūrat Qadyrūly Mätkenov bastaǧan aqsaqaldar men jergılıktı tūrǧyndar bızdı şaşu şaşyp qarsy aldy. Qanyş Sätbaevtyŋ üi-muzeiıne baryp, ūly ǧalymǧa taǧzym ettık. Būl – ekspedisiianyŋ eŋ tolǧanysty sätterınıŋ bırı boldy. Öitkenı bız däl osy jerde, osy topyraqta eŋbek jolyn bastaǧan ūly ǧalymnyŋ ızın basyp tūrdyq. Qarsaqbaiǧa kelgen jas injenerdıŋ sol kezdegı armany keiın alyp öndırıs oşaǧyna, ülken qalaǧa, tūtas ǧylymi mektepke ainaldy.
«Qanyştyŋ amanaty – bızdıŋ jauapkerşılıgımız»
– Sız Qanyş Sätbaevtyŋ amanaty turaly jiı aitasyz. Bügıngı ūrpaq üşın onyŋ eŋ basty amanaty ne?
– Qanyş Sätbaevtyŋ eŋ ülken amanaty – tuǧan jerdıŋ bailyǧyn halyq igılıgıne paidalanu jäne ony közdıŋ qaraşyǧyndai saqtau.
1961 jyly Jezqazǧanda ötken ǧylym akademiiasynyŋ köşpelı sessiiasynda ol jezqazǧandyqtarǧa erekşe söz aitty. Ol osy dala bailyǧyn däleldeu üşın, ülken qala salu üşın bırge köptegen qiyndyqty jeŋgenderın eske alyp, Jezqazǧandy közdıŋ qaraşyǧyndai saqtaudy sūrady. Sözınıŋ soŋynda bızdıŋ bailyǧymyz ūlan-ǧaiyr bolǧanymen, şeksız emes ekenın eskerttı.
Men osy sözdı qazırgı zaman üşın asa maŋyzdy dep sanaimyn. Bız kendı öndırıp qana qoimai, ony tiımdı paidalanuymyz kerek. Qaldyqtardy qaita öŋdeuımız kerek. Sirek metaldardy bölıp aluymyz kerek. Tabiǧatty qorǧauymyz kerek. Ǧylymǧa süienuımız kerek. Eŋ bastysy – bügıngı bailyqty erteŋgı ūrpaqqa jauapkerşılıkpen jetkızuımız kerek.
– Eger Qanyş Sätbaev bügın ortamyzda bolyp, Jezqazǧanǧa qaita kelse, ol qandai özgerıstı körgısı keler edı dep oilaisyz?
– Ol, eŋ aldymen, ǧylym men öndırıstıŋ qatar damyǧanyn körgısı keler edı dep oilaimyn. Menıŋşe, bügıngı «Ülken Jezqazǧan» – tek ülken öndırıs pen ülken qala emes. Ol – ǧylymi ortalyǧy bar, zamanaui tehnologiiasy bar, sirek metaldardy öndıretın, şikızatty tereŋ öŋdeitın, joǧary qosylǧan qūny bar önım şyǧaratyn, tabiǧatty qorǧaityn industriialyq öŋır boluy kerek.
Qanyş Sätbaevtyŋ kezınde «Ülken Jezqazǧan» ideiasy ülken arman boldy. Ol arman oryndaldy. Endı sol armannyŋ jaŋa kezeŋın bastauymyz kerek.
«Qanyştyŋ joly – jastarǧa jol»
– Äŋgımemızdıŋ soŋynda jas ǧalymdar men öndırıs mamandaryna aitar sözıŋız?
– Qanyş Sätbaevtyŋ ömırı – ärbır jasqa önege. Ol Qarsaqbaiǧa kelgen kezde bügıngıdei zamanaui tehnologiia, zerthana, tehnika bolǧan joq. Bıraq onyŋ qolynda bılım boldy. Ǧylymǧa degen senımı boldy. Elge qyzmet etuge degen ülken jüregı boldy. Sondyqtan bügıngı jastarǧa aitarym – ǧylymnan alystamaŋdar. Geologiiany taŋdaǧan jas tuǧan jerdıŋ är tasynyŋ tarihyn zertteuge ūmtylsyn. Metallurg öndırıstıŋ mäselesın şeşuge ūmtylsyn. Ǧalym özınıŋ jaŋalyǧyn öndırıste synaudan qoryqpasyn. Al öndırıs ǧylymnyŋ jetıstıgın paidalanudan tartynbasyn.
Ūlytau öŋırınıŋ aldynda ülken mümkındıkter tūr. Jaŋa ken oryndaryn aşuymyz kerek. Metallurgiiany jaŋǧyrtuymyz kerek. Sirek metaldardy igeruımız kerek. Öndırıs qaldyqtaryn qaita öŋdeuımız kerek. Joǧary tehnologiialy önım şyǧarudy jolǧa qoiuymyz kerek. Sonda ǧana Qanyş Sätbaevtyŋ amanatyna laiyqty jauap bere alamyz.
Qanyş Sätbaevtyŋ Qarsaqbaidan bastalǧan joly – bır adamnyŋ eŋbek joly ǧana emes. Būl – qazaq ǧylymynyŋ joly. Būl – Jezqazǧannyŋ joly. Būl – Ūlytaudyŋ bolaşaqqa bastar joly.
– Äŋgımeŋızge rahmat.
Sūhbattasqan Iztai Belgıbaiūly
