El ekonomikasyndaǧy köleŋkelı sektor tarihi minimumǧa jettı. Bıraq kei öŋırler men salalarda jaǧdai älı de kürdelı. Ükımet ony qalai özgertpek?
Qazaqstan soŋǧy on jylda köleŋkelı ekonomikanyŋ ülesın aitarlyqtai tömendete aldy. Alaida aqşa ainalymynyŋ bır bölıgı älı de resmi esepten tys qalyp otyr. Būl äsırese jekelegen öŋırler men salalarda baiqalady. Sebebı mūndai jerlerde qalyptasqan jūmys ısteu täsılderı baiau özgerıp keledı.
Ūlttyq statistika biurosynyŋ mälımetınşe, 2025 jyldyŋ qorytyndysy boiynşa baqylanbaityn ekonomikanyŋ ülesı jalpy ışkı önımnıŋ (JIÖ) 15,7 paiyzyn qūraǧan. Eldıŋ jalpy ışkı önımı 159,6 trillion teŋgeden asqanyn eskersek, būl şamamen 25 trillion teŋgege teŋ.
Būl – qomaqty soma. Alaida onyŋ artynda tek zaŋsyz biznes tūr dep tüsınuge bolmaidy. Baqylanbaityn ekonomikaǧa türlı sebeptermen resmi statistikaǧa enbei qalǧan zaŋdy tauarlar men qyzmetter de kıredı. Mysaly, käsıpkerlıktı tırkemei jūmys ısteu, kırıstı tolyq körsetpeu nemese jalaqyny konvertpen töleu.
Soǧan qaramastan, el ekonomikasy bırtındep köleŋkeden şyǧyp keledı. Soŋǧy on jylda baqylanbaityn sektordyŋ ülesı 27,5 paiyzdan 15,7 paiyzǧa deiın tömendegen. Iаǧni şamamen 12 paiyzdyq tarmaqqa qysqarǧan. 2025 jylǧy körsetkış tarihi eŋ tömengı deŋgeige jettı.
Ekonomika qai öŋırlerde älı de köleŋkede qalyp otyr?
Öŋırler boiynşa jaǧdai ärtürlı. Jalpy öŋırlık önımdegı baqylanbaityn ekonomikanyŋ eŋ joǧary ülesı Türkıstan oblysynda tırkelgen – 27,8 paiyz.
Odan keiın Jetısu oblysy – 26,1 paiyz jäne Jambyl oblysy – 25,7 paiyz körsetkışpen tūr. Osylaişa, eŋ joǧary körsetkışter negızınen elımızdıŋ oŋtüstık öŋırlerıne tiesılı.
Al Atyrau oblysynda baqylanbaityn sektordyŋ ülesı nebärı 4,5 paiyzdy, Ūlytau oblysynda 5 paiyzdy qūraǧan.
Mūny öŋırler ekonomikasynyŋ qūrylymymen de tüsındıruge bolady. Irı käsıporyndar men ortalyqtandyrylǧan esep jüiesı basym öŋırlerde esepke alynbaǧan qyzmettıŋ ülesı tömen boluy mümkın. Al şaǧyn şaruaşylyqtar, sauda oryndary men jeke qyzmet körsetu salasy köp öŋırlerde barlyq ekonomikalyq operasiiany baqylau kürdelırek.
Degenmen baqylanbaityn ekonomikanyŋ ülesı joǧary boluy onyŋ barlyǧy qylmystyq äreketten tūrady degendı bıldırmeidı. Statistika resmi eseptılıkte tolyq körsetılmeitın ekonomikalyq qyzmettıŋ ärtürlı türın qamtidy.
Sauda köleŋkeden şyǧyp keledı, al qūrylysta kerı ürdıs baiqalady
Soŋǧy bes jylda eŋ eleulı özgerıster qyzmet körsetu salasynda bolǧan.
2020 jyly būl sektordaǧy baqylanbaityn qyzmettıŋ ülesı JIÖ-nıŋ 15 paiyzyn qūrasa, 2025 jyly körsetkış 11,1 paiyzǧa deiın tömendegen.
Äsırese sauda salasynda aitarlyqtai özgerıs bar. Onyŋ esepke alynbaityn bölıgınıŋ JIÖ-degı ülesı 5,6 paiyzdan 3,1 paiyzǧa deiın qysqarǧan. Būǧan onlain-kassalardyŋ keŋınen engızıluı, tauarlardy taŋbalau jäne elektrondy saudanyŋ damuy yqpal etken.
Qazır satyp alu-satu operasiialarynyŋ köbı sifrlyq ız qaldyrady. Demek, tauar ainalymyn jasyru da qiyndai tüstı.
Logistika salasynda da osyndai özgerıs baiqalady. Mūnda körsetkış 2,9 paiyzdan 1,1 paiyzǧa deiın tömendegen. Būǧan jük qozǧalysyn baqylauǧa mümkındık beretın sifrlyq qūraldardyŋ engızıluı äser etken faktorlardyŋ bırı boldy.
Tauar öndıru salasynda da oŋ dinamika bar. Auyl şaruaşylyǧynda baqylanbaityn qyzmettıŋ ülesı 2,6 paiyzdan 1,8 paiyzǧa, öŋdeu önerkäsıbınde 1,3 paiyzdan 1 paiyzǧa deiın azaiǧan.
Alaida barlyq salada bırdei oŋ özgerıs baiqalmaidy.
Qūrylysta kerısınşe, körsetkış 1,1 paiyzdan 1,9 paiyzǧa deiın ösken. Mūnyŋ bır sebebı – qūrylys jūmystarynyŋ kölemı ūlǧaiǧanymen, eŋbek aqysyn beiresmi töleu siiaqty shemalardyŋ saqtaluy boluy mümkın.
Jyljymaityn mülıkpen jasalatyn operasiialarda da ösım tırkelgen: 0,6 paiyzdan 1 paiyzǧa deiın. Būǧan tūrǧyn üidı käsıpkerlık qyzmettı tiıstı türde räsımdemei jalǧa beru yqpal etuı mümkın.
Qonaqüi jäne meiramhana biznesınde baqylanbaityn ekonomikanyŋ ülesı 0,1 paiyzdan 0,5 paiyzǧa, aqparattandyru jäne bailanys salasynda 0,4 paiyzdan 0,6 paiyzǧa, käsıbi jäne saraptamalyq qyzmette 0,6 paiyzdan 0,7 paiyzǧa deiın artqan.
Osylaişa, bır salalarda ekonomikalyq qyzmet aşyq bola tüsse, endı bır baǧyttarda memlekettık baqylaudy küşeitu qajettılıgı tuyndap otyr.
Statistikada zaŋsyz ekonomikalyq qyzmet jeke esepke alynady. Soŋǧy bes jylda onyŋ ülesı JIÖ-nıŋ 1,7 paiyzynan 1,1 paiyzyna deiın tömendegen. Būl körsetkış zaŋmen tyiym salynǧan qyzmet türlerın qamtidy jäne baqylanbaityn ekonomika degen keŋ ūǧymnan erekşelenedı.
Bazardan mūnai öŋdeu zauytyna deiın: qandai özgerıster josparlanyp otyr?
Köleŋkelı sektordy qysqartudyŋ kelesı kezeŋınde bilık sifrlandyruǧa basymdyq bermek.
Ükımet 2026-2028 jyldarǧa arnalǧan köleŋkelı ekonomikaǧa qarsy ıs-qimyl jönındegı keşendı jospardy bekıttı. Onyŋ negızgı maqsaty – ärbır operasiiany jeke tekseruge ainaldyrmai-aq, tauarlar men qarjy aǧyndarynyŋ qozǧalysyn barynşa aşyq etu.
Eŋ auqymdy jobalardyŋ bırı – Digital Bazaar. Ol şaǧyn biznes ökılderınıŋ edäuır bölıgı sauda jasaityn bazarlar men sauda ortalyqtaryn sifrlandyrudy közdeidı.
Sonymen qatar mındettı taŋbalauǧa jatatyn tauarlar tızımın keŋeitu josparlanyp otyr. Būl önımnıŋ jetkızuşıden bastap tūtynuşyǧa deiıngı qozǧalysyn baqylauǧa mümkındık beredı.
Özgerıster auyl şaruaşylyǧyn da qamtidy. Ösımdık şaruaşylyǧynda önımnıŋ egıstıkten bastap düken söresıne deiıngı qozǧalysyn qadaǧalaityn sifrlyq jüie engızu közdelgen. Mūndai täsıl bügıngı taŋda statistikada tolyq körsetılmeitın öndırıs jäne ötkızu kölemın esepke aluǧa kömektesuı tiıs.
Mūnai-gaz sektorynda mūnai öŋdeu zauyttarynyŋ materialdyq-şikızat balansyn avtomattandyru josparlanyp otyr. Būl jüie käsıporynǧa kelıp tüsken şikızat kölemı men öndırılgen önım mölşerın salystyruǧa mümkındık beredı. Nätijesınde esepke alynbaǧan operasiialardyŋ jolyn kesu közdelgen.
Logistika salasynda KEDEN jäne e-CMR sifrlyq platformalaryn bırıktıru josparlanǧan. Būl jük qozǧalysyn baqylaudy jeŋıldetıp, qūjat ainalymynyŋ aşyqtyǧyn arttyruǧa tiıs.
Taǧy bır baǧyt – elektronikanyŋ zaŋsyz importymen küres. Ol üşın abonenttık qūrylǧylardyŋ IMEI-kodtaryn tekseru jüiesın KEDEN platformasymen bailanystyru közdelgen.
Osylaişa, negızgı basymdyq tek baqylaudy küşeituge emes, tauarlar men operasiialardyŋ är kezeŋdegı qozǧalysyn qadaǧalauǧa mümkındık beretın bıryŋǧai sifrlyq jüie qalyptastyruǧa berılmek.
2028 jylǧa qarai qandai nätijege qol jetkızu közdelgen?
Bilık baqylanbaityn ekonomikanyŋ ülesın odan ärı qysqartudy josparlap otyr. Keşendı jospardaǧy nysanaly körsetkışterge säikes, onyŋ JIÖ-degı ülesı 2026 jyldyŋ qorytyndysynda 14,5 paiyzǧa, al 2028 jyly 13,8 paiyzǧa deiın tömendeuge tiıs.
Eŋ ülken nätijege qyzmet körsetu salasynda qol jetkızu közdelgen. Būl baǧyttaǧy körsetkıştı 11,1 paiyzdan 9,5 paiyzǧa deiın azaitu josparlanyp otyr.
Sauda salasynda baqylanbaityn qyzmettıŋ ülesın 3,1 paiyzdan 2,8 paiyzǧa, logistikada 1,1 paiyzdan 1 paiyzǧa, käsıbi jäne saraptamalyq qyzmette jospardaǧy 0,8 paiyzdan 0,4 paiyzǧa deiın tömendetu közdelgen.
Tauar öndıru salasyndaǧy nysanaly körsetkış 4,6 paiyzdan 4,3 paiyzǧa deiın qysqaruǧa tiıs. Äsırese qūrylys pen auyl şaruaşylyǧyna basa nazar audarylmaq.
Sonymen qatar Ükımet 2028 jylǧa qarai şaǧyn jäne orta biznestıŋ JIÖ-degı ülesın 38 paiyzdan 39 paiyzǧa deiın arttyrudy josparlap otyr.
Degenmen negızgı mındet tek eseptılıktegı ädemı körsetkışterge qol jetkızumen şektelmeidı. Käsıporyndar men käsıpkerler neǧūrlym köp resmi jūmys ıstese, esep aiyrysu, bäsekelestık jaǧdaiy jäne eŋbek qatynastary soǧūrlym aşyq bola tüsedı.
Qazaqstan soŋǧy on jylda aitarlyqtai nätijege qol jetkızdı: baqylanbaityn ekonomikanyŋ ülesı şamamen 12 paiyzdyq tarmaqqa qysqardy. Endıgı mındet – sifrlyq qūraldar biznestıŋ köleŋkeden şyǧuyna kömektesıp qana qoimai, käsıpkerlerge artyq kedergı keltırmeitındei jüie qalyptastyru.
