Sabatoı meıramy (tezıstik tanystyrym)

1795

MAQSAT:  «RÝHANI JAŃǴYRÝ» ulttyq jobasy aıasynda Ot men qýat dúleıin, jylqy baǵý mádenıeti arqyly kóshpeli ómir saltyn pash etetin túrkilik jazǵy SABATOI merekesin qalpyna keltirý men damytý; mereke barysynda halyq birligin nyǵaıtý, qazaqy etnografııalyq tanymdardy pash etý, salttardy, joralǵylar men rásimderdi jáne sporttyq saıystardy damytý ári nasıhattaý; elimizde týrızmdi damytýǵa alǵyshart jasaýǵa úles qosý.

Sabatoıdyń máni

Sabatoı merekesi - asa ejelgi ulttyqtanymnan bastaý alatyn uly meıram.«Sabatoı» sózi bylǵarydan tigilgen qymyz quıýǵa arnalǵan ydys ataýynan qalyptasqan.

Merekeniń bul ataýy qazaq halqynda umyt bolǵan, alaıda áli kúnge deıin sibirdegi kóshpeli ómir saltyn ustanǵan keıbir túrki jurttarynda qoldanysta.

Sabatoı – jaz maýsymynyń bastalýyna sáıkes keletin ári jazǵy tún toqyraýyna qabat atalatyn túrki merekesi. Bul merekeni búginde túrki halyqtarynyń ishinde tek qana saha jurty «Ysyah» ataýymen joǵary dárejede jańajyldyq mártebemen atap ótedi. «Sabatoı» sózin túrkilik basqa uly meıram ataýy «sabantoımen» shatastyrýǵa bolmaıdy – ol kúzgi Topyraq dúleıin pash etý merekesi.

Merekeniń tarıhı sıpaty

Sabatoı merekesiniń ornyn qazaqtyń kóshpeli ómir salty dáýirlegen kezeńde jaılaýǵa kóshý úderisi basqan. Osy jaılaý kóshi óz boıyna Sabatoıdyń barlyq qadyr-qasıeti men kórinisin sińire merekeni jazǵy kóshtiń erekshe úlgisin qalyptastyrǵan deýge bolady.

Sabatoı meıramynyń sovettik nusqasy da bolǵanyn umytpaýymyz kerek. Ol – shopandar toıy bolatyn. Maýsym aıynda qoı qozdap, sonyń nátıjesin shyǵaryp, shopandar sletin shaqyryp, máre-sáre mereke ótetin.

SABATOI meıramynyń mezgili

21 maýsym — Kún men Túnniń jazǵy arbasý kúni. Bul kún astronomııalyq jazdyń basy. Jyldaǵy eń uzaq kúndiz ben eń qysqa tún bolyp tabylady. Bul kún – Ottyń, Sýdyń, Topyraq pen Aýanyń odaqtasar kúni, Jer men Kóktiń tutasar sáti.
Bul – jazdyń bastalý meıramy.Bul ýaqyt tabıǵattyń gúldený kórinisin pash etedi. Jer beti túrlenedi, shúıgindenedi, ádemilenedi, kókoraı shalǵynǵa oranady. Tabıǵat ot pen qýattyń kózine aınalady. Jańa týǵan tólder marqaıady, pisedi. Jan-janýar otyǵady. Mine Sabatoı meıramy osy shaqqa sáıkes keletin saltanat.

Merekeniń mazmuny

Sabatoı merekesi jaz maýsymynyń maýsymashary, jer betiniń Otyǵý merekesi, eń uzaq Kúndizdiń meıramy, jerdiń shúıgindelýi jáne adam men maldyń, aıýan bitkenniń otyǵý, qýattalý kezeńiniń kirispesi.

Sabatoı – ottoqsan atalatyn toqsan kún jazdy pash etý saltanaty; Ómirdiń kózi retinde Otqa pen Kúndi qurmetteý, Jaryqty qadyr tutý, ot pen sýdyń úılesimin tileý sharasy bolyp tabylady.

Ańyraqaı taýyndaǵy jartastaǵy petroglıftebeınelengen jazǵy maýsymdy baıqatatyn jaıylyp júrgen baspaq retinde osy jaz mezgiliniń beınesi bederlengen.

«Otamaly jaqsy bolsa - ot alǵansha,

Jaman bolsa - otaǵansha». Bul jerde jazdyń jaılylyǵy men jerdiń ottylyǵy, shóptiń shúıgindigi áńgime bolyp otyr. «Otamaly» sózi maldyń otyǵý  uǵymynan týyndaıdy.

Shóptiń shúıgindigi maldyń kúıliliginiń, adamnyń aýqattylyǵynyń kepili. Sol sebepti bul mereke jaılaý men egistiń shúıgin shyǵýynyń uly ǵurpy deýge bolady.

Jaz maýsymy toı men saltanatqa qolaıly ýaqyt.Saıyp kelgende Sabatoı meıramy Ot pen Sýǵa, Kúndiz ben Tún úılesimine qatysty barlyq sharalar men joralǵylardy, ǵuryptardy qamtıdy. Buǵan jamby atý, kókpar tartý, aıtys, altybaqan tebý  sekildi qazaq mádenıetine sińisti búgingi salt-ǵuryptardyń,rásimderdiń barshasy da Sabatoıǵa sán beretin sharalar bolyp tabylady.

Sabatoıǵa orda úılerdiń qalashyǵy tán, taǵamdar jármeńkesi men sýsyndar sherýi laıyq.

Nyshandar

Sabatoı merekesiniń atrıbýttyq nyshandary meıramnyń sanaǵa sińisýin, qabyldanýyn tezdetedi ári onyń qadyryn arttyrady.

Qulyndy bıe – Sabatoıdyń basty aıýandyq keıpi bolmaq, óıtkeni, qymyz bolmasa saba joq, saba qymyzdyń ydysy ǵana emes, qýattyń kózi retindegi nyshany.
Qarlyǵash – Aýa dúleıiniń belgisi, jaz shyǵa qarlyǵash uıa salady, qazaq halqy ony qanatty dos sanaıdy.Ol týraly talaı ańyzdar men ápsanalar saqtalǵan. Bul qus jazdaǵy Tabıǵattyń túleýin baıqatatyn birden bir qanatty nyshan.
Qyzǵaldyq  - Topyraq dúleıiniń belgisi, bul gúl topyraqtyń qyzýyn sezdire sheshek atady. Tólpan/qyzǵaldaq Tabıǵattyń túleý nyshany, topyraqtyń qýat ala bastaǵanyn, kúnniń qyzǵanyn bildiretin dalalyq bildirgi.

Torsyq – dúleıiniń ydystyq belgisi, bul Uly dalanyń basty tirshilik kózi; sýsynnyń basty ydystarynyń biri.

Baýyrsaq – Kúnniń sáýlesindeı shashylatyn dám. Qyzýly Kúnniń beınesin pash etedi, Ot dúleıiniń ónimi. Sol sebepti qazaqtar qýanyshta baýyrsaq pisiredi.

Rásimder

Qymyzmuryndyq.