Qazaqta bır tereŋ maqal bar: «Et sasysa tūz sebemız, tūz sasysa ne sebemız?»
Būl — jai tūrmystyq tämsıl emes. Būl — qoǧamdaǧy ädılet pen jauapkerşılık turaly filosofiialyq sūraq.
Sot — ädılettıŋ tūzy. Al eger sol tūzdyŋ özı dämın joǧaltsa şe?
2025 jylǧy 13 qaraşada Almaty qalasy Medeu audany №2 audandyq soty Mirbolat Bişuinovty QR Qylmystyq kodeksınıŋ 174-baby 1-bölıgımen kınälı dep tanyp, 4 jylǧa bas bostandyǧynan aiyrdy. 2026 jylǧy 27 qaŋtarda apelliasiialyq saty būl ükımdı özgerıssız qaldyrdy.
Sottyŋ paiymynşa, äleumettık jelıde jariialanǧan beinejazbadaǧy sözder «ūlttyq alauyzdyqty qozdyru» bolyp tanylǧan.
Al endı zaŋ tılımen söilep köreiık.
QR QK-nıŋ 174-baby — eŋ auyr, eŋ qauıptı qūramdardyŋ bırı. Ol üşın:
1. qasaqana niet boluy tiıs;
2. naqty ūlttyq topqa qarsy baǧyttalǧan äreket boluy kerek;
3. arazdyqty qozdyru nemese kemsıtu aiqyn körınuı şart;
4. qoǧamǧa realdy qauıp tönuı qajet.
Al ıs materialdarynan ne köremız?
M. Bişuinov aitqan sözder:
«Memlekettık tıldı nege bılmeisız?», «Sız bıluge mındettısız», «Onda ornyŋyzdy bosatyŋyz», «Qazaqtarǧa qarsysyz ba?».
Būl — memlekettık tılde qyzmet körsetudı talap etken tūtynuşynyŋ emosiialyq reaksiiasy.
Būl jerde:
• bırde-bır etnosty qorlau joq;
• zorlyqqa şaqyru joq;
• ūlttyŋ «tömendıgı» nemese «artyqşylyǧy» turaly tūjyrym joq.
Kerısınşe — QR Konstitusiiasynyŋ 7-babynda bekıtılgen memlekettık tıl normasyn talap etu ǧana bar. Mirbolattyŋ paraqşasynda 115 qaralym, 35 pıkır bar. Osyny qoǧamdyq qauıp dep atauǧa bola ma?
Būl — qūqyqtyq tūrǧydan qylmys emes, azamattyq narazylyq. Jäne jai narazylyq emes. Būl patriottyq narazylyq. Sonda ūlt patrioty bolu – qylmys pa?
QR QPK 24-babynda — taraptardyŋ jaryspalylyǧy (sostiazatelnost), 25-babynda — taraptardyŋ teŋ qūqyqtylyǧy (ravnopravie storon) qarastyrylǧan.
Al ıs jüzınde ne boldy?
Qorǧau ūsynǧan:
• filologiia ǧylymdarynyŋ doktory Qaiyrjanovtyŋ,
• filologiia kandidaty Tausoǧarovanyŋ qorytyndylary sotpen eskerılmedı.
Al negızgı dälel retınde psihologiialyq mamandyǧy joq filolog Sansyzbaidyŋ saraptamasy alynǧan.
Būl — QR QPK 275-babyn tıkelei būzu bolyp tabylady. Sebebı saraptama mamandyqqa säikes jürgızıluı tiıs. Äitpegende ol QPK 112 babyndaǧy talapqa säikes - jol berılmeitın, ıske qatysty emes aiǧaq bolyp tabylady.
Sot bır taraptyŋ dälelın qabyldap, ekınşısın ysyryp tastaǧan. Būl — jaryspalylyq emes. Būl — aiyptau baǧytyn jüzege asyru dep baǧalanuy tiıs. Būl menıŋ emes, būl konstitusiialyq zaŋnyŋ talaby.
QPK 118-baby: däleldemeler jiyntyǧymen baǧalanuy tiıs.
Al mūnda:
• jalǧyz ǧana kuäger men jäbırlenuşınıŋ sözı bar,
• bıraq olardaǧy kontekst eskerılmegen;
• qorǧau saraptamalary bar,
• bıraq nazardan tys qalǧan.
Apelliasiialyq sot QPK 433-babyn formaldy qoldanyp,
«būzuşylyq joq» dep bır-aq söilemmen şektelgen. Būl — analiz emes. Būl — jai mör basu, iaǧni de facto.
Konstitusiianyŋ 20-baby — söz erkındıgı. Halyqaralyq pakt (ICCPR) 19-bap — pıkır bıldıru qūqyǧy. Bişuinov eşkımdı ūryp-soqqan joq. Eşbır ūltty kemsıtpedı. Tek memlekettık tılde jauap berudı talap ettı.
Al oǧan berılgen jaza — 4 jyl bas bostandyǧynan aiyryp türmege qamau.
Būl — proporsionaldylyq prinsipınıŋ öreskel būzyluy (QK 52-bap).
Būl ıs — ekstremizm turaly emes. Būl ıs — azamattyŋ tıldık qūqyǧy turaly. Būl ükım — qoǧamǧa qauıptı adamǧa emes, öz qūqyǧyn talap etken adamǧa şyǧarylǧan. Sot — tūz boluy tiıs edı. Al būl jerde sol tūzdyŋ özı ...
Sonda bız ne ısteimız?
Anyqtama:
Bişuinov Mirbolat Myrzataiūly - qoǧam belsendısı:
1986 jylǧy Jeltoqsan köterılısınıŋ qatysuşysy;
Käsıbi jurnalist jäne bloger;
Otbasyly, 4 balanyŋ äkesı, onyŋ 2-ı kämelettık jasqa tolmaǧan;
Semei iadrolyq poligonynyŋ zardap şeguşısı;
Būryn sotty bolmaǧan.
«Jurnalistık zertteuler agenttıgı» qoǧamdyq bırlestıgınıŋ töraǧasy.
Käsıbi zaŋger, Älıbek Almabaev
13.02.2026 j.
