Ūlttyq sport pen mädeniettı damytuǧa baǧyttalǧan «Baluan tas» ūlttyq sport türlerı jäne mädenietı akademiiasynyŋ prezidentı, küş mädenietın zertteuşı Abylaihan Qalnazarov «Är auyl – bır baluan tas» atty jalpyhalyqtyq Ündeu jariialady.
Ündeudıŋ negızgı maqsaty – Qazaqstan aumaǧyndaǧy tarihi baluan tastardy ızdeu, ǧylymi tūrǧydan tırkeu, saqtau jäne keŋınen nasihattau arqyly ūlttyq materialdyq mūrany keler ūrpaqqa jetkızu.
Avtordyŋ aituynşa, baluan tastar – qazaq halqynyŋ dästürlı küş mädenietınıŋ bıregei jädıgerlerı. Olar ǧasyrlar boiy el ışınde batyrlar men alyptardyŋ küş synasuyna paidalanylyp qana qoimai, tarihi jadynyŋ, erlık dästürınıŋ jäne ūlttyq ruhtyŋ materialdyq aiǧaǧy retınde saqtalyp kelgen.
Ündeude soŋǧy jyldary köptegen baluan tastardyŋ qūrylys jūmystary, jol salu jäne nemqūraidylyq saldarynan joiylyp nemese joǧalyp bara jatqany aitylyp, olardy saqtap qalu bükıl qoǧamnyŋ ortaq mındetı ekenı atap ötıledı.
«Alyp ta jyqqan, şalyp ta jyqqan» atam qazaqtyŋ bügınge jetken materialdyq-jädıgerlık mūrasy, özı – onsyz da az. Eŋ bolmasa solardyŋ ışınde küş ielerınıŋ közı – baluan tastardy saqtap qalaiyq», – delıngen Ündeude.
Qūjat aiasynda bırneşe jyldan berı jüzege asyrylyp kele jatqan «Qazaq küşınıŋ kartasy» jobasy da tanystyrylǧan. Jobanyŋ mūraty – Qazaqstandaǧy jäne tarihi qazaq qonystanǧan öŋırlerdegı baluan tastardy anyqtap, olardy bıryŋǧai ǧylymi derekqor men kartaǧa engızu.
Sonymen qatar Ündeuge baluan tastardy ızdeu, tırkeu, saqtau jäne nasihattau boiynşa arnaiy ädıstemelık nūsqaulyq qosa berılgen. Onda baluan tastardy anyqtau, tarihi mälımetterdı jinau, tūǧyr-postament ornatu, aqparattyq taqtaişa äzırleu, turistık baǧyttarǧa engızu jäne joǧalǧan mūralardy köşırme arqyly qaita jaŋǧyrtu tärtıbı ūsynylǧan.
Ündeu soŋynda qazaqstandyqtar tuǧan ölkesındegı baluan tastar turaly mälımetterdı jinap, olardyŋ saqtaluyna üles qosuǧa şaqyrylady.
Qazaqstannyŋ estı, ar-namysy bar, zamanynda el qorǧap ötken batyr-paluandar äruaqtaryn ardaqtaityn barşa azamattaryna «Baluan tas» jädıgerlerın ızdep tabu, tırkeu, saqtau jäne nasihattau boiynşa «Är auyl – bır baluan tas» atty bırınşı Ündeu.
Qūrmettı otandastar!
Qymbatty aǧaiyn!
Men sızderge bügın erekşe bır jait jaily, jüregımdı syzdatqan, ūiqymdy bölgen bır mäsele jaily söz qozǧaǧaly otyrmyn. Būl – bızdıŋ Tarǧytai-Möde qaǧandar däuırınen bastau alyp, saq pen ǧūn, türkı-moŋǧol, qazaq ūlystary myqtylarynyŋ erlıgı men küş-quatynyŋ kuäsı bolǧan, ǧasyrlar boiy dala tösınde ünsız jatqan baluan tastar turaly.
Baluan tas degen ne?
Baluan tas – qazaq halqynyŋ dästürlı küş mädenietınıŋ HH ǧasyrǧa deiın jetken teŋdessız mūrasy. Auyl-auylda, köpşılık jinalǧan jerde alyptar küş synasyp, eldı de, erdı de moiyndatu üşın, erek märtebe alu üşın, el namysyn qorǧau üşın kötergen osy zıl tastar – töl tarihymyzdyŋ tas betıne basylǧan betterı. Salmaǧy 50 kelıden bır jarym tonnaǧa deiın baratyn mūndai är tastyŋ artynda bır-bır erlıktıŋ, bır batyrdyŋ, bır öŋır men aimaqtyŋ, auyldyŋ maqtanyşynyŋ tarihy jatyr. Ol tastardy kötergen quatty qoldar – bügıngı modern ūrpaqtyŋ arǧy tegı, olardyŋ esım-soilary köbıne ūmyt qalyp, tastary joq bolyp bara jatyr.
Bügınde bız tarihi eskertkış degende säulettı ǧimarattar men qaşalǧan ia qūiylǧan müsınderdı elestetemız. Alaida tas qaşau, müsın qūiu önerı kenje damyǧan zamandarda türkıler Ūly dala keŋıstıgınde osyndai tabiǧi tastardy qandai da bır oqiǧaǧa bailanysty atap, ony ruhani eskertkış pen aqparat taspasyna ainaldyrǧan.
Bıle bılsek, būl – bızdıŋ babalarymyzdyŋ özındık «eskertkış qaldyru tehnologiiasy» edı.
Sondyqtan, qaisy «Baluantas» bolmasyn, jai tastar emes, Baba Tüktı Şaşty Äzizden bastap Qajymūqan, Baluan Şolaq, İmanjüsıp syndy neşeme jüzdegen äulie-bahadürlerdıŋ qolynyŋ taby qalǧan jädıgerler.
«Qazaq küşınıŋ kartasy» jobasy
Osy qasiettı mūrany saqtap qalu maqsatynda bız – 2019 jyldan beiresmi, resmi 2025 jyldyŋ nauryzynan «Qazaq küşınıŋ kartasy» atty auqymdy jobany bastadyq. Jobanyŋ maqsaty qarapaiym ärı tereŋ: Qazaqstannyŋ är öŋırınde saqtalǧan baluan tastardy tauyp, olardyŋ tolyq tarihyn jazyp, esımderı bailanysty batyr-paluandardy anyqtap, osy miras-mūrany Täuelsızdık ideiasyna qyzmet etetın ärı bükıl el töbesıne tūtatyndai etıp kartaǧa tüsıru.
Jyldar boiy jinaqtaǧan derek, ötkızgen zertteu nätijesınde, bız, baluan tastardy män-mazmūnyna qarai bes topqa bölıp jıktedık. Būl – jäi ǧylymi toptastyru ǧana emes, är taspen bailanysty tarihty dūrys tüsınudıŋ, dūrys tırkeudıŋ jäne dūrys nasihattaudyŋ kıltı:
Bırınşıden – jattyǧu üşın kötergen baluan tastar. Būl – bügıngı gantel men ştanganyŋ arǧy atasy, ata-babamyzdyŋ būlşyq etın şyŋdap, dene küşın damytqan qarapaiym da qasiettı qūraly. Aitalyq, Qojan jäne Mänjı batyrlar mūrasy osyǧan jatady.
Ekınşıden – oiyn tastary. Onyŋ ışınde Qajymūqan, Baluan Şolaq sekıldı alpauyttarymyz küş oiyny retınde ūstaǧan tastar bar. Būl tastar – sahnalyq-dalalyq oiyn-sauyq pen küş körsetudıŋ, erlerdıŋ qauymǧa qosylu saltynyŋ kuäsı.
Üşınşıden – ötınış-tılek boiynşa kötergen tastar. Mysaly, Qajymūqan babamyz kötergen, bügınge deiın joǧalmai jetken köptegen tas osyndai. Baianauyl jerınde tıgınen şanşylyp tūrǧan äigılı tas – däl sol qauym tılegınıŋ materizasiialanǧan ızı. Halyq mūndai tastardy jürekjardy tılek-mūratpen, ızgı köŋılmen bailanystyrady.
Törtınşıden – ereges-bäseke üşın kötergen tastar. Aitalyq, Kenesary hanymyzdyŋ ınısı Nauryzbai batyr men Qoŋyrat Tölebaidyŋ Sozaqta saiysyp kötergen ataqty Qyzyl tasy. Mūndai synaqtarda tek er-azamattyŋ küş-qairaty ǧana emes, onyŋ äleumettık bedelı, tıptı el men el, jer men jer arasyndaǧy abyroi synǧa tüstı.
Besınşıden – dau şeşu üşın köterılgen mämıle tastary. Būl tastar elaralyq daudy ädıl şeşudıŋ qūraly bolǧan. Kerei Köbegennıŋ Zaisan öŋırınde qalmaqtarmen jer dauyn şeşken Kökşūbar tasy, Kürşımdegı Kökjal Baraqtyŋ «Qamal tasy» – osyndai ädıldık tarazysynyŋ mäŋgılık eskertkışterı.
Mıne, osy bes sanattyŋ ärqaisysy – halqymyzdyŋ küştık tarihyndaǧy bır-bır bettıŋ aşyluy. Bıreuı densaulyq pen küş filosofiiasyn, bıreuı oiyn-sauyq dästürın, bıreuı tılek pen senımdı, bıreuı erlık pen namysty, al bıreuı ädıldık pen mediasiia, bıtımgerşılıktı paş etedı. Osy bes sanattyŋ bıreuı älı ornynda tūr, bıreuı muzei qoryna ötken, al bıreulerınıŋ tek estelıgı ǧana qalǧan.
Aşy şyndyq: jädıgerlerımız joǧalyp barady
Bıraq qymbatty jūrtym, aşy şyndyqty da aitpasqa bolmaidy. Jyl ötken saiyn, ai ötken saiyn, tıptı kün ötken saiyn bız bır tastan aiyrylyp jatyrmyz. Keibırı üi nemese jol salu, qūrylys jürgızu kezınde baiqausyzda joiylyp kettı. Keibırı jai ǧana «bos jatqan tas» dep sanalyp, ornynan köşırılıp, ız-tüssız kettı. Keibır auyldarda baluan tas turaly tek qarttardyŋ esınde ǧana saqtalǧan äŋgıme qaldy. Tas ta joq, belgı de joq.
Bız – ärbır ainalymda jaŋa tas tabamyz, alaida sol sätte-aq basqa bır öŋırden bır tastyŋ joǧalǧany turaly habar keledı. Mysaly, «Qazaq küşınıŋ kartasy» jobasy resmi jariialanǧan uaqyttyŋ özınde-aq ekı kielı tastan airylyp qaldyq. Bırınşısı – Jaŋaqorǧanda üi qorşauynyŋ fundamentıne traktor kobyşymen üstınen ūrylyp, maidalanyp, sementtelıp qūiylyp kettı. Taǧy bırı – äigılı «Dälelhan paluan tasy» üstınen avtoban tüsıp, asfalttalyp, ūşty-küilı joǧaldy. Būl – tarazynyŋ ekı basy teŋ tüspei jatqan aiausyz jarys. Al uaqyt bızge qarsy jūmys ıstep jatyr.
Menıŋ jeke esepteuımşe, baluantastar fizikalyq türde būl künge öte az jettı. Bügıngı qazaq memleketı şekarasynan keŋırek, Resei, Moŋǧoliia men Qytai, Qyrǧyzstan men Özbekstan, Türkımenstandaǧy qandastarymyz mekendeitın şet ölkelerdı qosa alǧanda, assa 300 şamasynda ǧana bar. Odan azyraq ta, köbırek te boluy mümkın. Bıraq tazdyŋ seldır şaşyndai öte az.
Nege jalǧyz ıs atqarǧannan, köp bolyp kırısken tiımdı?
Men öz basym, ärıptesterım jäne az ǧana top adammen bırge būl jolda bırneşe jyl jürdım. Aimaqtan-aimaqqa sapar şektım, qarttarmen söilestım, mūraǧattardy aqtardym. Alaida moiyndauym kerek: jalǧyzdyŋ küşı jetkılıksız. Bır adamnyŋ, tıptı bır toptyŋ aiasy bükıl Qazaqstannyŋ keŋ-baitaq jerın tügel aralap şyǧuǧa jetpeidı. Al tas joǧalu – küte tūrmaidy. Bız baiau qozǧalsaq, tarih bızden būryn marafonşy tärızdı ekpındep jügırıp ketedı.
Sondyqtan men bügın naqty, aşyq türde aitamyn: būl ıs – jalǧyz kısınıŋ emes, bükıl ūlttyŋ ısı boluy kerek. «Jalǧyzdyŋ jaǧy joǧalsa da tabylmas, köptıŋ oǧy joǧalsa da tabylar». Sol sebeptı, «Är auyl – bır baluan tas» ūranyn ortaǧa tastaimyn!
Nemqūrailylyq – eŋ ülken jau
Mūny aitqanda jüregım qatty auyrady: bız keibır öŋırlerde bilık ielerınıŋ, keibır qaltaly, mümkındıgı mol azamattarymyzdyŋ būl ıske degen nemqūraidylyǧyna tap boldyq. Oblys, audan men auyl basşylary, mäslihatşylar «Menıŋ ısım emes» dep qol sermeidı, al bır meiramhanaǧa aqqoltyǧyn ertıp barǧany bır säulet eskertkışın tūrǧyzuǧa jetetın qarjymen teŋ ırı käsıpker baluan tasqa qarapaiym ǧana bır tūǧyr ornatuǧa jaramaidy.
Al eŋ qynjyltatyny – sol tasty bır kezderı kötergen batyr-paluandardyŋ öz ūrpaqtary, nemere-şöberelerı, jekjattary būl mūraǧa selqos qaraidy. Äulet estelıgıne jarty tiyn şyǧarmaq tügılı, titımdei derek beruge uaqyt tappaidy. Olardyŋ keibırınıŋ tüsınıgınşe, aidaladaǧy Astanadan Abylaihan ūşyp kelıp, bärın tügendep, tügeldep, hattap rettep ketuı kerek. Atasynyŋ erlıgımen bailanysty jädıger tas topyraqqa kömılıp, şöp basyp, ūmyt bolyp jatqanda, ündemei syrtynan ǧana baqylap qarap otyru – ūiattyŋ ūiaty. Ata-baba amanatyn saqtamau – keler ūrpaq aldynda jauapsyzdyq.
Būl rette turizm men sportqa, mädenietke qūzıretı boiynşa tıkelei jauapty basşylardy tılge tiek etudıŋ özı artyq. Qaptaǧan küştık sport türlerı töŋıregındegı qorlar men federasiialar, assosiasiialar ökılderınıŋ sol jarys ötkızuden äzırge qoly timei jatyr. Şet-şegı joq saiystary men jarystary, turnirlerın ötkızıp aluyn kütıp jürmız. Qazaq küresı ainalasyndaǧylar «ündı men parsy, kuba-braziliialyqtarǧa ūlttyq küresımızdı üiretıp, tälımınen ötkızıp bolsyn» dep, olardy da mazalamai jürmız.
Amal neşık, olarǧa bızdıŋ bastamalarymyz zamanaui jazuşy Erlan Ospan aitpaqşy, «tuyndy emes, quyndy» körınedı. Öz kezegınde mūnyŋ bärınıŋ män-maŋyzyn tüsınu üşın deŋgei kerektıgı de ras.
Endı ne ısteu kerek?
Däl osy sebepten bız jalaŋ sözben şektelmei, halyqqa arqa süieudı jön körıp, naqty, jüielı äreket josparyn – tolyq nūsqaulyqty äzırledık. Onda ärbır ideialy azamat, ärbır top, ärbır öŋır ökılı ne ısteu kerektıgı qadam-qadammen körsetılgen:
1. Izdeu jäne tırkeu – öz aimaǧyŋyzdaǧy baluan tasty tauyp, onyŋ tarihyn, ölşemın, esımı bailanysty tūlǧalardy tolyq anyqtap, bızge habarlasu;
2. Nasihattau – tapqan aqparatty äleumettık jelı men BAQ arqyly jūrtşylyqqa jetkızu;
3. Saqtau jäne abattandyru – tasqa tūǧyr ornatu, ainalasyn körkeitu, tarihyn jazu arqyly ony turistık-sporttyq nysanǧa ainaldyru;
4. Joǧalǧan jädıgerlerdı qalpyna keltıru – tas joǧalǧan, bıraq deregı saqtalǧan jaǧdaida maket-köşırmesın jasap, jergılıktı muzei ne mektepte ornatu;
5. Būrynnan belgılı jädıgerlerdı jaŋǧyrtu – muzeide nemese tūǧyrda tūrǧan tastardyŋ mälımetın tolyqtyryp, jalpy derekqorǧa qosu.
Būl nūsqaulyqty bız op-oŋai, ärkım paidalana alatyndai etıp jasadyq. Ony oqy, tüsın, öz ortaŋa tarat.
Tüpkı söz
Qūrmettı otandas pen qandas!
Sızden sūraitynym köp emes – öz auylyŋyzdy, öz audanyŋyzdy bır barla. Balalyq şaǧyŋyzda estıgen «Myna tasty pälen batyr kötergen eken» degen äŋgımenı eske tüsırgın. Sol tas älı tūr ma? Tūrsa – ony qorǧau paryz Tūrmasa – onyŋ el esınde qalǧan mälımet-aqparatyn jazyp alyp, bızge jıber ne jariiala!
Baluan tas – tek jatqan qūr tas emes. Ol – bızdıŋ kım ekenımızdı, qandai küş-quatqa ie bolǧanymyzdy bır auyq eske salatyn tarihymyzdyŋ naqty aiǧaǧy. Ony saqtamasaq, bız tek tasty emes, özımızdıŋ kım ekenımızdıŋ bır bölıgın de, ılkı qaharmandyq älemımızdıŋ bır mozaikasyn da joǧaltamyz.
El bolyp jūmylaiyq. Uaqyt ötıp barady. Tas joǧalyp barady. Bıraq erık bolsa, amal tabylady.
«Alyp ta jyqqan, şalyp ta jyqqan» atam qazaqtyŋ bügınge jetken materialdyq-jädıgerlık mūrasy, özı – onsyz da az. Eŋ bolmasa solardyŋ ışınde küş ielerınıŋ közı – baluan tastardy saqtap qalaiyq!
«Qazaq küşınıŋ kartasy» – būl sızdıŋ de ıs!
Qalys qalma, atsalys!
Qūrmetpen,
Abylaihan Qalnazarov, «Baluan tas» ūlttyq sport türlerı jäne mädenietı akademiiasynyŋ prezidentı, küş mädenietın zertteuşı
