Bırneşe ıs-şarada jüzdesıp, jaqynyraq tanysqan soŋ, Martin myrzanyŋ qazaq tılın üirenu täjıribesı men britandyq dünietanymyna qyzyǧyp, «Adyrna» üşın arnaiy sūhbat aludy jön kördım.
Lids universitetındegı kezektı konferensiiaǧa onlain tırkelıp bolǧanym sol edı, bır kezde akademiialyq resmi poştama hat keldı. Joldaǧan Martin Ward degen aǧylşyn azamaty ekenın kördım. Bıraq taqyryby qazaqşa, «Salamatsiz ba» dep tūrdy... Qazaq tılın bıletın ärıptes ǧalym – Martin Uord myrzamen tanystyǧymyz osylai bastaldy. Ol – Lids universitetındegı Tıl, mädeniet jäne qoǧam mektebınıŋ (School of Languages, Cultures and Societies) professory.
– Martin myrza, osydan tört ai būryn, sız basqaratyn COIL Showcase ıs şarasyna tırkelgenımde, «Salamatsiz ba» degen taqyryp qoiyp, hat jazǧan edıŋız. Şyny kerek, men sol kezde ärı taŋ qaldym, ärı qazaqşa bıletın aǧylşyn ǧalymymen tanysqanyma qatty quandym. Al sız menıŋ aty-jönımdı körgende, alǧaş ne oiladyŋyz?
– İä, men bırınşı ret sızdıŋ aty-jönıŋızdı körgen kezımde men myna kısı sözsız qazaq dep oiladym. Öitkenı men būryn Qazaqstanda bolǧanmyn, qazaqtardy bılemın. Sodan qazaqtyŋ esımın körgenıme quanyşty boldym. Jalpy, men osy Lids universitetınde 9-10 jyldai jūmys ısteimın. Sol jyldar ışınde bırneşe qazaqpen tanystym. Magistraturada oquǧa kelgen nemese sız siiaqty şaqyrylǧan qonaq-ǧalym bolyp kelgender boldy. Bıraq jalpy alǧanda, būl universitetke qazaqtar öte az keledı. Sol sebeptı qazaqtarmen jiı kezdesıp, söilesudıŋ oraiy onşa köp emes. Al sätı tuyp jatsa, kezdestırgenıme sözsız quanyşty bolamyn.
– Köŋılıŋızge köp raqmet! Al özıŋız qai salanyŋ mamanysyz? Ne üşın naqty sol salany taŋdadyŋyz?
– Sarapşylyq baǧytym – audarma ısı. Men mädenietaralyq dialog pen mädenietaralyq kommunikasiiany öte qyzyqty sala dep sanaimyn. Soŋǧy otyz bır jyldan berı qytai tılı men japon tılınıŋ mamany bolyp qyzmet etıp kele jatyrmyn. Audarma ısı – adamdardyŋ bır-bırınıŋ tılı men mädenietın tüsınude öte zor röl atqaratyn maŋyzdy sala. Audarma jasau jäne ony qalai oqytu boiynşa därıs beremın. Sonymen qatar bos uaqytymda özım de audarma jūmystaryn jasaimyn. Qytai jäne japon kıtaptaryn aǧylşynǧa audaramyn. Osynyŋ bärı menıŋ qytai jäne japon tılderın odan saiyn tereŋırek tüsınu daǧdymdy odan ärı damytady. Men – sondai-aq universitettegı halyqaralyq SOIL baǧdarlamasynyŋ jetekşısımın. Būl joba bır universitettıŋ studentterın ekınşı eldegı studenttermen ömırde körmese de, onlain oqu qūraldary arqyly bailanystyruǧa jol aşady. Aǧylşyn tılı qazırgı taŋda bükıl älem üşın älemdı jaqsyraq tanu joly ǧoi. Al sony özge eldegı şynaiy adamdarmen şynaiy äŋgımelese otyryp jüzege asyrsa, ǧanibet emes pe? Jalpy, älemdı tanu, adamdarmen bailanys ornatu jäne şet tılderın üirenudıŋ men üşın maŋyzy zor. SOIL jobasy arqyly sol mümkındıktı bükıl studentterge bere alatynymyzǧa quanyştymyn. Sol sebeptı de būl – menıŋ süiıktı ısım.
– Öte jaqsy. Osy oraida sız audarma jasaǧan kıtaptar turaly da bıle otyrsaq.
– İä, men bırneşe kıtapty audaryp, jariialadym. Qytai romandaryn aǧylşynǧa audardym. Onyŋ ışınde Qytaidyŋ saiasi diskursy turaly kıtaptar da bar. Sonymen qatar japonnyŋ audarma jobasyna da atsalysyp, japonnyŋ 1100 bettık soǧystaǧy äskeri qūjatyn audardym. Qytaidyŋ Szilin provinsiiasyndaǧy būrynǧy Japoniia bilıgı turaly. Sol kezde imperiialyq Japoniia turaly köbırek bıldım. Ol audarma jūmysym üş tom bolyp şyqty. Älı de jalǧastyryp kelemın.
– Sızdıŋ poliglot ekenıŋızden habardarmyn. Jalpy qanşa tıl bılesız?
– Ädette men būl sūraqqa 8 tıl dep jauap beremın. Aǧylşyn, qytai, japon, qazaq, ispan, fransuz, nemıs jäne filippin tılı. Negızı odan da köp tılderdı üirengenmın. Bıraq eger men sol tılde äŋgıme-düken qūra alsam ǧana men ol tıldı bılemın dep aitamyn. Degenmen ol tılderımnıŋ de deŋgeiı ärtürlı.
– Sonşa köp tıl bıledı ekensız. Qandai keremet!
– Qūdaiǧa şükır! /Küledı/
– Lids universitetınde qaşannan berı jūmys ısteisız? Sızge būl oqu orny nesımen ūnaidy? Būl oqu ordasynyŋ qandai qūndylyǧy sızge jaqyn?
– Men Lids universitetınde jūmys ıstegelı toǧyz jyl boldy. Bıraq oǧan deiın 18 jas kezımde būl universitetke student bolyp oquǧa tüsıp, japon tılı men qytai tılın oqyǧan bolatynmyn. 1999 jyly oquymdy bıtırdım de, Aziiaǧa kettım. On alty jyldai sol jaqta ömır sürdım. Negızı men qaitadan bır künı Lids universitetıne oralamyn, osy jerde jūmys ısteimın dep müldem oilaǧan joqpyn. Bıraq qūdaiǧa şükır, osynda keldım. Būl universitettı öte jaqsy köremın. Ärine, özımnıŋ student kezımdegı estelıkterım, alǧan täjıribem bar, ol tüsınıktı. Degenmen, būl oqu ordasyndaǧy ärıptesterdıŋ bır-bırımen öte joǧary därejede, käsıbi tūrǧyda jüzege asyratyn qarym-qatynasyn qatty baǧalaimyn. Janaşyrlyq, qamqorlyq tanytady, ol men üşın öte maŋyzdy. Naǧyz halyqaralyq universitet. Özım därıs bergen kezde, köp studentpen jūmys ısteimın, solarǧa qoldau bıldırgendı de jaqsy köremın. Olardyŋ oŋ nätijemen oqu bıtırıp jatqanyn köru – bır ǧanibet.
– Al Qazaqstanǧa alǧaş qaşan keldıŋız, qanşa uaqyt tūrdyŋyz? Qazaq tılın üirenuge ne türtkı boldy?
– Men bırınşı ret Qazaqstanǧa 2000 jyly bardym. Qaŋtar aiy edı. Jiyrma alty jyldan astam uaqyt ötıptı. Sol kezde Şymkentte 7 ai boldym. Qazaq otbasymen bırge tūrdym. Olar aǧylşyn tılın bılmedı. Men de alǧaşynda qazaqşa bılmedım. Col jetı ai boiy qazaq tılınen aptasyna tört ret sabaq aldym. Aldymen jai-jai qazaqşa oqudy üirenıp bastadym, är keşte sol otbasy müşelerımen söilesetınbız. Sol üidıŋ balalarynyŋ surettı kıtapşalaryn qolyma alyp, «Mynau ne?» «Anau ne?» dep sūrap otyratynmyn. Sol arqyly aqyryn-aqyryn qazaqşa üirenıp kettım. Sol kezde men özım üşın bır tyŋ jaŋalyq aştym: qazaq tılınıŋ grammatikasy men japon tılınıŋ grammatikasynyŋ jaqyn jerlerı bar. Ekı tıldıŋ qūrylymy ūqsaidy eken. Mysaly, «SonY kördım», «Anau jerGE bardym degen söilemdegı jalǧaudyŋ qoiyluy japon tılımen bırdei. Sondai-aq ekı tılde de baiandauyş söilemnıŋ soŋynda keledı. Sondyqtan, qazaqşa oqyǧan kezde, japon tılındegı erejeler esıme tüsıp, maǧan bıraz oŋaiyraq boldy.
Şymkentte tūrǧanymda «Sälem» atty aǧylşyn kıtaphanasynda kün saiyn «Söilesu klubyn» da jürgızdım. Oquşylar men studentterge arnaldy. Sol jerde qazaq jastarymen tanystym. Men Qazaqstanǧa alǧaş barǧanda, aldymda taŋdau tūrǧan edı: orysşa oqiyn ba, qazaqşa oqiyn ba degen. Bıraq Qazaqstanǧa kelıp tūrsam, sözsız qazaqşa oquym kerek dep şeştım.
– Bärekeldı! Al Şymkenttı öz qalauyŋyzben taŋdadyŋyz ba, älde bıreu-mıreu keŋes berdı me?
– Solai. Bır britandyq NGO /ükımettık emes ūiym/ osy kıtaphanany basqardy. Solar menı şaqyrǧan bolatyn. Şymkent bolsa da, men üşın ol jaqtyŋ qysy öte suyq körındı. Al jazy öte ystyq edı, +42 gradus boldy. Ekı myŋynşy jyl bolǧandyqtan, ol kezde qazırgıdei smartfon men internet te joq edı. Men Şymkenttı öte jaqsy körıp kettım. Älı esımde, Nauryzdy qalalyq stadionda festival retınde ötkızdı. Men Şymkentte tūrǧan kezımde, Türkıstan men Almatyǧa da bardym. Bıraq Astana jäne basqa qalalarǧa jol tüspedı.
– Al sızge jaŋa älgınde aityp ötken qazaq tılı sabaqtaryn kım ötkızdı?
– Mektep mūǧalımı sabaq berdı. Äsılınde, bır kısı onymen tanystyrdy. Ädıs-täsılı ūnady, jaqsy boldy. Özım de zor qūlşynyspen, energiiamdy salyp tūryp oqydym. Bır kıtabymyz boldy, atauyn ūmytyp tūrmyn. Mätınder jinaǧy bolatyn. Sol boiynşa ol mūǧalım maǧan üirettı. Menıŋ qazırge deiıngı eŋ tez üirengen tılım qazaq tılı boldy. Öitkenı men sol eldıŋ özınde tūrdym. Taza qazaqtıldı otbasymen bırge ömır sürdım. Aptasyna 4 ret käsıbi mamannan sabaq aldym. Osynyŋ barlyǧy tıl üirenuge öte jaily orta jasady. Sodan keiın 4 aidyŋ ışınde men qazaq tılınde erkın pıkır bıldırıp, äŋgımelese alatyn deŋgeige jettım.
– Martin myrza, Qazaqstandy qandai el dep sipattar edıŋız? Barynşa şynaiy pıkırıŋız kerek.
– Men Qazaqstannan 2000 jyly kettım. Sodan keiın tek 2007 jyly Almatyǧa bır aptaǧa bardym. Odan keiın älı barmadym. Sondyqtan ol eldı körmegenıme 19 jyl bolyp qaldy. Qazaqstan qazır qalai, ony men bılmeimın. Bıraq estuıme qaraǧanda, köp damyǧan siiaqty. Körgım keledı. Bıraq bır närse anyq, Qazaqstan – öte ülken el. Onyŋ aluan türlı taulary, erekşe sūlu jerlerı jäne taŋǧalarlyqtai tegıs, keŋ dalasy bar. Bıraq salystyrmaly türde sol ülken jerdıŋ adamy onşa köp emes desek bolady. Al mädenietı men qonaqjailylyǧy men üşın ūmytylmastai mänge ie. Mysaly, Şymkentte bolǧan kezde, qazaq dosymnyŋ üiıne qaşan barsam da, ol menı qūşaq jaia qarsy alyp, dastarhan jaiyp, tamaq daiyndady. Angliiada sız bılesız, olai ıstemeidı. «Nege keldıŋ? Nege telefonmen aitpadyŋ?» deuı mümkın. /Küledı/ Bıraq Qazaqstannyŋ adamdary qaşan bolsa da üiıne şaqyryp jatady. Dastarhanyna köp närse qoiady. Ol adamdy jaqsy bılmese de, oǧan öte-möte qonaqjai jäne aqjarqyn. Būl şynymen de taŋqalarlyq. Ünemı jyly äsermen eske alamyn. Osy närseler menıŋ jüregımnen ülken oryn alǧan.
– Sız tek Qazaqstandaǧy ǧana emes, Şyŋjaŋdaǧy qazaqtardyŋ da üiınde bolyp, qazaqşa jaqsyraq üirenuge mümkındık alǧan jansyz. Olar kımder edı, sol täjıribeŋız turaly da aita otyrsaŋyz.
– İä, men 2012 jyly Şyŋjaŋǧa baryp, 3-4 jyldai boldym. Jaldamaly üide tūrdym. Qazaq tılın taǧy da ekı jyldai oqydym. Odan keiın sol universitette aǧylşyn tılınen sabaq berdım. Bıraq Qytaida qazaq ärpı basqaşa boldy. Arab älıpbiımen üirenuge tura keldı. Bıraz qiyn boldy, öitkenı Qazaqstanda kirilşemen oqyǧan edım, endı sol qazaq tılın müldem basqa ärıppen oqydym. Ol men üşın erekşe, bıregei täjıribe boldy. Mende jaqsy mūǧalım boldy: 60 jasqa jaqyndaǧan qazaq aqsaqal. Universitette sabaq berdı. Qazırge deiın onyŋ sözderı menıŋ esımde bar. Ol «Qazaqtarda bır söz bar...» degen mysaldy jiı aitatyn. «Su ışken qūdyǧyŋa tükırme» nemese «Balaly üi – bazar» siiaqty köptegen maqal-mäteldı sodan üirendım. Negızı ol professor tıl mamany emes edı, bıraq qazaq bolǧandyqtan, sol jerde oqyp jatqan şeteldık bılım aluşylarǧa qazaq tılınen sabaq berdı. Bır baiqaǧanym, Şyŋjaŋnyŋ qazaqşasynyŋ aityluy men üirengen Şymkent qazaqşasynan bıraz bölek eken. Mysaly, «şyǧady» degen sözdı ol jaqta «chyǧady» dep aitty. Taǧy bır erekşelıgı, Qazaqstannyŋ qazaqşasynda orys tılınen kelgen sözder bar. «Maşina», «zauyt» degen siiaqty. Bır qyzyǧy, qytaidyŋ qazaqşasynda da qytaidan enıp, sıŋıp ketken bırneşe söz bar eken.
– Sız – Angliiada tuyp, osynda ösken naǧyz aǧylşynsyz. Maǧan sızdıŋ dünietanymyŋyz qyzyq bolyp tūr. Tuǧan elıŋız turaly pıkırıŋız qandai jäne balalaryŋyzdy qandai qaǧidamen tärbieleisız?
– Būl öte ülken sūraq eken. İä, men Angliiada tudym, ärine. Osynda östım. Bıraq qytaişa, japonşa, qazaqşa oqyp jürgen kezımde 16 jyl Aziiada tūrdym ǧoi. Sol sebeptı bolar, menıŋ dünietanymym basqa britandyqtarǧa ūqsamaidy dep oilaimyn. Tarihty bıraz bılgendıkten, Angliianyŋ koloniialyq ötkenınen azdap habardarmyn. Sol sebeptı elımnıŋ ol otarlyq saiasatyna syndarly közqaras ūstanamyn desem bolady. Tuǧan elıme ärtürlı taraptan qarai alamyn. Bırınşıden, Gonkong qalaişa britandyq koloniiaǧa ainalǧanyn bılgende, alǧaşynda taŋ qaldym. Ol kezde 17 jasta edım. Sodan kei närsege közqarasym özgere bastady. Onyŋ üstıne 16 jyl syrtta boldym. Qazır men mynany tüidım: menıŋ elımnıŋ jaqsy qūndylyǧy da öte köp, sonymen qatar bıraz olqylyǧy da bar. Bır qyzyǧy, bız şyn mänındegı bar küiımızden de maŋyzdyraqpyz, ülkenırekpız dep oilaimyz. Al negızı bızge balans kerek dep sanaimyn. Mysaly, men osy jaqta «Britaniia Qytaimen bäsekeles» degendı estimın. Al ol ideia aqylǧa syimaidy, negızı. Bız – kışkentai ǧana memleketpız.
Ekınşı jaǧynan alǧanda, bız dästürlı türde abyroi, adaldyq, keşırımdı bolu, meiırım, qaiyrymdylyq siiaqty qūndylyqtardy qūrmet tūtatynymyzǧa rizamyn. Olardyŋ bırazy hristian dınınen sıŋgen qūndylyqtar bolyp sanalady.
Al ata-ana retınde balalarymyz meiırımdı, jomart, qamqor, keşırımşıl, özgelerge qol ūşyn beruge äzır balalar bolyp össe deimız. Mysaly, menıŋ balalarym öte bai bolsa, men üşın ol asa maŋyzdy emes. Maǧan maŋyzdysy – olardyŋ ömırınıŋ män men mazmūnǧa toly boluy. Özgerıske, transformasiiaǧa ikemdı boluy, özgelerdı tyŋdai aluy. Menı olardyŋ ülken üilı boluy, qymbat kölıktı boluy qyzyqtyrmaidy, öitkenı ol närseler şynaiy ömır emes, sondyqtan adamdy şyn baqytty etuge därmensız. Özımşıl ambisiia qajet emes dep sanaimyn.
– Şynaiy pıkırıŋızge raqmet. Endı sız jetekşılık etetın jobaǧa taǧy da oralyp, keŋırek toqtala ketseŋız. Ony Qazaqstan universitetterımen bırge atqaruǧa bola ma? Menıŋ elımdegı oqytuşylarǧa ne aitar edıŋız?
– İä, būǧan deiıngı sözımde aityp ötkenımdei, men qazırgı uaqytta Lids universitetındegı bırlesken onlain halyqaralyq oqytu (COIL) baǧyty boiynşa jūmysty basqaramyn. Sondai-aq Ūlybritaniiada UniCOIL dep atalatyn jelınıŋ negızın qaladym. UniCOIL – Ūlybritaniia men İrlandiiadaǧy COIL jelısı. Bız Ūlybritaniia men İrlandiianyŋ oqu oryndaryn bırıktırıp, COIL ädısın damytu baǧytynda jūmys ıstep kelemız. Ärine, men būl ädıstıŋ barlyq jerde qoldanylǧanyn qalar edım. Älemnıŋ köptegen universitetı COIL ädısın sättı paidalanyp keledı. Sondyqtan būl jaŋadan paida bolǧan närse emes, bıraq menıŋşe, onyŋ älı de mol mümkındıgı bar.
Qazaqstanda COIL qanşalyqty qoldanylatynyn naqty bılmeimın. Menıŋ joramalymşa, ol azdap qoldanylady, bıraq keŋ kölemde emes. Jaqynda UNITAR (United Nations Institute for Training and Research – BŪŪ-nyŋ Oqu jäne zertteu instituty) ökılı aityp ötkendei, «Bız studentterımızge oqşaulanǧan jüielerde bılım berıp jatyrmyz, bıraq olar oquyn bıtırgen soŋ, jahandyq deŋgeide bailanysqan ortada jūmys ısteitın bolady». Iаǧni bızdıŋ studentterdı qazır qalai oqytatyp jatqanymyz – olardyŋ keiın jūmys ısteitın ortasyna tolyq säikes kele bermeidı degen söz. Köp adamnyŋ jūmysy jahandyq deŋgeide özara bailanysqan, al bılım beru jüiemız köbıne däl soǧan sai bailanyspai tūr. Sondyqtan studentterge jahandyq bailanysqan ortada bılım alu mümkındıgın beru är el üşın maŋyzdy. Qazaqstan da basqa elderdegı joǧary oqu oryndarymen ornatqan yntymaqtastyǧyn paidalanyp, COIL ädısın studentterdı oqytuǧa engızse bolady.
Būl joba Ortalyq Aziiadaǧy, Europadaǧy nemese Aziiadaǧy basqa serıktestermen bırlesıp jüzege asuy mümkın. Qazaqstannyŋ ornalasqan jerı de būl tūrǧydan öte qolaily. Sebebı uaqyt beldeulerın eskersek, ondaǧy universitetter Aziiadaǧy jäne Europadaǧy oqu oryndarymen oŋai jūmys ıstei alady. Uaqyt aiyrmaşylyǧy da tym alşaq emes: şamamen üş, tört nemese bes saǧat qana boluy mümkın. Sondyqtan Qazaqstandaǧy qandai da bır oqytuşy nemese akademik osy taqyrypty ärı qarai talqylaǧysy kelse, men quana söilesuge daiynmyn. Olarmen äŋgımelesıp, osy baǧytta qalai qoldau körsete alatynymdy bırge qarastyruǧa bolady. Universitettegı resmi paraqşam kelesıdei: https://ahc.leeds.ac.uk/languages/staff/1225/professor-martin-ward
– Al endı soŋǧy sūraǧym. Qazırgı studentter qatty özgerıp kettı degen pıkır bar. Oqytuşy ǧalym retınde osy pıkırge qalai qaraisyz?
– Menıŋ oiymşa, qazırgı studentter ärdaiym aldyŋǧy buynnan özgeşe bolady, al aldyŋǧy buyn da özınen būrynǧy buynnan basqaşa bolǧan. Sebebı olar ömır sürıp, ösıp kele jatqan älem ärtürlı jäne ol ünemı özgerıp otyrady. Äsılınde, qazır universitetke tüsıp jatqan studentter internetsız älemdı bılmeidı. Olar smartfon bylai tūrsyn, ūialy telefonsyz älemnen de habarsyz. TikTok, Facebook nemese Instagram joq älemdı elestete almaidy. Sondyqtan, ärine, olar özgeşe, öitkenı olarǧa erte jasynan türlı qūral yqpal ettı.
Qazır balalarǧa smartfondy tym erte jasta beretın jaǧdai öte keŋ taralyp kettı dep oilaimyn. Ärkımnıŋ öz közqarasy bar, bıraq menıŋ oiymşa, smartfon men internettıŋ jastarymyzǧa tigızetın yqpaly men qaupı öte zor. Bız, eresekter, balalarymyzdy osy tehnologiialarǧa jäne qazır jasandy intellekt älemıne qalai engızetınımızge ülken jauapkerşılıkpen qarauymyz kerek. Ata-ana retınde de mındetımız öte zor. Balalarymyzdy būl älemnen oqşaulap, jasyryp qoiu emes, kerısınşe, olarmen bırge osy joldan ötuımız, olarǧa osyndai älemde özderın qalai qorǧap, qalai dūrys äreket etu kerektıgın üiretuımız kerek.
Ärine, älem özgerıp jatyr, tehnologiia özgerdı, sondyqtan studentterdıŋ täjıribesı de özgerdı. Būryn tıl üirengen kezde, bız oqulyqtarmen jäne qaǧaz sözdıktermen jūmys ısteitınbız. Al qazır telefondy bır närsege baǧyttai salsaq, ol bızge bırden tüsındıre bastaidy. Būl, ärine, paidaly ärı yŋǧaily. Bıraq ol sol närsenı şynymen tüsıngenınıŋ, bılım bolyp sıŋgenınıŋ belgısı bolmauy mümkın. Mysaly, qytai tılın üirenıp jürgende, sözdıkten bır ierogliftı ızdep, aqyry ony 10-15 minuttan keiın tapsam, men özım bır närsege qol jetkızgendei sezınıp, ony este saqtauǧa tyrysatynmyn. Al telefondy bır närsege baǧyttap, daiyn jauapty bırden alsam, ony şynymen sanama sıŋırmeuım mümkın. Tym oŋai bolǧan kezde, bız sonyŋ kesırınen jalqaulanyp ketuımız de mümkın.
Sondyqtan studentterdıŋ deŋgeiı jaqsaryp jatyr, älde tömendep jatyr dep naqty aita almaimyn. Öitkenı, menıŋşe, mäsele mūnda emes. Qazırgı studentter mektepke de, universitetke de men oqyǧan kezdegıden mülde özgeşe kezeŋde kelıp jatyr. Al menıŋ oqytuşy, professor, akademik retındegı mındetım – studentterıme öz mamandyǧyna jäne universitettegı ömırıne konstruktivtı türde aralasuǧa, ony dūrys qabyldauǧa kömektesu. Olardy universitettegı uaqytyn barynşa tiımdı paidalanuǧa şabyttandyru.
Olar tapsyrmalardy tek «oryndap bıtıru kerek närse» retınde qabyldamauy kerek. Öitkenı qazır – kez kelgen tapsyrmany oryndau üşın jasandy intellektını paidalanǧysy kelıp tūratyn kez. Bıraq studentter universitetke jai ǧana tapsyrma oryndau üşın kelmeidı ǧoi. Olar universitetke tūlǧa retınde qalyptasu, ösu, syni oilau qabıletın damytu, özın-özı jetıldıru jäne türlı daǧdylaryn qalyptastyru üşın keluı qajet. Al jasandy intellekt būl närselerdıŋ tek az ǧana bölıgıne kömektese alady. Sondyqtan studentter universitetke qandai ortadan kelse de, bızdıŋ mındetımız olarǧa syni oilai alatyn, özın qorǧai alatyn jäne bolaşaq eŋbek jolyna daiyndalǧan tūlǧa bolyp qalyptasuyna kömektesu dep oilaimyn.
– Jauaptaryŋyz ben bölgen altyn uaqytyŋyz üşın köp raqmet, qūrmettı Martin myrza! Öte qyzyqty jäne salmaqty oilar aittyŋyz. Sızdı bolaşaqta taǧy da Qazaqstanda kütemız!
Alma Sailauqyzy
Ūlybritaniia, Lids
