Tarazyda qalaǧan sandy körıp tūrsaq ta, artyq mai tını tuyndatqan densaulyqtyŋ barlyq problemalaryn şeşe almauymyz mümkın. Salmaq tym joǧary emes siiaqty körıngendıkten, problemany jyldar boiy baiqamauymyz mümkın. Alaida būl kezde artyq mai aǧzaǧa äser etuın jalǧastyra beredı. Bügınde därıgerler salmaqqa ǧana emes, sonymen qatar maidyŋ qai jerde jinalyp jatqanyna, aǧzada qandai özgerıster bolǧanyna jäne salmaq tömendegennen keiın ne bolatynyna nazar audarady. Qazaqstan üşın būl taqyryp öte özektı, öitkenı eresekterdıŋ jartysynan köbınde artyq salmaq bar, dep atap ötedı Novo Nordisk baspasöz qyzmetı.
Osy jyldyŋ nauryz aiynda QR Densaulyqminı keltırgen STEPS 2024 zertteuıne säikes, 18 jastan asqan halyqtyŋ 58%-ynda dene salmaǧynyŋ artyq indeksı (DSİ) bar, būl rette olardyŋ 22,4%-ynda klinikalyq semızdık tırkelgen. 2026 jyldyŋ nauryz aiynda Astanada DDŪ sarapşylary alǧaşqy medisinalyq kömekke artyq salmaqtyŋ aldyn alu men emdeudıŋ zamanaui ädısterın engızuge kömektesetın ūlttyq «Jol kartasy» boiynşa jūmysty bastady.
Alaida problema resmi statistikadan auqymdyraq. Qazaqstanda jyl saiyn şamamen 6 myŋ eresek pen 3 myŋ balada semızdık anyqtalady. QR densaulyq saqtau salasyn damytudyŋ tūjyrymdamasynda memleket 2025–2029 jyldarǧa 14 jasqa deiıngı balalar arasynda semızdıkpen syrqattanu deŋgeiın 100 myŋ adamǧa şaqqanda 37,8 jaǧdai deŋgeiınde ūstap tūru jönındegı nysanaly körsetkıştı belgıledı.
Būryn semızdıktı baǧalau üşın negızınen boi men salmaqqa qarap esepteletın DSİ paidalanylǧan. Ol bastapqy baǧalau üşın älı de jaramdy, bıraq būl körsetkıştıŋ özı jetkılıksız: DSİ aǧzada mai tınınıŋ kölemı qandai ekenın jäne qai jerde jinalyp jatqanyn körsetpeidı. 2026 jyly ADA metataldaulardyŋ bırıne säikes, DSİ tek 50% jaǧdaida artyq mai tının anyqtaitynyn atap öttı. Tek DSİ qoldanylǧan kezde semızdık er adamdardyŋ şamamen 25%-ynda jäne äielderdıŋ 48%-ynda baiqalmai qaluy da mümkın. Sondyqtan bügınde därıgerler qosymşa bel şeŋberın jäne onyŋ boiǧa araqatynasyn baǧalaidy. Aziialyq populiasiia üşın ADA neǧūrlym tömen şekterdı ūsynady: semızdık DSİ 27,5 kg/m² bolǧanda anyqtalady. DSİ 23 – 27,4 kg/m² aralyǧynda bolǧanda mynadai basqa körsetkışter de eskerıledı: beldıŋ boiǧa araqatynasy 0,5 jäne odan joǧary ne bel şeŋberı äielderde 80 sm jäne erlerde 90 sm.
Būl täsıl maŋyzdy, öitkenı artyq mai tınderı salmaqtyŋ nemese syrtqy kelbettıŋ özgeruımen ǧana bailanysty emes. Semızdık 200-den astam san aluan aurularmen jäne asqynularmen, sonyŋ ışınde 2-şı tiptı diabetpen, jürek-qan tamyrlary aurularymen, joǧary qan qysymymen, ūiqynyŋ būzyluymen jäne buyn aurularymen bailanysty. Onkologiialyq aurulardyŋ damu qaupıne erekşe nazar audarylady: artyq mai tınderı obyrdyŋ kem degende 13 türınıŋ joǧary qaupımen bailanysty, olardyŋ arasynda ışek, bauyr, ūiqy bezı, büirek, endometriia jäne etekkır üzılısınen keiıngı süt bezınıŋ qaterlı ısıgı bar. Äŋgıme semızdık saldarynan tıkelei «obyr jasuşalarynyŋ paida boluy» emes, osy aurulardyŋ damu qaupınıŋ artuy turaly bolyp otyr.
Sondyqtan semızdıktı tarazydaǧy belgılı bır salmaq körsetkışıne jetkennen keiın şeşıletın problema emes, ūzaq merzımdı baqylaudy talap etetın sozylmaly auru retınde qarastyru maŋyzdy. «Pasienttıŋ salmaǧyn tömendetu mümkın bolǧannan keiın de, mai jasuşalarynyŋ mölşerı azaiǧanymen, olar aǧzada qalyp qoiady», — dep atap ötedı elımızdegı jetekşı endokrinolog, Diabet, endokrindık jäne metabolizmdık aurular qauymdastyǧynyŋ prezidentı Aigül Durmanova.
«Sondyqtan adam tamaqtanuyn baqylauda ūstap, dene jüktemesın üsteuı kerek, eger gormondyq būzylular bolsa, olardy emdeudı qadaǧalauy kerek. Äitpese, artyq salmaq qaita oraluy mümkın», - dep qosty därıger. - Menıŋ täjıribemde pasientterdıŋ şamamen 10%-y aryqtaǧannan keiın qaitadan artyq salmaq qosady nemese ol tıptı būrynǧydan da joǧary bolady. Būl jürıs-tūrys pen tamaqtanu josparyn ūstanudy doǧaratyn adamdarǧa qatysty. Men bärıne asqazannyŋ būlşyqettı müşe ekenın tüsındıremın, adam aryqtaǧanda, sonyŋ ışınde farmakologiialyq em qabyldaǧanda asqazannyŋ kölemı kışıreiedı. Sondyqtan sol mölşerdegı, bıraq kaloriiasy tömendetılgen deserttık tärelkeden tamaqtanu kerek, sonda salmaq auytquy bolsa da, bılıner-bılınbes şamada bolady».
Sondyqtan 2026 jylǧy EASO, EFAD jäne ECPO konsensusy salmaqty baqylaudy tarazyda belgılı bır salmaq körsetkışıne jetkennen keiın aiaqtalatyn uaqytşa kurs emes, ūzaq merzımdı strategiia retınde qarastyrady.
Semızdıktı emdeu men baqylaudyŋ zamanaui täsılı salmaqtyŋ özgeruın ǧana eskermeidı. Diagnoz qoiu arqyly därıger salmaqtyŋ qalai özgergenın, nelıkten artqanyn, qandai emdeu ädısterı qoldanylyp körgenın, adamnyŋ qalai tamaqtanatynyn, qanşa qozǧalatynyn, qalai ūiyqtaitynyn, küizelıstı bastan ötkergen-ötkermegenın jäne qandai preparattardy qabyldaǧanyn anyqtaidy. Sondai-aq, därıger jalpy densaulyq jaǧdaiyn baǧalaidy jäne semızdıkpen qatar jüretın diabet aldyndaǧy küi jäne 2-şı tiptı diabet, joǧary qan qysymy, holesterin men qandaǧy basqa mailar deŋgeiınıŋ būzyluy, jürek-qan tamyrlary aurulary jäne jürek jetkılıksızdıgı, psihologiialyq problemalar jäne tamaqtanudyŋ tärtıbınıŋ būzyluy siiaqty aurulardy tekseredı. Kelesı konsultasiialyq qabyldaular kezınde därıger emnıŋ qanşalyqty kömektesıp jatqanyn, ol qauıpsız be, jaqsy ötıp jatyr ma jäne adam kelısılgen jospardy saqtap jür me, osy jaǧdailardy baǧalaidy.
Salmaqty ūzaq merzımdı baqylauǧa ne kıredı
Emdeludıŋ negızı – tamaqtanu, fizikalyq belsendılık, ūiqy jäne ädettermen jūmys. Bıraq zamanaui täsıl — jai ǧana «az tamaqtanyp, köbırek qozǧalu kerek» degen keŋes emes. Tamaqtanu ädetterdı, tamaqtanu mädenietın jäne densaulyq jaǧdaiyn eskere otyryp, jeke taŋdalady. Sondai-aq, aǧzanyŋ aquyz, därumender men mineraldardy jetkılıktı mölşerde qabyldauy maŋyzdy. Fizikalyq belsendılık bırtındep arttyrylady. 2026 jylǧy konsensus otyryp ötkızetın uaqytty qysqartudy, mümkındıgınşe aerobty jüktemenı arttyrudy jäne küş jattyǧularyn qosudy ūsynady. Olar būlşyqet massasyn jäne fizikalyq funksiiany saqtauǧa kömektesedı.
«Qazaqstanda semızdıktı emdeudıŋ öz erekşelıkterı bar. Qazaqstandyqtar ettı, äsırese qyzyl ettı köp tūtynatyndyqtan, nesep qyşqyly köp jinalyp, būl qūiaŋǧa äkeluı mümkın, al ol semızdıkpen qatar jüredı», - dep tüsındırdı Aigül Durmanova.
«Būl rette adamdar jasūnyqty az tūtynady. Tamaqtanudyŋ oŋtaily jaǧy bızdıŋ aşymaly süt önımderın tūtynatyndyǧymyzda. Semızdık kezınde aǧzada D därumenınıŋ tapşylyǧy paida bolady, būl süiek jüiesıne kerı äserın tigızedı, iaǧni bız salmaq tastaǧan kezde mai tınınen basqa süiek tınderıne de ziian keluı mümkın. Sondyqtan semızdıktı emdeu kezınde aǧzanyŋ D därumenı men kalsiidı jetkılıktı mölşerde qabyldauy öte maŋyzdy», - dep atap öttı professor.
Därılık terapiia emdeudıŋ bır bölıgın qūrauy mümkın, bıraq tamaqtanudy, fizikalyq belsendılıktı jäne ömır saltynyŋ basqa özgerısterın almastyrmaidy. 2025 jyly DDŪ eresekterdegı semızdıktı emdeudıŋ ūzaq merzımdı nūsqalarynyŋ bırı retınde GLP-1 tobynyŋ preparattaryn ūsyndy. Būl rette olardy qoldanu tamaqtanudyŋ özgeruımen, fizikalyq belsendılıkpen jäne mınez-qūlyqty qoldaumen üilestırıluge tiıs.
Emdeudıŋ maqsaty tarazydaǧy tömen salmaq körsetkışıne jetu ǧana emes. Auru qaupınıŋ tömendegenın, zat almasu körsetkeşterınıŋ, fizikalyq jai-küidıŋ jäne ömır sapasynyŋ jaqsarǧanyn tüsınu maŋyzdy. Sondyqtan emdeu kezınde därıger salmaq pen onyŋ özgeruın ǧana emes, sonymen qatar bel şeŋberın, arteriialyq qysymdy, gliukoza men lipidterdıŋ deŋgeiın, fizikalyq funksiiany, dene qūramyn, tamaqtanudy jäne psihologiialyq küidı qadaǧalauy mümkın. Būl dene salmaǧynyŋ tömendeuın ǧana emes, uaqyt öte kele onyŋ saulyǧynyŋ qalai özgeretının baǧalauǧa mümkındık beredı.
Qazaqstan üşın mūndai täsıl asa maŋyzdy. Densaulyq saqtau jüiesınıŋ mındetı – semızdıkke şaldyqqan adamdardyŋ sanyn anyqtau ǧana emes, sonymen qatar qauıpterdı mümkındıgınşe erterek baiqap, adamnyŋ jaǧdaiyn dūrys baǧalau jäne ony ūzaq uaqyt baqylaudy qamtamasyz etu.
Keiınge qaldyrmastan, däl qazır mamandandyrylǧan saitta öz dene salmaǧyŋyzdyŋ indeksın anyqtai alatyndyǧyŋyzdy aita ketu kerek. Sol jerde onyŋ mänın, iaǧni qandai körsetkışte salmaq qalypty, artyq ne semızdık bar dep sanalatynyn tüsınuge bolady. Būǧan qosa, saitta öz DSİ-ın bılu nelıkten maŋyzdy ekenı jäne onymen qandai şekteuler bailanysty bolatyny qysqaşa jäne ūǧynyqty türde tüsındırıledı.
