Temırbek Qojakeev – söz ben ardyŋ temırqazyǧy

290
Adyrna.kz Telegram
https://www.adyrna.kz/storage/uploads/6yO1tjhWSjbQFQzv3dLrvd85KaILpI6uGiwW8AtX.jpg

(Qazaq baspasözınıŋ abyzy, satiratanuşy-ǧalym Temırbek Qojakeevtıŋ tuǧanyna 100 jyl toluyna orai tolǧanys)

«Satira – küştıler qaruy. Al şyndyq pen ädılet jolynda qalam terbegen jurnalist – qoǧamnyŋ oiau ar-ojdany».
Temırbek Qojakeev

Däuır jügın arqalaǧan temırqazyq tūlǧa

Uaqyt keruenı alǧa ozǧan saiyn ūlt ruhaniiatynyŋ ırgetasyn qalaǧan alyptardyŋ tūlǧasy biıktei tüsedı. Biyl, Täuelsızdıgımızdıŋ otyz bes jyldyq mereilı belesınde, qazaq baspasözı men jurnalistika ǧylymynyŋ temırqazyǧyna ainalǧan körnektı ǧalym, filologiia ǧylymdarynyŋ doktory, professor, Qazaqstannyŋ eŋbek sıŋırgen qairatkerı Temırbek Qojakeevtıŋ tuǧanyna 100 jyl tolyp otyr. Būl   – tūtas bır ǧylymi mekteptıŋ, ūlttyq söz önerındegı azamattyq ūstanym men käsıbi tazalyqtyŋ ǧasyrlyq mereitoiy. Äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetınıŋ qabyrǧasynda jarty ǧasyrǧa juyq taban audarmai eŋbek etıp, myŋdaǧan şäkırttıŋ jüregıne şyndyq şyraǧyn jaqqan ūstazdyŋ ömır joly – qaisarlyq pen tektılıktıŋ, ǧylymi adaldyq pen otansüigıştıktıŋ öşpes şejıresı.

«Atyŋa zatyŋ sai bolsyn» deidı dana halqymyz. 1926 jyldyŋ 17 jeltoqsanynda Jambyl oblysy, Merkı audanynyŋ Oital auylynda düniege kelgen Temırbek Qojakeevtıŋ bolmysy şyn mänınde temırdei tözımdı, bolattai berık edı. Ol ömır sürgen HH ǧasyr – qazaq halqy üşın aştyq pen quǧyn-sürgınnıŋ, soǧys örtı men ideologiialyq qyspaqtyŋ nebır auyr syndaryn ala kelgen kürdelı kezeŋ boldy. Balalyq şaǧy sūrapyl jyldarmen tūspa-tūs kelse de, bolaşaq ǧalym taǧdyrdyŋ teperışıne moiymai, bılımge degen qūştarlyǧyn joǧaltpady. 1953 jyly Qazaq memlekettık universitetınıŋ filologiia fakultetın üzdık tämamdaǧan jas maman özınıŋ bükıl sanaly ǧūmyryn osy qara şaŋyraqqa – qazaq jurnalistikasynyŋ ǧylymi-teoriialyq negızın qalyptastyruǧa jäne bılıktı kadrlar daiarlauǧa arnady.

Bügıngı aqparattyq tasqyn men jalǧan derekter beleŋ alǧan almaǧaiyp däuırde Temırbek Qojakeevtıŋ ǧylymi mūrasy men publisistikalyq mektebıne qaita üŋılu – uaqyt talaby. Sebebı Ädılettı Qazaqstan qūru jolyndaǧy qoǧamdyq sananyŋ jaŋǧyruy eŋ aldymen söz qūdıretıne, baspasözdıŋ jauapkerşılıgıne jäne tarihi ädılettılıktıŋ qalpyna keluıne tıkelei bailanysty. Al professor Qojakeev osy üş qūndylyqty öz ǧūmyrynyŋ basty kredosy etıp ūstanǧan sirek tūlǧalardyŋ bırı boldy.

Temırbek Qojakeevtıŋ ǧylymdaǧy eŋ ırı, teŋdessız erlıgı – qazaq ädebietı men jurnalistika ǧylymynda būryn-soŋdy jüielı türde zerttelmegen kürdelı salasy qazaq satirasynyŋ tarihy men teoriiasyn ǧylymi ainalymǧa engızuı boldy. Keŋestık däuırdıŋ qataŋ senzurasy jaǧdaiynda bilık pen qoǧamdaǧy keleŋsızdıkterdı äşkereleitın satira janryn zertteudıŋ özı ülken jürektılıktı qajet etetın. 1961 jyly «Qazaq sovet feletony» taqyrybynda kandidattyq, al 1970 jyly qazaq satirasynyŋ tarihy men teoriiasy boiynşa doktorlyq dissertasiiasyn sättı qorǧaǧan ǧalym ūlttyq külkı önerınıŋ ǧylymi ırgetasyn qalady.

Ǧalymnyŋ qalamynan tuǧan «Qazaq satirasy» (1970), «Satira jäne däuır» (1976), «Adam. Qoǧam. Satira» (1980), «Satiralyq janrlar» (1983), «Satira – küştıler qaruy» (1985), «Satira negızderı» (1996) syndy ırgelı monografiialary men oqulyqtary – tek studentter men zertteuşılerdıŋ ǧana emes, küllı qazaq ruhaniiatynyŋ altyn qoryna qosylǧan baǧa jetpes qazyna. Būl eŋbekterde avtor satirany jai ǧana köŋıl köteru qūraly nemese jeŋıl äjua retınde emes, qoǧamdyq derttı emdeitın aşy därı, ädıletsızdıkke qarsy baǧyttalǧan quatty äleumettık-saiasi qaru retınde qarastyrdy.

«Satira – ömırdıŋ köleŋkelı tūstaryn, adam boiyndaǧy mın men qoǧamdaǧy keseldı sylyp tastaityn hirurgtyŋ qandauyry ıspettı. Ol älsızderdıŋ ermegı emes, şyndyqty betke aita alatyn ruhy myqty, jüregı taza küreskerlerdıŋ qaruy», – deidı professor Temırbek Qojakeev. 





Professor Qojakeev qazaq satirasynyŋ tüp-tamyryn sonau halyq auyz ädebietınen, Aldar köse men Qojanasyr äŋgımelerınen, jyraular poeziiasyndaǧy ötkır synnan tarqata otyryp, Abai Qūnanbaiūlynyŋ uytty satirasyna deiın tereŋ qauzady. Onyŋ «Abai – satirik» atty zertteuı hakım Abaidyŋ aqyndyq quatyn jaŋa qyrynan aşyp, ūly oişyldyŋ qoǧamdaǧy nadandyq pen ekıjüzdılıktı şeneu şeberlıgın ǧylymi tūrǧydan däleldep berdı. Sonymen qatar ǧalym feleton, pamflet, epigramma, mysal, parodiia siiaqty satiralyq janrlardyŋ tabiǧatyn, tıldık-stildık erekşelıkterın jılıktep tüsındırıp, jas publisisterge käsıbi baǧyt-baǧdar berdı. Bügıngı taŋda otandyq mediada analitikalyq jäne syni jurnalistikanyŋ rölı artyp otyrǧan şaqta, Qojakeevtıŋ janrlyq taldaulary özektılıgın eş joǧaltqan emes.

Sonymen bırge ǧalym HH ǧasyrdaǧy qazaq satirasynyŋ ırı ökılderı – Beiımbet Mailin, Iliias Jansügırov, Asqar Toqmaǧambetov, Jüsıpbek Altaibaev, Şona Smahanūly, Ospanhan Äubäkırov, Sadyqbek Adambekov syndy qalamgerlerdıŋ şyǧarmaşylyq zerthanasyn jan-jaqty saralady. Ol satiralyq tuyndylardaǧy giperbola, grotesk, ironiia, sarkazm, allegoriia täsılderınıŋ qoldanylu zaŋdylyqtaryn aşyp, qazaq publisistikasyndaǧy körkemdık-beineleu qūraldarynyŋ teoriialyq kartasyn jasap şyqty.

Temırbek Qojakeevtıŋ ǧylymi-publisistikalyq qyzmetınıŋ taǧy bır biık şyŋy – ūlttyq baspasöz tarihyn zertteuı jäne Alaş arystarynyŋ mūrasyn qaita tırıltuı. 1980-jyldardyŋ soŋy men Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynda, resmi tarihnamada älı de jabyq taqyryptar köp bolǧan kezeŋde, professor Qojakeev arhiv şaŋyn jūtyp, ūltymyzdyŋ ruhani kösemderınıŋ esımderın halyqqa qaitaru jolynda janqiiarlyqpen eŋbek ettı.

Onyŋ 1990-jyldardyŋ basynda bırınen soŋ bırı jaryq körgen «Jyl qūstary» (1991), «Kök seŋgırler» (1992) jäne «Sara sözdıŋ sardarlary» (1995) atty eŋbekterı qazaq jurnalistikasy tarihyndaǧy naǧyz ǧylymi töŋkerıs boldy. Būl kıtaptarda ǧalym HH ǧasyr basyndaǧy «Qazaq», «Aiqap», «Serke», «Saryarqa», «Bırlık tuy», «Jas azamat» basylymdarynyŋ tarihyn tereŋ zerttep, Ahmet Baitūrsynūly, Älihan Bökeihan, Mırjaqyp Dulatūly, Mūhamedjan Seralin, Smaǧūl Säduaqasov, Jüsıpbek Aimauytov, Qoşke Kemeŋgerūly, Näzır Töreqūlov syndy Alaş qairatkerlerınıŋ kösemsözdık şeberlıgın alǧaşqylardyŋ bırı bolyp ǧylymi tūrǧydan saralady.

Qojakeev Alaş ziialylarynyŋ publisistikasyn tek ädebi-tarihi eskertkış retınde emes, ūlttyq memlekettılık ideiasynyŋ jarşysy retınde baǧalady. Ol Ahmet Baitūrsynūlynyŋ «Gazet – halyqtyŋ közı, qūlaǧy häm tılı» degen qanatty qaǧidasyn zamanaui jurnalistikanyŋ basty formulasy retınde därıptedı. Ǧalymnyŋ būl zertteulerı arqyly qazaq baspasözınıŋ tarihy keŋestık däuırden bastalady degen jalǧan ideologiialyq tūjyrym tübırımen küirep, ūlttyq jurnalistikamyzdyŋ tamyry tereŋde jatqany būltartpas derektermen däleldendı. Būl – naǧyz ǧalymdyq erlık pen azamattyq jauapkerşılıktıŋ aiqyn körınısı edı.

Qazaq jurnalistikasynyŋ tarihynda «Qojakeevtıŋ mektebınen ötken» degen söz käsıbi sapanyŋ eŋ joǧary ölşemıne ainalǧan. Temırbek Qojakeev QazMU-dyŋ jurnalistika fakultetınde ūzaq jyldar boiy kafedra meŋgeruşısı, fakultet dekany qyzmetterın abyroimen atqardy. Ol basqarǧan jyldary jurnalistika fakultetı respublikadaǧy eŋ bedeldı, şyǧarmaşylyq ruhy biık, tärtıbı temırdei myǧym bılım ordasyna ainaldy.

Ūstazdyŋ şäkırtterı estelıkterınde onyŋ syrttai qatal, talapşyl körıngenımen, ışkı jan düniesı asa meiırımdı, ädılettı ärı ärbır daryndy jasqa qamqor bolǧanyn erekşe tebırenıspen eske alady. Ol studentterdıŋ sabaqqa keşıguın, jauapsyzdyǧyn, tıl şūbarlauyn eşqaşan keşırmeitın. Bıraq sol qatal dekan auyldan kelgen, qaltasynda kök tiyny joq, bıraq közınde oty bar talai talantty jasty öz qamqorlyǧyna alǧan. Bıreuınıŋ jataqhanadaǧy mäselesın şeşıp, ekınşısınıŋ şäkırtaqysyn saqtap qalyp, üşınşısınıŋ tyrnaqaldy maqalasyn gazetke özı aparyp bastyrǧan. Ol studentterge: «Jurnalist bolu – qolǧa qalam alyp, äkım-qaranyŋ maqtauyn asyru emes. Halyqtyŋ mūŋyn aita almasaŋ, būl mamandyqqa jolama!» – dep şegelep otyratyn. 

          Būl oiymyzdy ūstaz taǧylymyn körgen şäkırtterınıŋ jürekjardy estelıkterı de aiqyn däleldei tüsedı. Mäselen, körnektı satirik Ǧabbas Qabyşūly Temırbek Qojakeevtıŋ şäkırt eŋbegın baǧalaudaǧy parasattylyǧy men azamattyq ūstanymyn bylaişa suretteidı: «Temkeŋnıŋ myŋdaǧan şäkırt därıs tyŋdady, tärbie kördı. Köpşılıgı onyŋ bılımdarlyǧyna, turaşyldyǧyna, tabandylyǧyna täntı boldy dep oilaimyn... Qataŋ talapşyl, qaǧytpa sözge beiım, qatqyldau mınezdı Temkeŋ bırsözdı şäkırtterın, olardyŋ arasynan Ümbekendı, Ümbetbai Uaidindı, erekşe jaqsy köretın, azamattyq adaldyǧyn, ädıldıgın, ıskerlıgın baǧalaityn». 

Sondai-aq Ǧabbas aǧamyz 1986 jylǧy Jeltoqsan oqiǧasynan keiın ūstazyna jazyqsyz jala jabylyp, qyzmetten quylǧan tūsta, Qojakeevtı jaqtap jazǧan maqalasyn kezınde özı tärbielegen keibır redaktorlar basuǧa jüreksıngende, Temkeŋnıŋ salqyn ǧana jymiyp: «Özıŋ ataǧan anau redaktorlar... qaitsın, jandary tättı ǧoi, solarǧa renjımei-aq qoiaiyq», – dep keŋdık tanytqanyn tebırene baiandaidy. Filologiia ǧylymdarynyŋ kandidaty, dosent Klara Qabylǧazina: «Ūlaǧatty ūstaz özı qandai eŋbekqor, qajymaityn, talmaityn adam bolsa ūjymynan da sony talap etetın edı. Bıraq jūmysyna adal, qyzmetıne ūqypty jandardy jaqsy köretın, syilaityn... Ūstazymyz Temırbek aǧa «Men Stalindık kadrmyn, ol zaman bızdı temırdei tärtıpke üiretken», - deitın edı. Al, bızder «Qojakeevtık kadrlar» ekenımızdı maqtan tūtamyz. Artyndaǧy şäkırtterıne ūlaǧatymen ız qaldyrǧan ūstaz – Ūly bolmaq», – dep ūstazdan alǧan  taǧylymyn tüiındeidı.

Professor Qojakeevtıŋ ūstahanasynan tülep ūşqan şäkırtter bügınde elımızdıŋ aqparat keŋıstıgın, ädebietı men ǧylymyn, memlekettık basqaru salasyn örge süirep jürgen tanymal tūlǧalar. Olardyŋ qatarynda Qazaqstannyŋ belgılı jazuşylary, publisisterı, memleket jäne qoǧam qairatkerlerı, ǧylym doktorlary men professorlary bar. Bügın Äl-Farabi atyndaǧy QazŪU-dyŋ Jurnalistika fakultetınde ūstaz atyndaǧy därıshana men №230 mäjılıs zalynyŋ aşyluy, ǧalym mūrasyna arnalǧan halyqaralyq konferensiialardyŋ ötuı – ūstaz eŋbegınıŋ öşpegenı men ūrpaqtar sabaqtastyǧynyŋ üzılmegenınıŋ aiǧaǧy.

Bız ömır sürıp otyrǧan HHI ǧasyrdyŋ ekınşı şiregı – jasandy intellekt, äleumettık jelıler, multimedialyq platformalar men jedel aqparat almasu däuırı. Qazırgı taŋda kez kelgen smartfon ūstaǧan adam özın aqparat taratuşy sanaityn «azamattyq jurnalistika» men blogerlık belsendılık küşeidı. Alaida tehnologiialyq mümkındıkter artqan saiyn, sözdıŋ salmaǧy, derektıŋ rastyǧy, käsıbi etika men ana tılınıŋ tazalyǧy sekıldı ırgelı qūndylyqtarǧa qauıp tönıp tūrǧany jasyryn emes. Haip quu, jalǧan aqparat (feik) taratu, saryjaǧal basylymdarǧa tän arzan sensasiiaǧa äuestenu – bügıngı media keŋıstıktıŋ basty dertıne ainaldy.

Mıne, osyndai sätte Temırbek Qojakeevtıŋ ūstanymdary bızge ruhani baǧdarşam ıspettı qyzmet etedı. Eger bügın professor Qojakeev ortamyzda bolsa, zamanaui mediadaǧy basty mäselelerge qandai baǧa berer edı? Ǧalymnyŋ eŋbekterı men ömırlık qaǧidalaryna süiene otyryp, qazırgı jas jurnalisterge arnalǧan negızgı käsıbi ösietterdı bylaişa tūjyrymdauǧa bolady:

Bırınşıden, Qojakeev ärbır maqala men feletonnyŋ artynda būltartpas derek, tekserılgen fakt tūruyn talap ettı. Bügıngı postşyndyq (post-truth) däuırınde jurnalistıŋ basty kapitaly – senımdılık pen faktcheking mädenietı. Ekınşıden, ana tılınıŋ tazalyǧy maŋyzdy. Ǧalym baspasöz tılın halyqtyŋ söileu mädenietınıŋ ülgısı dep sanady. Kalka audarmalar men şūbarlanǧan söz tırkesterı köbeigen qazırgı taŋda Qojakeevtıŋ şūraily, beinelı, qazaqy tabiǧaty taza publisistikalyq tılın meŋgeru – ärbır qalamgerdıŋ paryzy. Üşınşıden, jurnalistika – bilık pen halyq arasyndaǧy altyn köpır. Qoǧamdaǧy jemqorlyq, ädıletsızdık, ruhani toqyrau sekıldı keselderge qarsy küreste jurnalist beitarap baqylauşy emes, ädılettıŋ jaqtauşysy boluy tiıs. Törtınşıden, jaŋa media formattary (podkast, derektı film, longrid, multimedialyq storitelling) qanşa özgerse de, olardyŋ özegınde tereŋ oi, dramaturgiialyq qūrylym jäne publisistikalyq pafos jatuy şart.

Temırbek Qojakeevtıŋ ǧūmyry – ǧylymǧa degen şeksız mahabbattyŋ, ūlttyq müddege degen adaldyqtyŋ jäne ūstazdyq ūlylyqtyŋ jarqyn ülgısı. Ol özınıŋ artyna jüzdegen ǧylymi maqalalar, otyzǧa juyq ırgelı monografiialar men oqu qūraldaryn, eŋ bastysy – ūlttyq jurnalistikanyŋ tuyn biık ūstaǧan tūtas bır buyndy qaldyrdy. Onyŋ esımı qazaq baspasözınıŋ tarihynda Mūhamedjan Seralin, Smaǧūl Säduaqasov, Tauman Amandosov, Zeinolla Qabdolov syndy ruhaniiat alyptarymen qatar atalady.

Täuelsızdıktıŋ 35 jyldyǧy men ǧalymnyŋ 100 jyldyq mereitoiy toǧysqan osy tarihi beleste bız Temırbek Qojakeevtıŋ mūrasyn tek eske alyp qana qoimai, ony bügıngı ruhani jaŋǧyrudyŋ, Ädılettı Qazaqstannyŋ aqparattyq mädenietın qalyptastyrudyŋ berık tūǧyryna ainaldyruymyz qajet. Sebebı uaqyt ötken saiyn bilık auysady, tehnologiia jaŋarady, formalar özgeredı, al ar-ojdan, otanǧa degen mahabbat jäne söz kiesı mäŋgılık jasaidy. Temırbek Qojakeev jaqqan ǧylym men şyndyqtyŋ şyraǧy bolaşaq jurnalisterdıŋ jolyn nūrlandyryp, qazaq söz önerınıŋ aspanynda temırqazyq jūldyzdai jarqyrai bermek.

Paidalanylǧan derekközder men ädebietter tızımı:

1. Qojakeev T. Qazaq satirasy: Zertteu. – Almaty: Qazaqstan, 1970. – 296 b.

2. Qojakeev T. Satira jäne däuır. – Almaty: Jazuşy, 1976. – 240 b.

3. Qojakeev T. Adam. Qoǧam. Satira. – Almaty: Jalyn, 1980. – 216 b.

4. Qojakeev T. Satiralyq janrlar: Oqu qūraly. – Almaty: Mektep, 1983. – 184 b.

5. Qojakeev T. Satira – küştıler qaruy. – Almaty: Qazaqstan, 1985. – 208 b.

6. Qojakeev T. Jyl qūstary: Zertteuler, maqalalar. – Almaty: Qazaqstan, 1991. – 256 b.

7. Qojakeev T. Kök seŋgırler: Qazaq baspasözınıŋ tarihynan. – Almaty: Qazaq universitetı, 1992. – 280 b.

8. Qojakeev T. Sara sözdıŋ sardarlary: Kömekşı oqu qūraly. – Almaty: Sanat, 1995. – 168 b.

9. Qojakeev T. Satira negızderı: Oqulyq. – Almaty: Sanat, 1996. – 464 b.

Äl-Farabi atyndaǧy Qazaq ūlttyq universitetı
Körnektı ǧalym, professor Temırbek Qojakeevtıŋ 100 jyldyq mereitoiyna arnalǧan
ǧylymi jäne şyǧarmaşylyq jūmystar baiqauy
Oryndaǧan: Meiırqūl Künsūlu, 4-kurs studentı
Ǧylymi jetekşı: Maikotova Ǧaliia

 

Pıkırler