Qoǧam qairatkerı, ǧalym, «Jaŋǧyru» qazaqtyŋ ūlttyq örkendeu ortalyǧynyŋ negızın qalauşylardyŋ bırı ärı ūzaq jyldar boiy jetekşılık etken Däuren Satybaldyūlynyŋ ömırı men qyzmetı bügınde qoǧam nazarynan tys qalyp bara jatqany jasyryn emes.
Täuelsız Qazaqstannyŋ qalyptasu kezeŋı turaly söz bolǧanda resmi qyzmet atqarmai-aq, el taǧdyryna tıkelei yqpal etken azamattardyŋ eŋbegı jiı nazardan tys qalyp jatady. Alaida memleket qūru jolyndaǧy qoǧamdyq bastamalardyŋ, ūlttyq qozǧalystardyŋ, ana tılı men ūlttyq qūndylyqtardy qorǧau baǧytyndaǧy kürestıŋ aldyŋǧy şebınde jürgen tūlǧalar az bolǧan joq. Solardyŋ bırı – qoǧam qairatkerı, ǧalym, «Jaŋǧyru» qazaqtyŋ ūlttyq örkendeu ortalyǧynyŋ negızın qalauşylardyŋ bırı ärı ūzaq jyldar boiy jetekşılık etken Däuren Satybaldyūly Jūmädıl-Esır.
Onyŋ ömır joly ǧylymnan bastalyp, qoǧamdyq qyzmetpen jalǧasty. Bıraq qai salada jürse de közdegenı – bır maqsat: qazaq memleketınıŋ ırgesın bekıtu, ūlttyq müddenı qorǧau jäne täuelsızdıktıŋ baiandy boluyna üles qosu.
Namystan tuǧan ūstanym
Däuren Satybaldyūlynyŋ ūlt taǧdyryna beijai qaramauyna balalyq şaǧynda körgen jaǧdailar äser etken. Ol būl turaly keiın bergen sūhbattarynyŋ bırınde eske alǧan.
«Orys, ukrain nemese nemıs balalarymen eregesıp qalsaq, olar bızdı qoiǧa teŋep, nadan halyqtyŋ ūrpaǧy dep kemsıtetın. Sol sözder bala künımnen jüregımde şemen bolyp qatty. Men özım estıgen qorlyq pen kemsıtudı menen keiıngı qazaqtyŋ qara közderı estımesın degen asqaq arman boldy», delıngen Däuırjan Telebaevtyŋ 2017 jyl «Namys» jurnalyna jariialaǧan maqalasynda.
Būl sözder onyŋ keiıngı qoǧamdyq qyzmetınıŋ negızgı ūstanymyna ainaldy. Ūltqa qyzmet etu ol üşın saiasi ūran emes, ömırlık mūrat boldy.
Ǧalymdyqtan qoǧam qairatkerlıgıne deiın
Däuren Satybaldyūly joǧary bılımın auyl şaruaşylyǧy salasynda alyp, topyraqtanu ǧylymymen ainalysty. 1975 jyly Iemen Halyq Demokratiialyq Respublikasynda ǧylymi zertteu jūmystaryn jürgızıp, qazaq ǧalymdarynyŋ ışınde alǧaşqylardyŋ bırı bolyp şetel topyraǧyn zerttegen maman retınde tanyldy.
Elge oralǧan soŋ öz qolymen zerthanalyq qūral-jabdyqtar jasap, topyraqtanu ǧylymyna arnalǧan zerthana qūrdy. Ǧylymi ızdenısterınıŋ nätijesınde auyl şaruaşylyǧynda su ünemdeu mäselesıne arnalǧan bırqatar jaŋaşyl jobalardy jüzege asyrdy.
Alaida qoǧamdaǧy ädıletsızdıkke qarsy közqarasy onyŋ ǧylymmen ǧana şekteluıne mümkındık bermedı. Halyqtyq baqylau komitetındegı qyzmetı kezınde türlı zaŋsyzdyqtardy äşkerelep, keiın saiasi sebeptermen qyzmetınen şettetıldı. Bıraq būl jaǧdai ony qoǧamdyq küresten toqtata alǧan joq.
Täuelsızdıkpen bırge tuǧan ūiym
1992 jyldyŋ 11 qaŋtarynda Almatyda «Jaŋǧyru» qazaqtyŋ ūlttyq örkendeu ortalyǧynyŋ qūryltaiy öttı. Sol jyldyŋ 26 aqpanynda ūiym Qazaqstan Respublikasy Ädılet ministrlıgınde respublikalyq qoǧamdyq bırlestık retınde resmi tırkeldı.
Ūiymnyŋ basty maqsaty «Qazaqstan tarihy» ensiklopediiasyndaǧy «Qazaqtyŋ "Jaŋǧyru" ūlttyq örkendeu ortalyǧy» maqalasynda bylai körsetılgen:
«Ǧylymi negızdelgen memlekettık ideologiiany qalyptastyruǧa jäne şynaiy täuelsız Qazaqstandy qūruǧa yqpal etu».
Ūiym baǧdarlamasynda ūlttyq qūndylyqtardy jaŋǧyrtu, memlekettık tıldıŋ märtebesın köteru, ūlttyq bailyqty saqtau, qoǧamdy ruhani sauyqtyru jäne Qazaqstandy damyǧan memleketterdıŋ qataryna qosu sekıldı mındetter belgılendı.
Būl jai ǧana qoǧamdyq ūiym emes, täuelsız Qazaqstannyŋ damu baǧytyna qatysty balama közqaras ūsynǧan intellektualdyq orta boldy.
Ūiym qūrylǧan kezdegı alǧaşqy jiynda söilegen sözınde Däuren Satybaldyūly onyŋ missiiasyn erekşe yqylaspen tüsındırgen.
«Jaŋǧyru» – saiasi ūiym emes. Özınıŋ aty aityp tūrǧandai, ol ūlttyq örleu, örkendeu jolyn qarastyryp, ūmyt bola bastaǧan igı dästürlerdı qaita jaŋǧyrtuǧa küş salady», - delıngen «Qazaqstan tarihy» ensiklopediiasynda.
Būl qaǧida keiın ūiym jūmysynyŋ barlyq baǧytyna negız boldy.
Baspanasyz qazaqtardyŋ mäselesın kötergen qozǧalys
Täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldarynda Almatyda myŋdaǧan qazaq otbasy baspanasyz edı. Auyldan kelgen jastar jataqhanalarda nemese jaldamaly päterlerde künelttı.
Osy kezde baspanasyz azamattar bırıgıp, Almatynyŋ şetındegı bos jatqan jerlerdı talap etu jönınde şeşım qabyldaidy. Sol tarihi oqiǧalardyŋ bel ortasynda Däuren Satybaldyūly da jürdı.
«Jinalǧan adam qarasy köp boldy. Kiız üi tıgıldı. Jastardyŋ ruhy köterılıp tūrdy. "Taraŋdar, būl zaŋsyz" degen bilık ökılderın eşkım tyŋdamady. Keiın Zamanbek Nūrqadılov kelıp, mäselenıŋ zaŋ aiasynda şeşıletının aitty. Osylaişa baspanasyzdardyŋ tızımı jasalyp, qūjattary jinaldy», – dep eske alǧan Däuren Satybaldyūly «Qazaqstan tarihy» ensiklopediiasynda.
Osy qozǧalystyŋ nätijesınde keiın «Duman», «Şaŋyraq», «Altyn besık», «Han Täŋırı» sekıldı yqşamaudandardyŋ ırgesı qalandy.
Baspanasyzdar qozǧalysynyŋ yqpalymen jüzdegen otbasy jer telımıne ie bolyp, köptegen jataqhana tūrǧyn üi retınde räsımdeldı. Būl Almatydaǧy qazaq halqynyŋ üles salmaǧynyŋ artuyna jäne qazaq mektepterınıŋ köbeiuıne de äser ettı.
«Standart-model» – täuelsız memlekettıŋ damu tūjyrymdamasy
Täuelsızdık jariialanǧannan keiın el qandai baǧytpen damuy kerek? Osy saualǧa jauap ızdegen sanauly azamattardyŋ bırı – Däuren Satybaldyūly. Ol daiyndaǧan «Standart-model nemese egemendı memleket qalyptastyrudyŋ negızgı ideiasy» atty qūjat sol kezeŋdegı eŋ ırgelı qoǧamdyq tūjyrymdamalardyŋ bırı sanalady.
Būl eŋbekte memlekettık ideologiia, ūlttyq qauıpsızdık, demografiialyq saiasat, tıl, ǧylym, auyl şaruaşylyǧy, ekonomika, ekologiia jäne ūlttyq tärbie siiaqty ondaǧan mäsele keşendı türde qarastyryldy.
Keiın «Jaŋǧyru» ortalyǧy osy qūjatty basşylyqqa alyp jūmys ıstedı.
«Qazaqstan tarihy» ensiklopediiasynda: «Egemen Qazaqstandy mysalǧa ala otyryp "Standart-model nemese egemendı memleket qalyptastyrudyŋ negızgı ideiasy" atty eŋbek daiyndady»,- dep körsetılgen.
Bügınde täuelsız Qazaqstannyŋ köptegen memlekettık baǧdarlamalarynda köterılgen mäselelerdıŋ bırazy osy qūjatta ondaǧan jyl būryn qozǧalǧanyn baiqauǧa bolady.
Ana tılınıŋ janaşyry
Däuren Satybaldyūlynyŋ qoǧamdyq qyzmetındegı eŋ maŋyzdy baǧyttardyŋ bırı – memlekettık tıl mäselesı.
1997 jyly ol qoǧam qairatkerı Asyly Osmanmen bırge «Qazaqstan Respublikasyndaǧy Tıl turaly» zaŋnyŋ balama jobasyn äzırleuge qatysty.
Būl turaly «Namys» jurnalynyŋ 2017 jylǧy qyrküiek sanynda bylai jazylǧan.
«1997 jyly qoǧam qairatkerı Asyly Osmanmen bırge Qazaqstan Respublikasyndaǧy "Tıl turaly" zaŋnyŋ balama nūsqasyn daiyndaǧany – memlekettık tılge degen janaşyrlyqtan tuǧan şynaiy perzenttık nietınıŋ, patriottyq ärı azamattyq ūstanymynyŋ aiqyn körınısı», delıngen jurnalda. («Namys» jurnaly, 2017 jyl, qyrküiek).
Zaŋ jobasynyŋ kırıspesınde mynadai maŋyzdy oi aitylady:
«Eger qazaqtyŋ tılın öz därejesınde, şyn mänındegı memlekettık märtebesı bar tıl retınde qabyldasaq, onda ony nege eldıŋ rämızderınıŋ bırıne jatqyzbasqa?» («Namys» jurnaly, 2017 jyl, qyrküiek).
Būl pıkır sol kezde qoǧamda ülken talqylau tuǧyzǧan.
Bügınde memlekettık tıldıŋ märtebesıne qatysty pıkırtalastar älı de jalǧasyp kele jatqanyn eskersek, būl közqarastyŋ özektılıgı joiylǧan joq.
Ūlttyq salt-dästürdı jaŋǧyrtudaǧy eŋbegı jäne «Auylǧa araşa»
«Jaŋǧyru» ūiymynyŋ qyzmetı saiasatpen ǧana şektelgen joq. Ūiym ūlttyq mädeniettı jaŋǧyrtuǧa da erekşe köŋıl böldı. Sonyŋ ışınde «Qyz syny», «Jıgıt syny», «Kelın syny» siiaqty etnografiialyq baiqaular alǧaş ret respublikalyq deŋgeide ūiymdastyryldy. Keiın osy baiqaular respublika kölemınde dästürlı jobalarǧa ainaldy.
Däuren Satybaldyūly täuelsız Qazaqstandaǧy eŋ özektı mäselenıŋ bırı – auyl taǧdyry ekenın erte tüsındı. Sondyqtan «Jaŋǧyru» ūiymy «Auylǧa araşa» respublikalyq qoǧamdyq ştabyn qūrdy. Arnaiy baǧdarlama äzırlenıp, ol sol kezdegı «Egemen Qazaqstan», «Jas Alaş», «Almaty aqşamy» gazetterınde jariialandy.
Auyl mäselesın memlekettık deŋgeide köterudıŋ alǧaşqy qoǧamdyq bastamalarynyŋ bırı osy bolatyn.
Jarnamadan qaşqan qairatker
Qoǧam qairatkerlerınıŋ arasynda özın köpşılıkke körsetudı emes, naqty ıspen ainalysudy jön köretın adamdar sirek kezdesedı. Däuren Satybaldyūly sondai azamattardyŋ bırı. Būl turaly «Namys» jurnaly bylai dep jazady:
«Ol özın eşqaşan jarnamalaǧan emes. Älı künge deiın qarapaiym bolmysynan ainymaǧan küiı, "men" dep keude soqpai, şamasy kelgenşe halyqtyq mäselelerdıŋ şeşıluıne üles qosudy ǧana maqsat tūtyp keledı» («Namys» jurnaly, 2017 jyl, qyrküiek).
Kıtap avtory da osy pıkırdı quattaidy: «Däuren Satybaldyūlynyŋ bır erekşelıgı – ol köptegen jyldar boiy qoǧamdyq jūmystarǧa belsene aralasqanmen, özın eş uaqytta jarnamalaǧan emes».
Būl onyŋ adamdyq bolmysyn aşatyn eŋ maŋyzdy qasietterdıŋ bırı.
Memlekettık marapattan būryn halyq alǧysyn joǧary qoiǧan tūlǧa
Däuren Satybaldyūlyna ärtürlı memlekettık qyzmetter ūsynylǧany jönınde de bırneşe maqalada aitylady. Alaida ol qoǧamdyq jūmystan bas tartpaǧan.
«Namys» jurnalynda: «Jaŋǧyrudyŋ» jūmysyn toqtatsaŋ, mynadai qyzmetke otyrǧyzamyz degen ūsynystar bolǧanymen, ol ūlttyŋ baqyty üşın kürestı jalǧastyra berdı» dep jazylǧan. Keiın ūzaq jyldar boiy qarapaiym qarauyl bolyp eŋbek etıp, sol jerden zeinetke şyqqan. Soǧan qaramastan ol eşqaşan şaǧym aitpaǧan.
Būl turaly jurnal avtory:
«El üşın jasaǧan eŋbegı men beinetı qanşalyq köp bolǧanymen, jasy kelgende alyp jatqan zeinetınıŋ azdyǧyna Däuren aǧamyz eş ökınbeidı. Kerısınşe bärıne rizaşylyqpen qaraidy»,- dep jazady («Namys» jurnaly, 2017 jyl, qyrküiek).
Ūltqa qyzmet – ömırlık ūstanym
Däuren Satybaldyūlynyŋ ömır jolyna köz salǧanda bır närse anyq baiqalady. Ol ǧylymmen de ainalysty. Qoǧamdyq qyzmette de boldy. Ūlttyq mäselelerdıŋ şeşıluıne de aralasty. Bıraq osynyŋ eşqaisysyn jeke ataq nemese mansap üşın jasaǧan joq. Onyŋ basty maqsaty – qazaq memleketınıŋ nyǧaiuyna üles qosu boldy.
Sondyqtan bügıngı täuelsız Qazaqstan tarihyn zerttegen kezde «Jaŋǧyru» ūlttyq örkendeu ortalyǧynyŋ qyzmetı de, onyŋ negızın qalauşylardyŋ bırı bolǧan Däuren Satybaldyūlynyŋ eŋbegı de arnaiy ǧylymi zertteudı qajet etedı. Öitkenı täuelsızdıktıŋ alǧaşqy jyldaryndaǧy qoǧamdyq bastamalardyŋ köpşılıgı däl osyndai azamattardyŋ jankeştı eŋbegınıŋ arqasynda jüzege asty.
Bügıngı ūrpaq üşın olardyŋ ömır joly – elge qyzmet etudıŋ, ūlttyq müddenı bärınen joǧary qoiudyŋ, qarapaiymdyq pen tabandylyqtyŋ jarqyn ülgısı.
«Adyrna» portalynyŋ qoǧam qairatkerı Däuren Satybaldyūlymen jürgızgen sūhbatyn myna sıltemeden körıp, pıkır almasa alasyzdar.
